Κλιματικός πολλαπλασιαστής ζημιών και απωλειών

Ραγδαία κλιμάκωση των ακραίων καιρικών φαινομένων, με σοβαρές κοινωνικοοικονομικές συνέπειες και αυξημένες ανθρώπινες απώλειες, καταγράφεται στα στοιχεία που δημοσιοποίησε το Meteo. Τα δεδομένα δείχνουν ότι την τελευταία δεκατριετία οι επιπτώσεις από κακοκαιρίες –ακόμη και χαμηλής έντασης– εμφανίζουν σταθερά ανοδική τάση. Το φαινόμενο αναδεικνύει με ιδιαίτερη σαφήνεια πως, κυρίως στα μεγάλα αστικά κέντρα, η υπερδόμηση, τα ελλιπή ή ημιτελή αντιπλημμυρικά έργα και η ανεπάρκεια προληπτικού σχεδιασμού οδηγούν σε επαναλαμβανόμενα καταστροφικά επεισόδια.

633 επεισόδια και αυξανόμενη ένταση

Σύμφωνα με τη μελέτη του Meteo, την περίοδο 2000–2025 καταγράφηκαν συνολικά 633 καιρικά επεισόδια με αρνητικές κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις και 294 ανθρώπινες απώλειες, κυρίως από πλημμύρες, κεραυνούς και ανεμοθύελλες. Ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι, εξαιρουμένων των θανάτων από καύσωνες –για τους οποίους δεν υπάρχουν επαρκώς τεκμηριωμένα στοιχεία– το 2025 αποτέλεσε την πρώτη χρονιά της τελευταίας 25ετίας χωρίς καταγεγραμμένο θάνατο. Παρ’ όλα αυτά, ο ετήσιος μέσος όρος της περιόδου ανέρχεται σε 11 απώλειες ζωής.

Αναφορικά με τη βαρύτητα των επεισοδίων, το 32% των 633 κατατάσσεται στην κατηγορία 3 της κλίμακας κοινωνικοοικονομικών επιπτώσεων, δηλαδή στην ανώτερη βαθμίδα σοβαρότητας. Σε αυτήν περιλαμβάνονται γεγονότα που προκάλεσαν εκτεταμένα προβλήματα σε μεγάλα τμήματα της χώρας ή ακόμη και απώλεια ανθρώπινης ζωής. Η σύγκριση των δύο δεκατριετιών της περιόδου 2000–2025 δείχνει ότι στο δεύτερο μισό καταγράφηκε αύξηση 58% στα επεισόδια με κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις και 35% στα επεισόδια υψηλής σοβαρότητας, ενώ οι θάνατοι αυξήθηκαν κατά 72%.

Αστική ευαλωτότητα και δομικά αδιέξοδα

Όπως επισημαίνει  η Δρ. Κατερίνα Παπαγιαννάκη, ειδική λειτουργική επιστήμονας στο ΙΕΠΒΑ του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών και μέλος της ομάδας ΜΕΤΕΟ, τα στοιχεία αυτά δεν προκαλούν έκπληξη, καθώς η Μεσόγειος καταγράφει αύξηση της μέσης θερμοκρασίας, γεγονός που ενισχύει την ένταση φαινομένων όπως οι πλημμυρικές καταιγίδες, οι καύσωνες και οι ξηρασίες. Η ίδια τονίζει ότι απαιτείται ενίσχυση της ανθεκτικότητας μέσω πρόληψης, ετοιμότητας και βελτιωμένης επικοινωνίας κινδύνου, αλλά και με ουσιαστικά αντιπλημμυρικά έργα, αναβάθμιση παλαιών υποδομών και περιορισμό της άναρχης αλλαγής χρήσεων γης.

Ιδιαίτερη βαρύτητα αποδίδεται στον χωρικό σχεδιασμό, με την ανάγκη οριοθέτησης επικίνδυνων εκτός σχεδίου περιοχών, βάσει ιστορικού καταστροφών και κλιματικών μοντέλων, ώστε να ενσωματωθούν στα τοπικά πολεοδομικά σχέδια. Η κ. Παπαγιαννάκη υπογραμμίζει ότι η αστική ευαλωτότητα γίνεται εμφανής όταν πόλεις πλημμυρίζουν με βροχοπτώσεις μόλις 20 χιλιοστών, γεγονός που αποκαλύπτει δομικές αδυναμίες, όπως δόμηση σε ρέματα, ελλιπή συντήρηση φρεατίων και αυξημένα φερτά υλικά, ιδιαίτερα στην Αττική.

Παράλληλα, καταγράφονται επαναλαμβανόμενες ζημιές στα ίδια σημεία, με συσσωρευμένες επιπτώσεις, ενώ σημαντικό ρόλο παίζουν και οι μακροπρόθεσμες συνέπειες, όπως τα κατολισθητικά φαινόμενα σε περιοχές όπως τα Τζουμέρκα. Η Αθήνα, όπου σημειώνεται ο μεγαλύτερος αριθμός επεισοδίων, περιγράφεται ως πόλη δομημένη με δομικά λάθη, γεγονός που καθιστά ακόμη και ήπιες κακοκαιρίες ικανές να προκαλέσουν σοβαρά προβλήματα. Αντίστοιχα, αυξημένη συχνότητα και σοβαρότητα καταγράφεται σε Θεσσαλονίκη, Χανιά, αλλά και σε περιοχές της περιφέρειας όπως η Εύβοια, η Θεσσαλία, η Μαγνησία, η Πελοπόννησος και η Κρήτη.

Μελέτες του Meteo δείχνουν ότι οι πλημμύρες κυριαρχούν ως αιτία σοβαρών επιπτώσεων, ενώ ανεμοθύελλες και ανεμοστρόβιλοι συμπληρώνουν το μοτίβο κινδύνου. Η αυθαίρετη δόμηση, ακόμη και σε περιοχές γνωστού κινδύνου όπως η Μάνδρα, αναδεικνύεται ως καθοριστικός παράγοντας επιδείνωσης. Τα δεδομένα, όπως σημειώνει η κ. Παπαγιαννάκη, υπενθυμίζουν ότι οι ζημιές από ήπια φαινόμενα παραμένουν, δείχνοντας πως, παρά τα επιμέρους βήματα, απαιτείται μακρύς δρόμος για την ουσιαστική θωράκιση των περιοχών.