Λιβύη: Ένα αποτυχημένο κράτος στα χέρια των παραστρατιωτικών (…και η Αθήνα στο σκοτάδι)
Η κατάσταση στη Λιβύη παραμένει ανεξέλεγκτη και βαθιά έκρυθμη, πολύ πριν καν μεταβεί στην Τρίπολη το κλιμάκιο της ΕΕ και ο Έλληνας Υπουργός Εξωτερικών, Γιώργος Γεραπετρίτης. Αναρωτιέται κανείς, ποια ήταν η σκοπιμότητα αυτής της επίσκεψης, και με ποιους υποτίθεται ότι επρόκειτο να συνομιλήσει η ελληνική αποστολή σε ένα κράτος που λειτουργεί, εδώ και χρόνια, ως εγχειρίδιο αποτυχημένης κρατικής υπόστασης.
Τον Μάιο, η πρωτεύουσα της χώρας συγκλονίστηκε από σφοδρές ένοπλες συγκρούσεις μεταξύ αντίπαλων παραστρατιωτικών φατριών. Η αφορμή δόθηκε στις 12 του μηνός, όταν κατά τη διάρκεια σύσκεψης στη βάση της 444ης Ταξιαρχίας δολοφονήθηκε ο Αμπντελγκάνι αλ-Κικλί, γνωστός ως «Γκενίβα», ηγέτης της ισχυρής πολιτοφυλακής SSA. Η δολοφονία του ενεργοποίησε ένα ντόμινο ωρών μαχών σε ολόκληρη την Τρίπολη, μέχρις ότου οι δυνάμεις της κυβέρνησης υπό τον Αμπντελχαμίντ Ντμπέιμπα —της μοναδικής αρχής που αναγνωρίζεται από τον ΟΗΕ— καταλάβουν τον έλεγχο.
Η σύγκρουση μεταξύ της SSA και της 444ης Ταξιαρχίας, η οποία πρόσκειται στον Ντμπέιμπα, δεν ήταν τυχαία. Ο Γκενίβα δεν ήταν απλώς ένας ακόμα οπλαρχηγός: σύμφωνα με τον αναλυτή Jalel Harchaoui, επρόκειτο για τον πιο ισχυρό παραστρατιωτικό ηγέτη της Τρίπολης, τον «de facto βασιλιά» της. Οι δυνάμεις του ασκούσαν έλεγχο στην Υπηρεσία Εσωτερικής Ασφάλειας, διακινούσαν ρευστό από την Κεντρική Τράπεζα, παρεμβαίναν σε κρατικούς οργανισμούς, υπουργεία και δημόσιες επιχειρήσεις.
Αμέσως μετά την εξόντωσή του, οι δυνάμεις του Ντμπέιμπα ανακοίνωσαν επιχείρηση «επαναφοράς της τάξης», επιχειρώντας μια επίδειξη ισχύος. Όμως, η πραγματικότητα ήταν ανατριχιαστική: δεκάδες πτώματα εντοπίστηκαν σε επισήμως αναγνωρισμένα και μη κέντρα κράτησης. Τα περισσότερα από αυτά βρίσκονταν υπό τον έλεγχο της SSA του Γκενίβα, η οποία είχε ενσωματωθεί επισήμως στις κρατικές δομές ασφαλείας της Τρίπολης. Η Αποστολή Υποστήριξης του ΟΗΕ στη Λιβύη είχε επανειλημμένα προειδοποιήσει ότι οι χώροι αυτοί χρησιμεύουν για βασανιστήρια και εκτελέσεις.
Μετά τις συγκρούσεις, ξέσπασαν διαδηλώσεις ενάντια στη βία, οι οποίες κατεστάλησαν με πυρά. Οι εικόνες που κυκλοφόρησαν στα κοινωνικά δίκτυα ήταν σοκαριστικές. Ανάμεσά τους, 10 απανθρακωμένα πτώματα που εντοπίστηκαν στα γραφεία της SSA, καθώς και 67 ακόμη σοροί σε προχωρημένη αποσύνθεση στα νοσοκομεία Αμπού Σαλίμ και Αλ Χάντρα. Η κορύφωση ήρθε με την αποκάλυψη ομαδικού τάφου στον Ζωολογικό Κήπο της Τρίπολης —κι αυτός υπό τον έλεγχο της SSA— επιβεβαιώνοντας την εφιαλτική εικόνα παραβιάσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Δεν ήταν η πρώτη φορά που εντοπίστηκαν ομαδικοί τάφοι στη Λιβύη. Τον Φεβρουάριο είχαν ήδη βρεθεί δύο ακόμα, ένας στην Τζαχάρα και ένας στην Αλ-Κούφρα, με συνολικά 103 σορούς, οι περισσότεροι εκ των οποίων ήταν μετανάστες. Σύμφωνα με τον Διεθνή Οργανισμό Μετανάστευσης (IOM), πάνω από 1.000 μετανάστες έχουν βρει τον θάνατο ή αγνοούνται στη Λιβύη μόνο για το 2024. Ένα ερώτημα αιωρείται: ποιοι είναι αυτοί που δολοφονούνται, ποιοι «επιβιώνουν» και καταλήγουν στις ευρωπαϊκές ακτές — και με ποια κριτήρια.
