Κυπριακό: 52 χρόνια μετά τον «Αττίλα», νέα ανησυχία για το σχέδιο Ολγκίν

Έξι ημέρες πριν από τη συμπλήρωση 52 ετών από την τουρκική εισβολή στην Κύπρο, το Κυπριακό επιστρέφει στο προσκήνιο με νέο βάρος και νέα ερωτήματα. Η επιχείρηση με την κωδική ονομασία «Αττίλας» ξεκίνησε τα ξημερώματα της 20ής Ιουλίου 1974, με αποβατικές και αεροπορικές επιχειρήσεις, στις οποίες συμμετείχαν περίπου 40.000 Τούρκοι στρατιώτες υπό τη διοίκηση του αντιστράτηγου Νουρετίν Ερσίν.

Η ελληνική πλευρά αιφνιδιάστηκε και η αντίδρασή της εκδηλώθηκε με καθυστέρηση, σε μια από τις πιο βαριές στιγμές του Ελληνισμού. Η Άγκυρα επιχείρησε από την πρώτη στιγμή να παρουσιάσει την εισβολή ως «ειρηνική επέμβαση», υποστηρίζοντας ότι στόχος ήταν η αποκατάσταση της συνταγματικής τάξης μετά το πραξικόπημα κατά του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου.

Η τουρκική αυτή γραμμή παραμένει ενεργή μέχρι σήμερα. Την επανέφερε πριν από λίγες ημέρες ο πρώην πρωθυπουργός της Τουρκίας, Αχμέτ Νταβούτογλου, προκαλώντας την απάντηση του υφυπουργού Εξωτερικών Τάσου Χατζηβασιλείου.

Το ιστορικό βάρος της εισβολής συναντά πλέον μια νέα διπλωματική κινητικότητα. Δημοσίευμα της βρετανικής Independent αποκάλυψε ότι το προσχέδιο που φέρεται να επεξεργάζεται η προσωπική απεσταλμένη του γενικού γραμματέα του ΟΗΕ για την Κύπρο, Μαρία Άνχελα Ολγκίν, κινείται μακριά από το κλασικό ομοσπονδιακό μοντέλο.

Το προσχέδιο Ολγκίν και η «δημιουργική ασάφεια»

Σύμφωνα με το δημοσίευμα, η πρόταση που βρίσκεται υπό επεξεργασία φαίνεται να οδηγεί σε μια πιο χαλαρή μορφή ομοσπονδίας, η οποία θα μπορούσε να ερμηνευθεί διαφορετικά από την ελληνοκυπριακή και την τουρκοκυπριακή πλευρά.

Η Μαρία Άνχελα Ολγκίν φέρεται να επιδιώκει τη διαμόρφωση ενός πλαισίου αρκετά ευέλικτου, ώστε κάθε κοινότητα να μπορεί να το παρουσιάσει στο εσωτερικό της ως ικανοποίηση των βασικών της στόχων. Με άλλα λόγια, οι Ελληνοκύπριοι θα μπορούσαν να το περιγράφουν ως ομοσπονδία, ενώ οι Τουρκοκύπριοι να το προσεγγίζουν ως συνομοσπονδιακή διευθέτηση.

Αυτή η σκόπιμη «δημιουργική ασάφεια» αποτελεί το πιο κρίσιμο και ταυτόχρονα το πιο επικίνδυνο σημείο. Στο Κυπριακό, οι ασάφειες δεν λειτουργούν ως τεχνικές γέφυρες. Συχνά γίνονται μελλοντικές εστίες κρίσης, αμφισβήτησης και νέων τετελεσμένων.

Η Independent σημειώνει ότι μια πιθανή συμφωνία θα είχε ιδιαίτερη σημασία και για το Ηνωμένο Βασίλειο, λόγω της παρουσίας των δύο Κυρίαρχων Βρετανικών Βάσεων στην Κύπρο και του ρόλου τους στις περιφερειακές κρίσεις της Μέσης Ανατολής.

Ενδεικτική της βρετανικής οπτικής είναι και η χρήση του όρου «επέμβαση» για την τουρκική εισβολή του 1974. Η επιλογή αυτή δεν είναι γλωσσική λεπτομέρεια. Αγγίζει τον πυρήνα της ιστορικής αλήθειας και δείχνει πώς η διεθνής διπλωματία συχνά μαλακώνει την πραγματικότητα της κατοχής.

Κατά το ίδιο δημοσίευμα, το προσχέδιο προβλέπει δύο συνιστώντα κράτη με πολιτική ισότητα και εκτεταμένη αυτονομία. Οι περισσότερες κυβερνητικές αρμοδιότητες θα ασκούνται χωριστά από τις δύο πλευρές, ενώ η κεντρική κυβέρνηση θα διατηρεί περιορισμένες εξουσίες, μόνο για ζητήματα που δεν μπορούν να ρυθμιστούν ξεχωριστά.

