Η κραυγή αυτή δεν είναι καινούργια. Την ακούμε εδώ και δεκαετίες, συνήθως από πολίτες που έρχονται αντιμέτωποι με κάποιο πρόβλημα – πυρκαγιά, πλημμύρα, ατύχημα, κατάρρευση υποδομών. Ενίοτε και από εκείνους που για χρόνια φρόντιζαν να ζουν «κάτω από τα ραντάρ» της κρατικής εποπτείας, απολαμβάνοντας τις χαλαρές ή ανύπαρκτες ρυθμίσεις, τις επιδοτήσεις, τα επιδόματα, τη φοροδιαφυγή. Είναι ειρωνικό, αλλά και εξαιρετικά διαφωτιστικό: οι ίδιοι που αποδομούν καθημερινά τον θεσμικό ιστό της χώρας είναι οι πρώτοι που, όταν βρεθούν στη δίνη του κινδύνου, αναρωτιούνται γιατί το κράτος δεν ήταν εκεί για να τους σώσει.
Το φαινόμενο έχει βαθιές ρίζες. Από την εποχή της ίδρυσης του νεοελληνικού κράτους, όταν ο Ιωάννης Καποδίστριας επιχείρησε να εισαγάγει τη φορολογία ως μέσο οικοδόμησης δημόσιων δομών, ήρθε αντιμέτωπος με την εχθρότητα των τοπικών προεστών. «Μα γι’ αυτό εδιώξαμεν τον Τούρκον; Για να πλερώνομεν χαράτσια;» φέρεται να είπαν οι κοτζαμπάσηδες. Η φορολογική αποστροφή συνοδεύει την ελληνική πολιτική ζωή επί δύο αιώνες, ενώ η διαρκής απαίτηση για κρατικές υπηρεσίες και παροχές δεν συνοδεύεται σχεδόν ποτέ από τη συνακόλουθη συνείδηση της ατομικής συνεισφοράς σε αυτές.
Στη σύγχρονη εποχή, αυτή η αντίφαση μεταλλάχθηκε σε ιδεολογικό δόγμα: λιγότερο κράτος, περισσότερη αγορά, περισσότερη “ελευθερία”. Ένα δόγμα που ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης ενστερνίστηκε πλήρως, όχι τόσο για να μειώσει τους φόρους ή το διογκωμένο δημόσιο, όσο για να περιορίσει τη ρυθμιστική παρουσία του κράτους στις στρατηγικές υποδομές και στους ελεγκτικούς μηχανισμούς.
Τα παραδείγματα αφθονούν – και είναι τραγικά. Στον αγροτικό τομέα, η υπόθεση του ΟΠΕΚΕΠΕ και οι καταγγελίες για μαζική απάτη στις βιολογικές καλλιέργειες δείχνουν ένα κράτος απόν, που δεν ελέγχει τις ιδιωτικές εταιρείες πιστοποίησης ούτε επιτηρεί τη διάθεση των ευρωπαϊκών επιδοτήσεων. Πάνω από 30.000 παραγωγοί φέρονται να έχουν λάβει ψευδή πιστοποιητικά για δήθεν βιολογικά προϊόντα, ενώ οι έλεγχοι ξεκίνησαν μόνον αφού παρενέβη η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία.
Στην ενέργεια, η απελευθέρωση της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας μετέτρεψε ένα κοινωνικό αγαθό σε χρηματιστηριακό προϊόν. Η ΔΕΗ, ιδιωτικοποιημένη και προσανατολισμένη στα κέρδη των μετόχων, ανακοινώνει προσαρμοσμένα καθαρά κέρδη άνω των 400 εκατ. ευρώ για το 2025 και διανομή μερίσματος 0,60 ευρώ ανά μετοχή – την ώρα που χιλιάδες νοικοκυριά παλεύουν να πληρώσουν τους λογαριασμούς.
Το ίδιο μοτίβο επαναλαμβάνεται στις μεταφορές. Η τραγωδία στα Τέμπη ανέδειξε την εγκληματική απορρύθμιση των σιδηροδρόμων και την αδυναμία των ανεξάρτητων αρχών –όπως η ΡΑΣ– να εποπτεύσουν αποτελεσματικά. Η επικεφαλής της ΡΑΣ διώκεται ποινικά, ενώ από τις πρώτες ώρες ισχυριζόταν ότι «δεν γνώριζε τίποτα».
Η ακτοπλοΐα επίσης αποκαλύπτει το έλλειμμα ελέγχου. Το πρόσφατο περιστατικό προσάραξης φέρι μποτ ανοιχτά της Εύβοιας ανέδειξε πλήρως την ανεπάρκεια κρίσιμων διαδικασιών ασφαλείας. Ο πλοίαρχος δεν ειδοποίησε τις Αρχές, οι επιβάτες αναζήτησαν μόνοι σωσίβια, ενώ το Λιμενικό πληροφορήθηκε το περιστατικό από τα μέσα ενημέρωσης. Η παρέμβαση του υπουργού ήταν εκ των υστέρων, με εντολή για ελέγχους «σε όλα τα πλοία», όταν πια το συμβάν είχε λάβει δημοσιότητα.