Η κυβέρνηση της Τρίπολης υποσχέθηκε τη σύσταση δύο εξεταστικών επιτροπών: μία για τη διερεύνηση των παραβιάσεων των δικαιωμάτων κρατουμένων και μία για την καταστολή των διαδηλώσεων. Ωστόσο, όπως επισημαίνεται από διεθνείς φορείς, ουσιαστική δράση για τον περιορισμό των παραστρατιωτικών δεν έχει υπάρξει. Οι ελπίδες που δημιουργήθηκαν έπειτα από την τραγωδία του τυφώνα Daniel, όταν φάνηκε πως οι αντίπαλες ομάδες θα παραμερίσουν τις διαφορές τους, αποδείχθηκαν φρούδες.
Η συμφωνία κατάπαυσης του πυρός του Οκτωβρίου του 2020 μεταξύ Δύσης και Ανατολής παραμένει θεωρητικά ενεργή, αλλά πρακτικά διάτρητη. Πολλοί από τους βασικούς όρους της —με κυριότερο την απομάκρυνση ξένων στρατευμάτων και μισθοφόρων— δεν έχουν εφαρμοστεί. Η ισορροπία που έχει επέλθει περισσότερο θυμίζει μια επισφαλή και προσωρινή παύση εχθροπραξιών, παρά μια στρατηγική ειρήνευση. Το σιωπηρό modus vivendi Ρωσίας–Τουρκίας στην περιοχή διατηρεί την ένοπλη ηρεμία, επιτρέποντας ωστόσο τη διαιώνιση της παραστρατιωτικής πραγματικότητας.
Στην Ανατολική Λιβύη, το ερώτημα που απασχολεί είναι τι μέλλει γενέσθαι με τις Λιβυκές Αραβικές Ένοπλες Δυνάμεις (LAAF), γνωστές και ως Λιβυκός Εθνικός Στρατός. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για μια ακόμα συμμαχία πολιτοφυλακών υπό την ηγεσία του ογδοντάχρονου στρατηγού Χαλίφα Χαφτάρ, ο οποίος φαίνεται να προετοιμάζει την αποχώρησή του από την ηγεσία. Οι γιοι του, κυρίως ο υποστράτηγος πλέον Σαντάμ και ο επίσης προαχθείς Χαλέντ, κινούνται ήδη προς την κληρονομιά της εξουσίας.
Έκθεση της Επιτροπής Εμπειρογνωμόνων του ΟΗΕ σημειώνει πως ο έλεγχος του Σαντάμ Χαφτάρ στις στρατιωτικές, πολιτικές και χρηματοπιστωτικές δομές της Ανατολικής Λιβύης έχει φτάσει σε πρωτοφανή επίπεδα. Ο ίδιος φέρεται να εμπλέκεται και σε κυκλώματα διακίνησης μεταναστών. Παρά τις φήμες περί ενδοοικογενειακών συγκρούσεων ή μερίδας αξιωματικών που δυσανασχετεί, η μεταβίβαση εξουσίας πιθανότατα θα γίνει χωρίς ιδιαίτερες αναταραχές.
Ενδεικτικό της κατασταλτικής ισχύος του στρατοπέδου Χαφτάρ είναι η εξαφάνιση του Μαχντί Αλ-Μπαργκάθι, πρώην Υπουργού Άμυνας της κυβέρνησης της Τρίπολης. Παρότι επέστρεψε στη Βεγγάζη το 2023, έκτοτε αγνοείται μαζί με αρκετούς συνεργάτες του. Τελευταία φορά θεάθηκε στα χέρια της Ταξιαρχίας Tariq Bin Zayid, μονάδας που υπάγεται στον Σαντάμ Χαφτάρ. Η Αίγυπτος, που διατηρεί στενούς δεσμούς με τον στρατηγό, δεν φαίνεται διατεθειμένη να πιέσει για περισσότερη διαφάνεια.
