Κίσινγκερ, ΕΟΚ και ευρώ: Η μαρτυρία που μιλά για σχέδιο δεκαετιών πριν

Μια παλιά αφήγηση, η οποία επανέρχεται κατά καιρούς στον δημόσιο διάλογο, επιχειρεί να συνδέσει την πορεία της Ελλάδας προς την Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα και αργότερα προς το ευρώ με σχεδιασμούς που, σύμφωνα με τους υποστηρικτές της, είχαν διαμορφωθεί πολλά χρόνια πριν γίνουν πραγματικότητα.

Στο επίκεντρο βρίσκεται η μαρτυρία Έλληνα φοιτητή που φέρεται να σπούδαζε στις Ηνωμένες Πολιτείες πριν από αρκετές δεκαετίες και ο οποίος, όπως υποστηρίζεται, είχε δεχθεί από καθηγητή του στο Χάρβαρντ την εντολή να εκπονήσει εργασία για τις επιπτώσεις μιας μελλοντικής ένταξης της Ελλάδας στην τότε ΕΟΚ.

Η ιστορία αποκτά ιδιαίτερο βάρος επειδή ο καθηγητής αυτός φέρεται να ήταν ο Χένρι Κίσινγκερ, ο οποίος αργότερα διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στην αμερικανική εξωτερική πολιτική ως υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ.

Σύμφωνα με την ίδια αφήγηση, ο Έλληνας φοιτητής είχε εκφράσει τότε απορία για το ενδεχόμενο ένταξης της χώρας στην ΕΟΚ, θεωρώντας το πολιτικά και οικονομικά απίθανο. Η απάντηση που αποδίδεται στον Κίσινγκερ ήταν πως η εξέλιξη αυτή επρόκειτο να συμβεί.

Η ένταξη στην ΕΟΚ και η αποβιομηχάνιση της χώρας

Η Ελλάδα υπέγραψε τη Συνθήκη Προσχώρησης στην ΕΟΚ το 1979 και έγινε πλήρες μέλος από την 1η Ιανουαρίου 1981. Η εξέλιξη αυτή άλλαξε ριζικά το οικονομικό και εμπορικό πλαίσιο μέσα στο οποίο λειτουργούσαν οι ελληνικές επιχειρήσεις.

Οι επικριτές της ευρωπαϊκής πορείας της χώρας συνδέουν την ένταξη με τη σταδιακή αποδυνάμωση σημαντικού μέρους της εγχώριας παραγωγικής βάσης, καθώς η ελληνική αγορά άνοιξε περισσότερο στον ευρωπαϊκό ανταγωνισμό και καταργήθηκαν σταδιακά προστατευτικοί μηχανισμοί και εμπορικοί περιορισμοί.

Στα χρόνια που ακολούθησαν, σειρά ιστορικών ελληνικών επιχειρήσεων αντιμετώπισαν σοβαρά προβλήματα ή οδηγήθηκαν σε κλείσιμο. Μεταξύ των ονομάτων που συχνά αναφέρονται σε αυτή τη συζήτηση είναι η Πειραϊκή Πατραϊκή και η Αιγαίον στον βιομηχανικό τομέα, καθώς και γνωστές εμπορικές επιχειρήσεις όπως το Μινιόν, ο Κλαουδάτος, ο Δραγώνας και ο Λαμπρόπουλος.

Ωστόσο, η κατάρρευση ή συρρίκνωση αυτών των επιχειρήσεων δεν μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά σε έναν παράγοντα. Η υπερχρέωση, οι αλλαγές στην καταναλωτική συμπεριφορά, η κακή διοίκηση, οι κρατικές παρεμβάσεις, η διεθνής ανταγωνιστικότητα και οι μεταβολές στο παραγωγικό μοντέλο της χώρας συνέβαλαν επίσης στις εξελίξεις.