Στους δρόμους, η απουσία της Τροχαίας από τη ζώσα καθημερινότητα είναι κραυγαλέα. Οι παραβατικές συμπεριφορές οδηγών –από αντικοινωνική στάθμευση μέχρι θανάσιμα επικίνδυνη οδήγηση– αφήνονται στην τύχη, με ελέγχους να πραγματοποιούνται μόνο αποσπασματικά και συχνά άδικα.
Ακόμη και στον τομέα των αερομεταφορών, ένας κρίσιμος και στρατηγικής σημασίας κλάδος, η απορρύθμιση κυριαρχεί. Με βάση νόμο του 2020, η Υπηρεσία Πολιτικής Αεροπορίας αποσύρθηκε από τον επιχειρησιακό έλεγχο 50 και πλέον αεροδρομίων, τα οποία ελέγχονται θεωρητικά από την Ανεξάρτητη Αρχή Πολιτικής Αεροπορίας (ΑΠΑ) – μια αρχή με περιορισμένο ωράριο και έδρα την Αθήνα. Στην πράξη, ο έλεγχος είναι ανύπαρκτος, μέχρι να συμβεί το κακό.
Όλα αυτά δεν είναι αθροίσματα μεμονωμένων περιστατικών. Συνθέτουν μια ενιαία εικόνα συστημικής απορρύθμισης, ιδιωτικοποίησης της ευθύνης και μετατόπισης του βάρους από το κράτος στον πολίτη. Πρόκειται για την εγκατάλειψη της έννοιας της πολιτείας – ενός οργανωμένου, ελεγκτικού και προστατευτικού κράτους – και την αντικατάστασή της από ένα τεχνοκρατικό μόρφωμα που λειτουργεί ως ρυθμιστής συμφερόντων.
Στο μεταξύ, οι φορολογούμενοι πληρώνουν. Πληρώνουν ΕΝΦΙΑ, ΦΠΑ, τέλη, ειδικούς φόρους κατανάλωσης, περιβαλλοντικά τέλη και έκτακτες εισφορές. Πληρώνουν χωρίς αντίκρισμα, χωρίς ανταποδοτικότητα, χωρίς ασφάλεια. Η κρατική εξουσία εμφανίζεται μόνο ως φοροεισπράκτορας, όχι ως θεματοφύλακας του κοινωνικού συμβολαίου.
Εν τέλει, «πού είναι το κράτος;». Είναι εκεί που δεν πρέπει: στα παραθυράκια της εξυπηρέτησης ημετέρων, στις ρυθμιστικές πονηριές για να ευνοούνται ιδιώτες, στη μετακύλιση της ευθύνης στις ανεξάρτητες αρχές. Και απουσιάζει από εκεί που οφείλει να είναι: στους ελέγχους, στην πρόληψη, στην εφαρμογή των κανόνων.
Η Ελλάδα του 2025 δεν υποφέρει μόνο από διαφθορά ή ανεπάρκεια. Υποφέρει από την ιδεολογική ηγεμονία της απορρύθμισης, της ιδιώτευσης, της εξατομίκευσης της ευθύνης. Ένα κράτος που, όταν όλα πάνε καλά, είναι περιττό – και όταν όλα πάνε στραβά, απλώς «δεν γνώριζε τίποτα».
Τα ψεύτικα τα λόγια τα μεγάλα
«Το πελατειακό κράτος πρέπει να τελειώσει!» δήλωνε με τόλμη και αυτοπεποίθηση ο Κυριάκος Μητσοτάκης πριν ακόμη αναλάβει την ηγεσία της Νέας Δημοκρατίας. Από τα δικά του «Ζάππεια», υψώνοντας θεσμικά και ηθικά τείχη απέναντι στο κατεστημένο που –κατά τα λεγόμενά του– κρατούσε τη χώρα πίσω. «Δεν μπορεί να υπάρξει ανάπτυξη χωρίς αξιοκρατία και διαφάνεια», διαπίστωνε με εκείνη την αυταρέσκεια του μεταρρυθμιστή που είχε πεισθεί ότι ο λαός αδημονούσε για την κάθαρση. Όλα τότε έμοιαζαν απλά. Το κακό ήταν το παλιό, το καλό ήταν το νέο – και το νέο είχε πρόσωπο, το δικό του.
