Μαυροβούνιο: 20 χρόνια μετά το δημοψήφισμα

Στις 21 Μαΐου συμπληρώθηκαν δύο δεκαετίες από το ιστορικό δημοψήφισμα στο Μαυροβούνιο, το οποίο άνοιξε τον δρόμο για την απόσχιση της χώρας από την ενιαία κρατική οντότητα με τη Σερβία. Από την πρώτη στιγμή της ανεξαρτησίας του, το νέο κράτος έθεσε ως πρωταρχικό στόχο την ένταξή του στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι εορταστικές εκδηλώσεις που πραγματοποιούνται αυτές τις ημέρες επιδιώκουν να ενισχύσουν τη φήμη του Μαυροβουνίου ως του "καλού μαθητή" στα Δυτικά Βαλκάνια, μια εικόνα που καλλιεργείται συστηματικά τα τελευταία χρόνια.

Τα τελευταία έτη, η κυβέρνηση της Ποντγκόριτσα κατάφερε να επανεκκινήσει τις ενταξιακές διαπραγματεύσεις με την ΕΕ και να επιταχύνει την υλοποίηση μεταρρυθμίσεων. Αυτή η δυναμική έχει καταστήσει το Μαυροβούνιο ως την επικρατέστερη υποψήφια χώρα για προσχώρηση στο μπλοκ των 27, σε μια περίοδο που οι Βρυξέλλες ανανεώνουν το ενδιαφέρον τους για τη διεύρυνση. Ωστόσο, η Νταλίμπορκα Ουλγιάρεβιτς, διευθύντρια του Κέντρου Πολιτικής Εκπαίδευσης στην Ποντγκόριτσα, σχολιάζει στην Deutsche Welle: "Είναι εύκολο να είσαι άριστος μαθητής σε μια τάξη κακών μαθητών".

Νέα γεωπολιτική δυναμική

Η παρατήρηση αυτή αντανακλά ένα ευρύτερο πλαίσιο. Ενώ πολλές χώρες των Δυτικών Βαλκανίων έχουν μείνει στάσιμες ή χάνουν έδαφος στην προσπάθειά τους να ενταχθούν στην ΕΕ, το Μαυροβούνιο κατάφερε να αξιοποιήσει τη γεωπολιτική δυναμική που δημιουργήθηκε από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. Επί 14 χρόνια μετά το δημοψήφισμα, κυριαρχούσαν στην Ποντγκόριτσα το Δημοκρατικό Σοσιαλιστικό Κόμμα (DPS) και ο "ισχυρός άνδρας" του Μαυροβουνίου, Μίλο Τζουκάνοβιτς, ο οποίος εναλλάσσονταν μεταξύ των θέσεων του πρωθυπουργού και του προέδρου. Ωστόσο, ο Τζουκάνοβιτς βρέθηκε αντιμέτωπος με κατηγορίες για διαφθορά, με αποτέλεσμα το DPS να χάσει την εξουσία το 2022, μετά από ένα μπαράζ αντικυβερνητικών διαδηλώσεων, στις οποίες πρωτοστάτησε η Εκκλησία του Μαυροβουνίου, λόγω ενός αμφιλεγόμενου νόμου για την εκκλησιαστική περιουσία.

Ο Αλεξάνταρ Πόποφ από το Κέντρο Περιφερειακής Πολιτικής στο Νόβι Σαντ της Σερβίας επισημαίνει: "Το Μαυροβούνιο είναι μία από τις ελάχιστες χώρες στην περιοχή, που είχαν την απαραίτητη δημοκρατική ωριμότητα ώστε να αντικαταστήσουν έναν ηγέτη που βρισκόταν στην εξουσία επί μακρόν, χωρίς να προκληθεί αναταραχή. Στη Σερβία αυτό θα είναι πολύ πιο δύσκολο να επιτευχθεί".