Στα κοινά όργανα εξετάζεται, σύμφωνα με τις ίδιες πληροφορίες, η δημιουργία εκ περιτροπής προεδρικού συμβουλίου, στο οποίο θα συμμετέχουν οι δύο ηγέτες, με αναλογία δύο προς ένα ή τρία προς ένα υπέρ της ελληνοκυπριακής πλευράς.

Ο εκπρόσωπος του γενικού γραμματέα του ΟΗΕ δήλωσε ότι το δημοσίευμα έχει αναγνωστεί από τα Ηνωμένα Έθνη, χωρίς όμως να επιβεβαιώσει αν οι προτάσεις που περιγράφονται αντανακλούν την προσέγγιση του Αντόνιο Γκουτέρες.

Η σταθερή γραμμή Ελλάδας και Κύπρου

Η πραγματικότητα παραμένει σκληρή. Από το 1974 μέχρι σήμερα, η διεθνής κοινότητα και ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών έχουν αναλάβει πολλαπλές πρωτοβουλίες για την επίλυση του Κυπριακού, στη βάση των ψηφισμάτων του Συμβουλίου Ασφαλείας για Διζωνική Δικοινοτική Ομοσπονδία με πολιτική ισότητα.

Παρά τις εντατικές διαπραγματεύσεις, τελική συμφωνία δεν έχει υπάρξει. Το Σχέδιο Ανάν το 2004 απορρίφθηκε από τους Ελληνοκύπριους και εγκρίθηκε από τους Τουρκοκύπριους σε ταυτόχρονα δημοψηφίσματα. Οι συνομιλίες στο Κραν Μοντανά το 2017 κατέρρευσαν χωρίς αποτέλεσμα, αφήνοντας το Κυπριακό σε παρατεταμένο αδιέξοδο.

Η ένταξη ολόκληρης της Κυπριακής Δημοκρατίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση το 2004 πρόσθεσε ευρωπαϊκή διάσταση στο πρόβλημα, χωρίς όμως να αλλάξει την ουσία της κατοχής. Η Κυπριακή Δημοκρατία είναι κράτος-μέλος της ΕΕ, αλλά μεγάλο μέρος του εδάφους της παραμένει υπό τουρκική στρατιωτική κατοχή.

Τα τελευταία χρόνια, η τουρκική πλευρά έχει εγκαταλείψει στην πράξη τη λογική της ομοσπονδίας και προωθεί όλο και πιο ανοιχτά τη λύση δύο ανεξάρτητων κρατών. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, κάθε σχέδιο που θολώνει τη διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στην ομοσπονδία και τη συνομοσπονδία προκαλεί εύλογη ανησυχία.

Αν επιβεβαιωθεί ότι το προσχέδιο κινείται σε μια φόρμουλα διπλής ανάγνωσης, τότε το ερώτημα είναι σαφές: διευκολύνει πραγματικά μια δίκαιη λύση ή ανοίγει την πόρτα για νομιμοποίηση των τετελεσμένων της εισβολής;

Η θέση της Ελλάδας και της Κυπριακής Δημοκρατίας παραμένει σταθερή. Λύση του Κυπριακού δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς πλήρη αποχώρηση των τουρκικών κατοχικών στρατευμάτων, χωρίς σεβασμό στα ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ και χωρίς ενεργό ρόλο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Το Κυπριακό δεν είναι απλώς μια διακοινοτική διαφορά. Είναι ζήτημα εισβολής, κατοχής, διεθνούς δικαίου, ασφάλειας και ευρωπαϊκής νομιμότητας. Κάθε σχέδιο που παρακάμπτει αυτή τη βάση ή επιχειρεί να την υποκαταστήσει με διπλωματικές ασάφειες, κινδυνεύει να μετατρέψει την κατοχή σε μόνιμη διευθέτηση.

Πενήντα δύο χρόνια μετά τον «Αττίλα», η Κύπρος εξακολουθεί να αποτελεί ανοιχτή πληγή για τον Ελληνισμό. Η μνήμη της εισβολής δεν μπορεί να σβήσει μέσα από τεχνικές διατυπώσεις, ούτε η κατοχή να βαφτιστεί πολιτική ιδιαιτερότητα. Η λύση πρέπει να είναι καθαρή, δίκαιη και σύμφωνη με το διεθνές και ευρωπαϊκό δίκαιο.

Κάθε νέα πρόταση θα κριθεί όχι από το πόσο ευέλικτα μπορεί να παρουσιαστεί στις δύο πλευρές, αλλά από το αν αποκαθιστά την κυριαρχία, την ασφάλεια και την ενότητα της Κυπριακής Δημοκρατίας. Αυτό είναι το πραγματικό μέτρο. Όλα τα υπόλοιπα κινδυνεύουν να γίνουν ακόμη ένας κύκλος διαπραγματεύσεων πάνω σε μια πληγή που παραμένει ανοιχτή από το 1974.