Το βέβαιο είναι ότι κατά τις επόμενες δεκαετίες η ελληνική οικονομία μετακινήθηκε περισσότερο προς τις υπηρεσίες, τις εισαγωγές και την κατανάλωση, ενώ παράλληλα αυξήθηκαν το δημόσιο χρέος και η εξάρτηση σημαντικών παραγωγικών κλάδων από ευρωπαϊκές ενισχύσεις.

Οι αγροτικές επιδοτήσεις αποτέλεσαν ένα από τα σημαντικότερα χρηματοδοτικά εργαλεία της περιόδου. Για τους υποστηρικτές της ευρωπαϊκής πορείας αποτέλεσαν στήριξη του αγροτικού εισοδήματος. Για τους επικριτές της, ενίσχυσαν μια οικονομία που σταδιακά απομακρυνόταν από την παραγωγή και αποκτούσε μεγαλύτερη εξάρτηση από κοινοτικές χρηματοδοτήσεις.

Η δεύτερη «πρόβλεψη» για το ευρώ και η ελληνική κρίση

Στην ίδια αφήγηση περιλαμβάνεται και ένα δεύτερο επεισόδιο. Συνεργάτης του ακαδημαϊκού περιβάλλοντος του Κίσινγκερ φέρεται, χρόνια αργότερα, να ζήτησε από τον ίδιο Έλληνα να μελετήσει τις συνέπειες πιθανής ένταξης της Ελλάδας στο ενιαίο ευρωπαϊκό νόμισμα.

Ο φοιτητής φέρεται και πάλι να εξέφρασε δυσπιστία, θεωρώντας εξαιρετικά δύσκολη την είσοδο της ελληνικής οικονομίας σε ένα τόσο απαιτητικό νομισματικό σύστημα.

Στο συγκεκριμένο σημείο αποδίδεται στον καθηγητή μια ιδιαίτερα δραματική πρόβλεψη: ότι η Ελλάδα θα εντασσόταν τελικά στο ευρώ και θα αντιμετώπιζε σοβαρή οικονομική αποδυνάμωση μέσα στις επόμενες δεκαετίες.

Η συγκεκριμένη ιστορία δεν συνοδεύεται από δημόσια διαθέσιμα πρωτογενή στοιχεία που να επιτρέπουν την ανεξάρτητη επιβεβαίωση των συγκεκριμένων διαλόγων και, ως εκ τούτου, πρέπει να αντιμετωπίζεται ως μαρτυρία και όχι ως ιστορικά τεκμηριωμένο γεγονός.

Η Ελλάδα εντάχθηκε τελικά στη ζώνη του ευρώ το 2001, επί κυβέρνησης Κώστα Σημίτη, εγκαταλείποντας τη δραχμή και υιοθετώντας το κοινό ευρωπαϊκό νόμισμα.

Η πορεία προς το ευρώ συνδέθηκε αργότερα και με σύνθετες χρηματοοικονομικές συναλλαγές του ελληνικού Δημοσίου με διεθνείς επενδυτικές τράπεζες, μεταξύ των οποίων η Goldman Sachs. Οι συγκεκριμένες συναλλαγές έχουν αποτελέσει επί χρόνια αντικείμενο έντονης κριτικής, καθώς χρησιμοποιήθηκαν για τη διαχείριση και λογιστική απεικόνιση τμήματος του ελληνικού χρέους.

Η μετέπειτα κρίση χρέους έφερε στην επιφάνεια τις μεγάλες αδυναμίες του ελληνικού οικονομικού μοντέλου. Η χώρα έχασε τη δυνατότητα άσκησης αυτόνομης νομισματικής πολιτικής και δεν μπορούσε πλέον να χρησιμοποιήσει την υποτίμηση του εθνικού νομίσματος ως εργαλείο προσαρμογής της ανταγωνιστικότητας.

Η προσαρμογή πραγματοποιήθηκε σε μεγάλο βαθμό μέσω της λεγόμενης «εσωτερικής υποτίμησης», με μειώσεις μισθών, περιορισμό της κατανάλωσης, αύξηση φόρων και βαθιά ύφεση.