Αντιθέτως, στη δυτική Λιβύη κυριαρχεί χάος. Οι παραστρατιωτικές ομάδες όχι μόνο παραμένουν, αλλά έχουν θεσμοθετηθεί με προεδρικά διατάγματα, αποκτώντας ακόμη και αστυνομικές εξουσίες. Η Rada (ή DACOT), η SSA και η 444η Ταξιαρχία συγκροτούν τον ισχυρό πυρήνα των ένοπλων που ελέγχουν την Τρίπολη. Τον Αύγουστο του 2023, συγκρούσεις μεταξύ της DACOT και της 444ης προκάλεσαν δεκάδες θανάτους, έπειτα από τη σύλληψη του διοικητή Μαχμούντ Χάμζα. Η κρίση αντιμετωπίστηκε με συνήθη συνδιαλλαγή: ο Χάμζα απελευθερώθηκε και οι ομάδες επέστρεψαν στην κανονικότητα της ατιμωρησίας.
Η παρουσία αυτών των ενόπλων στις κρατικές δομές συνοδεύεται από την καταπάτηση θεμελιωδών ελευθεριών. Η αποστολή του ΟΗΕ προειδοποιεί για τη διείσδυση της σαλαφιστικής ιδεολογίας στους θεσμούς και την καταστολή κάθε αντίθετης φωνής. Οι συλλήψεις για πολιτική ή θρησκευτική διαφωνία είναι καθημερινότητα, με τη Λιβύη να μοιάζει ολοένα και περισσότερο με το καθεστώς Καντάφι, όπου η κοινωνία τελούσε υπό τον πλήρη έλεγχο του κράτους.
Η Άγκυρα έχει αξιοποιήσει στο έπακρο το στρατιωτικό της αποτύπωμα στη Λιβύη. Έχει υπογράψει συμφωνίες που εξασφαλίζουν την παρουσία της έως το 2026, εκπαιδεύοντας ήδη πάνω από 15.000 Λίβυους στρατιώτες. Η συνεργασία της με την 444η Ταξιαρχία είναι διαρκής, ενώ η παρουσία της σε βάσεις στη Μισράτα και την Αλ-Ουατίγια διασφαλίζει προνομιακή επιρροή στην περιοχή, γεγονός που θα έπρεπε να ανησυχεί την Αθήνα.
Η Μόσχα από την πλευρά της ενισχύει τους δεσμούς της με τον Χαφτάρ. Ο Ρώσος υφυπουργός Άμυνας έχει επισκεφθεί επανειλημμένα την Ανατολική Λιβύη, ενώ ο ίδιος ο Χαφτάρ έγινε δεκτός με τιμές αρχηγού κράτους στη Μόσχα. Οι Ρώσοι μισθοφόροι της Wagner έχουν πλέον υπαχθεί στον έλεγχο του ρωσικού ΥΠΑΜ, ενώ ενδείξεις δείχνουν πως η Μόσχα επιδιώκει μόνιμη παρουσία στα λιμάνια του Τομπρούκ ή του Ρας Λανούφ, ώστε να ενισχύσει τη ναυτική της προβολή στη Μεσόγειο.
Το υπάρχον status quo εξυπηρετεί όλους τους εξωτερικούς παίκτες. Η διχοτόμηση της χώρας και η σταθεροποίηση ενός κλεπτοκρατικού συστήματος, που βασίζεται στη διανομή πόρων και εξουσιών σε παραστρατιωτικά συμφέροντα, επιτρέπουν τη συνέχιση του ελέγχου με ελάχιστο πολιτικό κόστος. Για τη Λιβύη, όμως, σημαίνει την εδραίωση της αναρχίας, την πλήρη απουσία θεσμών και την ολοένα αυξανόμενη καταστολή των πολιτών της.
Απέναντι σε αυτήν την εικόνα, η ελληνική εξωτερική πολιτική δείχνει να κινείται είτε με αφέλεια είτε με απουσία ενημέρωσης. Σε μια χώρα που θυμίζει περισσότερο Άγρια Δύση παρά κρατική οντότητα, οι επαφές και οι διπλωματικές πρωτοβουλίες απαιτούν ρεαλισμό και γνώση των ισορροπιών, όχι διπλωματικές ρηματικές διακοινώσεις σε ύφος απολογητικό. Η Αθήνα καλείται να επαναπροσδιορίσει το πώς, με ποιους και γιατί θέλει να έχει λόγο στη λιβυκή σκακιέρα.