Ταυτοτικά και άλλα προβλήματα

Η αντιπαράθεση ανάμεσα στις φιλοσερβικές πολιτικές δυνάμεις και εκείνες που εστιάζουν στην ιδιαίτερη εθνική ταυτότητα του Μαυροβουνίου συνεχίζει να επισκιάζει την πολιτική ζωή της χώρας. Σύμφωνα με την τελευταία απογραφή πληθυσμού του 2023, το 41% των πολιτών δηλώνουν Μαυροβούνιοι και το 33% Σέρβοι. Τα φιλοσερβικά κόμματα θεωρούνται βασικός δίαυλος, μέσω του οποίου το Βελιγράδι ασκεί επιρροή στις εσωτερικές υποθέσεις του Μαυροβουνίου. Επισήμως, και τα δύο πολιτικά στρατόπεδα έχουν συμφωνήσει στον μείζονα στόχο της ένταξης στην ΕΕ. Ανεπισήμως, αυτή η ισορροπία παραμένει εύθραυστη και ευάλωτη στην επιρροή του Βελιγραδίου, εκτιμά ο αναλυτής Αλεξάνταρ Πόποφ.

Οι διμερείς σχέσεις με τη Σερβία παραμένουν ένα από τα πιο ευαίσθητα πολιτικά ζητήματα, όπως φάνηκε από την αντίδραση του Σέρβου προέδρου Αλεξάνταρ Βούτσιτς, όταν έλαβε πρόσκληση να παραστεί στους εορτασμούς για την επέτειο της ανεξαρτησίας του Μαυροβουνίου. Αρχικά, ο Βούτσιτς δήλωσε ότι η παρουσία του θα ήταν σαν να "φτύνει στο πρόσωπο τον εαυτό του και τον λαό του". Αργότερα, ωστόσο, υπογράφοντας ένα άρθρο γνώμης, απευθύνθηκε στους πολίτες του Μαυροβουνίου: "Συγχωρήστε μας που σας αγαπήσαμε περισσότερο απ' όσο εσείς εμάς". Ο αναλυτής Αλεξάνταρ Πόποφ εικάζει ότι στην πραγματικότητα "η Σερβία δεν θέλει το Μαυροβούνιο να ενταχθεί στην ΕΕ, γιατί αυτό θα υπονόμευε το βασικό επιχείρημα του Βούτσιτς ότι 'η Ευρώπη δεν μας θέλει'. Αν το Μαυροβούνιο ενταχθεί, θα γίνει σαφές ότι το πραγματικό πρόβλημα βρίσκεται αλλού".

Να γίνει όπως πρέπει η ένταξη

Από την πλευρά της, η Νταλίμπορκα Ουλγάρεβιτς επισημαίνει ότι πίσω από τη θετική εικόνα του Μαυροβουνίου και το αφήγημα περί επιτυχίας κρύβονται πολλά από τα διαχρονικά προβλήματα που ακολουθούν τη χώρα από την ανεξαρτησία της. "Η διαφθορά εξακολουθεί να είναι παντού", λέει. "Κάποιοι μάλιστα θα έλεγαν ότι μας στοιχίζει περισσότερο από ό,τι στο παρελθόν, γιατί υπάρχουν πολύ περισσότεροι παράγοντες στην εξουσία, οι οποίοι επιχειρούν να ικανοποιήσουν κομματικά ή προσωπικά συμφέροντα". Η Ουλγάρεβιτς πιστεύει ότι το Μαυροβούνιο πρέπει να αξιοποιήσει τη σημερινή ευνοϊκή συγκυρία και να αντιμετωπίσει την προσχώρησή του στην ΕΕ ως μία ευκαιρία για θεσμικές και κοινωνικές αλλαγές στην κατεύθυνση του εκσυγχρονισμού. "Έχουμε κάθε συμφέρον να γίνουμε μέλος της ΕΕ το συντομότερο δυνατόν", λέει, "αλλά εξίσου σημαντικό είναι αυτή η ένταξη να γίνει όπως πρέπει, να μην ενταχθούμε στην Ένωση ως ένα 'προβληματικό κράτος'".