Οι κοινωνικές συνέπειες υπήρξαν εξαιρετικά βαριές. Χιλιάδες επιχειρήσεις έκλεισαν, η ανεργία εκτοξεύθηκε, μεγάλο μέρος της μεσαίας τάξης έχασε εισόδημα και περιουσία και εκατοντάδες χιλιάδες νέοι εγκατέλειψαν τη χώρα αναζητώντας εργασία στο εξωτερικό.

Ταυτόχρονα, στο πλαίσιο των μνημονιακών δεσμεύσεων, προχώρησαν ιδιωτικοποιήσεις και παραχωρήσεις σημαντικών δημόσιων περιουσιακών στοιχείων και υποδομών.

Αεροδρόμια, λιμάνια, μεταφορικές και ενεργειακές υποδομές, κρατικές συμμετοχές και ακίνητη περιουσία πέρασαν σταδιακά σε νέα σχήματα διαχείρισης ή ιδιοκτησίας, προκαλώντας μια από τις μεγαλύτερες πολιτικές αντιπαραθέσεις της μεταπολιτευτικής περιόδου.

Για τους επικριτές αυτής της πορείας, η Ελλάδα οδηγήθηκε σε απώλεια σημαντικών εργαλείων οικονομικής κυριαρχίας και στην εκποίηση περιουσιακών στοιχείων υπό την πίεση των δανειστών. Για την αντίθετη πλευρά, οι μεταρρυθμίσεις και οι ιδιωτικοποιήσεις θεωρήθηκαν αναγκαίες για τη δημοσιονομική εξυγίανση και την επιστροφή της οικονομίας σε συνθήκες σταθερότητας.

Στην ίδια περίοδο προστέθηκε και η βαθιά δημογραφική κρίση, με συνεχή υποχώρηση των γεννήσεων, γήρανση του πληθυσμού και μεγάλη έξοδο νέων ανθρώπων προς το εξωτερικό. Το μεταναστευτικό και προσφυγικό ζήτημα επιβάρυνε επιπλέον τον δημόσιο διάλογο, χωρίς όμως να μπορεί να παρουσιάζεται τεκμηριωμένα ως μέρος κάποιου σχεδίου αντικατάστασης του ελληνικού πληθυσμού.

Η ουσία της συζήτησης παραμένει πολιτική και οικονομική: κατά πόσο η ένταξη στην ΕΟΚ και αργότερα στο ευρώ ενίσχυσε μακροπρόθεσμα τη χώρα ή αν η Ελλάδα εισήλθε σε ένα πλαίσιο για το οποίο η οικονομία της δεν ήταν επαρκώς προετοιμασμένη.

Σχεδόν μισό αιώνα μετά την είσοδο στην ευρωπαϊκή οικογένεια και περισσότερο από δύο δεκαετίες μετά την υιοθέτηση του ευρώ, το ερώτημα εξακολουθεί να προκαλεί έντονες αντιπαραθέσεις. Το βέβαιο είναι ότι η ελληνική οικονομία μεταμορφώθηκε ριζικά, χάνοντας μεγάλο τμήμα της παλαιάς παραγωγικής της βάσης και αποκτώντας ταυτόχρονα πρόσβαση σε τεράστιους ευρωπαϊκούς πόρους, ενιαία αγορά και κοινό νόμισμα.

Το αν αυτή η ιστορική διαδρομή αποτέλεσε ευκαιρία που δεν αξιοποιήθηκε ή μια στρατηγική επιλογή με βαρύ τίμημα παραμένει αντικείμενο πολιτικής και ιστορικής κρίσης. Οι δραματικές «προβλέψεις» που αποδίδονται σε αμερικανικούς ακαδημαϊκούς κύκλους χρειάζονται τεκμηρίωση πριν αντιμετωπιστούν ως αποκαλύψεις. Οι πραγματικές συνέπειες των επιλογών, όμως, είναι καταγεγραμμένες και εξακολουθούν να καθορίζουν την οικονομική ζωή της χώρας.