Καθώς πλησιάζει η δημοσίευση της ετήσιας Έκθεσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης για το Κράτος Δικαίου, οργανώσεις και συλλογικοί φορείς καταθέτουν στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή τις δικές τους τεκμηριωμένες αποτιμήσεις. Στην περίπτωση της Ελλάδας, τα δεδομένα συγκλίνουν σε ένα σταθερό και επαναλαμβανόμενο μοτίβο που διατρέχει το σύνολο της δημόσιας ζωής, από τη λειτουργία της Δικαιοσύνης και τη νομοθετική διαδικασία έως την ελευθερία της ενημέρωσης. Στο επίκεντρο των διαπιστώσεων βρίσκονται η αδιαφάνεια, η θεσμική δυσλειτουργία και η απουσία αποτελεσματικής λογοδοσίας.
Η κοινή Έκθεση που υποβλήθηκε στην Κομισιόν και παρουσιάστηκε δημόσια από οκτώ οργανώσεις με συστηματική ενασχόληση στους δείκτες του Κράτους Δικαίου καταγράφει για ακόμη μία χρονιά σοβαρά και διαρκή προβλήματα στη θεσμική λειτουργία της χώρας. Η εικόνα που αποτυπώνεται αφορά την απαξίωση των ελεγκτικών μηχανισμών, τη διοικητική αυθαιρεσία, την περιορισμένη αξιοπιστία των θεσμών και την αδυναμία ουσιαστικού ελέγχου της εξουσίας.
Στο κείμενο επισημαίνεται ότι τα ζητήματα που αναδεικνύονται συνδέονται μεταξύ τους και παράγουν σωρευτικές επιπτώσεις στο κράτος δικαίου. Η απονομή της Δικαιοσύνης εξακολουθεί να χαρακτηρίζεται από ελλείψεις ανεξαρτησίας, αμεροληψίας και αποτελεσματικότητας, ιδίως σε υποθέσεις που αφορούν ενέργειες κρατικών οργάνων. Οι μηχανισμοί διερεύνησης αυθαιρεσιών παραμένουν περιορισμένοι και τα αποτελέσματά τους ανεπαρκή.
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στην υπόθεση των παρακολουθήσεων, η οποία εκδικάζεται σε πλημμεληματικό επίπεδο με περιορισμένο αριθμό κατηγορουμένων από τον ιδιωτικό τομέα. Κατά τη διάρκεια της ακροαματικής διαδικασίας προέκυψαν στοιχεία που επιβεβαιώνουν τη λειτουργία κοινού κέντρου παρακολούθησης με εμπλοκή κρατικών δομών και λογισμικού Predator. Η δικαστική έρευνα ανέδειξε σοβαρά κενά στις εισαγγελικές ενέργειες, όπως η μη εξέταση κρίσιμων προσώπων, η απώλεια τεχνικών δεδομένων και παρεμβάσεις στη διαδικασία πραγματογνωμοσύνης, πριν την αρχειοθέτηση της έρευνας για κρατικούς αξιωματούχους.
Παράλληλα, η Εθνική Υπηρεσία Πληροφοριών δεν έχει συμμορφωθεί με απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας που έκρινε αντισυνταγματική τη στέρηση ενημέρωσης πολιτικού προσώπου για την παρακολούθησή του. Η σχετική υπόθεση εκκρεμεί ενώπιον του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.
Η Έκθεση συνδέει την παράνομη πρόσβαση σε προϊόντα παρακολουθήσεων και με την υπό διερεύνηση υπόθεση κατάχρησης αγροτικών κονδυλίων του ΟΠΕΚΕΠΕ από την Ευρωπαϊκή Εισαγγελία. Σύμφωνα με δημόσιες δηλώσεις πρώην κυβερνητικού στελέχους, υπήρξε γνώση υποκλοπής των επικοινωνιών του πολλούς μήνες πριν διαβιβαστεί η δικογραφία στη Βουλή, γεγονός που εγείρει ζητήματα θεσμικής διαχείρισης ευαίσθητων πληροφοριών.
Αναφορά γίνεται και στο σιδηροδρομικό δυστύχημα στα Τέμπη, το οποίο προκάλεσε μαζικές κοινωνικές κινητοποιήσεις με αίτημα τη διερεύνηση ευθυνών. Οι διαδηλώσεις αντιμετωπίστηκαν με εκτεταμένη αστυνομική καταστολή, ενώ η ποινική διερεύνηση της υπόθεσης χαρακτηρίζεται από κατακερματισμό, καθυστερήσεις στη συλλογή αποδεικτικών στοιχείων και δομικές αδυναμίες στον συντονισμό των διαδικασιών.
Η πρακτική των αναγκαστικών επαναπροωθήσεων αιτούντων άσυλο εξακολουθεί να εφαρμόζεται, παρά τις καταδικαστικές αποφάσεις διεθνών δικαστηρίων και τις εκτενείς τεκμηριώσεις από οργανισμούς προστασίας δικαιωμάτων. Καμία υπόθεση δεν έχει προχωρήσει σε ποινικό στάδιο πέραν της προκαταρκτικής εξέτασης, ούτε έχουν επιβληθεί πειθαρχικές κυρώσεις σε στελέχη των αρμόδιων σωμάτων.
Στον τομέα της νομοθέτησης καταγράφεται συστηματική απόκλιση από τις αρχές της καλής νομοθέτησης. Πολυάριθμες διατάξεις ψηφίζονται χωρίς δημόσια διαβούλευση, ενώ η χρήση πολυνομοσχεδίων και άσχετων τροπολογιών παραμένει εκτεταμένη. Η συντριπτική πλειονότητα των τροπολογιών κατατίθεται την τελευταία στιγμή και αφορά ρυθμίσεις εκτός του βασικού αντικειμένου των νομοσχεδίων.
Η Ελλάδα εξακολουθεί να κατατάσσεται στις τελευταίες θέσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως προς την ελευθερία του Τύπου. Δημοσιογράφοι και μέσα ενημέρωσης αντιμετωπίζουν πιέσεις, νομικές απειλές και εκφοβισμό, με αυξημένη χρήση αγωγών SLAPP. Η ευρωπαϊκή οδηγία για την αντιμετώπισή τους δεν έχει ακόμη ενσωματωθεί στο εθνικό δίκαιο, ενώ τα δημόσια μέσα παραμένουν εκτεθειμένα σε πολιτικές παρεμβάσεις.
Τα ζητήματα διαφθοράς και διαφάνειας παραμένουν κυρίαρχα στην κοινωνική αντίληψη. Το θεσμικό πλαίσιο για τη ρύθμιση της άσκησης επιρροής παρουσιάζει σοβαρά κενά, με περιορισμένη καταγραφή συναντήσεων και χαμηλή συμμετοχή στο Μητρώο Διαφάνειας.
Τέλος, η Έκθεση καταγράφει την αυξανόμενη πίεση προς οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, ιδίως στον τομέα της μετανάστευσης. Νομοθετικές πρωτοβουλίες και δημόσιες παρεμβάσεις δημιουργούν ένα περιβάλλον αυξημένων ποινικών κινδύνων για μέλη και στελέχη οργανώσεων, ενώ παραμένουν εκκρεμείς σημαντικές αποφάσεις για την προστασία προσωπικών δεδομένων σε τομείς επιτήρησης και ασφάλειας.