Η ρητορική ήταν ευθύβολη και στιβαρή. Μιλούσε για «τέλος στην ατιμωρησία», για «απαλλαγή της Ελλάδας από τα παλιά πελατειακά μοτίβα», για «κάθαρση στον δημόσιο βίο». Και εντός και εκτός Ελλάδας, επαναλάμβανε την ίδια υπόσχεση. Σε συνεντεύξεις στο BBC και σε φόρα διεθνούς κύρους, εμφανιζόταν ως ο εκπρόσωπος μιας νέας εποχής. «Η πολιτική ηθική είναι ο μόνος δρόμος για να ξανακερδίσει η πολιτική τον σεβασμό των πολιτών», δήλωνε σε συνέδρια και κομματικά ακροατήρια. Η εικόνα του εναρμονισμένου, τεχνοκρατικού ηγέτη, έτοιμου να συγκρουστεί με τα κατεστημένα και να δώσει μάχη με τη διαφθορά, εδραιωνόταν.
Ως αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης, ενίσχυσε αυτό το αφήγημα. Σταθερός στόχος, η εξυγίανση του κράτους. «Δεν μπορεί να υπάρξει απονομή δικαιοσύνης αν οι νόμοι δεν εφαρμόζονται ισότιμα σε όλους», έλεγε. Η φρασεολογία του ήταν διαυγής: τέλος στη διαπλοκή, τέλος στα ρουσφέτια, τέλος στο κράτος-λάφυρο.
Και όταν ήρθε η ώρα της πρωθυπουργίας, τον Ιούλιο του 2019, ο Κυριάκος Μητσοτάκης εμφανίστηκε ενώπιον της Βουλής με τον θεσμικό οίστρο εκείνου που θεωρεί ότι «τώρα είναι η ώρα». «Το πελατειακό κράτος πρέπει να τελειώσει», επανέλαβε. «Η Ελλάδα θα πάει μπροστά με ενότητα, αξιοκρατία και ήθος». Η κάθαρση, κάποτε υπόσχεση, γινόταν θεσμική αποστολή.
Έξι χρόνια μετά, το πολιτικό τοπίο μοιάζει απογοητευτικά γνώριμο – αν όχι χειρότερο. Η πολιτική ηθική που άλλοτε επικαλούνταν ο πρωθυπουργός, έχει δώσει τη θέση της στην πιο εκτεταμένη νομιμοποιημένη πελατειακή πατρωνία. Οι μετακλητοί διογκώθηκαν σε αριθμούς ρεκόρ, οι απευθείας αναθέσεις έγιναν εργαλείο κυβερνητικής καθημερινότητας, τα σκάνδαλα διαδέχονται το ένα το άλλο – άλλοτε θαμμένα, άλλοτε ωμά προκλητικά.
Το κράτος δεν «σπάει» τα κυκλώματα διαπλοκής· τα ενσωματώνει. Η αξιοκρατία έχει εκφυλιστεί σε επαναλαμβανόμενη ρητορική, χωρίς θεσμικό βάθος. Οι ανεξάρτητες αρχές –εκεί όπου μετατοπίστηκε η ευθύνη για κάθε εποπτεία και έλεγχο– λειτουργούν ως άλλοθι απραξίας ή, το πολύ, ως προθάλαμοι παραίτησης μετά από κάποια εθνική τραγωδία.
Η διαφάνεια δεν είναι θεμέλιος λίθος, αλλά εργαλείο επικοινωνίας. Οι θεσμικές εκτροπές, από την παρακολούθηση πολιτικών και δημοσιογράφων, μέχρι την εργαλειοποίηση της δικαιοσύνης, διαμορφώνουν μια νέα πολιτική κανονικότητα που ελάχιστα θυμίζει εκείνα που ευαγγελιζόταν ο Κυριάκος Μητσοτάκης στα πρώτα του πολιτικά βήματα.
Το πελατειακό κράτος αναγεννήθηκε ως υβριδικό, πιο τεχνοκρατικό, με θεσμικό καμουφλάζ και διεθνές χαμόγελο, η διαφθορά μεταλλάχθηκε σε συμβατή διακυβέρνηση και το Σύνταγμα έγινε λάστιχο, για να προσαρμόζεται σε πολιτικές και εγκληματικές σκοπιμότητες.
Και οι πολίτες; Βρίσκονται αντιμέτωποι με μια διάχυτη κυνικότητα. Οι υποσχέσεις ηθικής και εξυγίανσης φαντάζουν πλέον απολιθώματα μιας άλλης εποχής. Η αξιοκρατία έγινε μότο για φυλλάδια. Η πολιτική κάθαρση έγινε ανέκδοτο. Και η λέξη «σεβασμός» φαντάζει ξένη στα χείλη εκείνων που κάποτε την κρατούσαν ως σημαία.
Η πραγματική «εθνική απειλή» σήμερα δεν είναι οι ιδεολογικοί αντίπαλοι ούτε οι εξωτερικές πιέσεις. Είναι η αποκαρδιωτική απόσταση ανάμεσα στη ρητορική και την πράξη. Είναι ο ευτελισμός της θεσμικής αξιοπρέπειας από αυτούς που διακήρυτταν ότι θα την επαναφέρουν. Είναι το πελατειακό κράτος, το οποίο υποσχέθηκαν να τελειώσουν – και τελικά το αναβάθμισαν.
