Μεταναστευτικό: Screening, κράτηση και επιστροφές

Σειρά παρεμβάσεων που αλλάζουν το πλαίσιο για τις επιστροφές παράτυπων μεταναστών, τη διαδικασία ασύλου, τον έλεγχο στα εξωτερικά σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης και τη διαχείριση των μεταναστευτικών ροών εισάγει το νομοσχέδιο του υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου, με το οποίο η Ελλάδα ενσωματώνει το νέο Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για το Άσυλο και τη Μετανάστευση.

Στον πυρήνα του νέου πλαισίου βρίσκονται οι λεγόμενοι «κόμβοι επιστροφής», γνωστοί σε ευρωπαϊκό επίπεδο ως return hubs. Πρόκειται για ένα νέο εργαλείο που προωθείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση, με στόχο να αντιμετωπιστούν οι χρόνιες δυσκολίες στην επιστροφή όσων αιτούντων άσυλο έχουν λάβει τελεσίδικη απορριπτική απόφαση.

Ο υπουργός Μετανάστευσης και Ασύλου, Θάνος Πλεύρης, μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, εξήγησε ότι το νέο Ευρωπαϊκό Σύμφωνο, μαζί με τις πρόσφατες πρωτοβουλίες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τις επιστροφές, προβλέπει τη δυνατότητα λειτουργίας τέτοιων κέντρων σε τρίτες χώρες, εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Στα κέντρα αυτά θα μπορούν να μεταφέρονται πολίτες τρίτων χωρών των οποίων οι αιτήσεις ασύλου έχουν απορριφθεί οριστικά, όταν οι χώρες καταγωγής τους αρνούνται ή καθυστερούν να δεχθούν τον επαναπατρισμό τους. Σύμφωνα με τον υπουργό, οι δομές αυτές θα λειτουργούν στη βάση συμφωνιών της Ευρωπαϊκής Ένωσης με τρίτες χώρες και υπό τις εγγυήσεις του ευρωπαϊκού και διεθνούς δικαίου.

Οι «κόμβοι επιστροφής» και οι διαπραγματεύσεις με τρίτες χώρες

Η Ελλάδα εμφανίζεται να συμμετέχει ενεργά στην ευρωπαϊκή πρωτοβουλία για την υλοποίηση των return hubs. Όπως ανέφερε ο κ. Πλεύρης, η χώρα μας, μαζί με τη Γερμανία, τη Δανία, την Αυστρία και την Ολλανδία, έχει αναλάβει κοινή δράση για την προώθηση του σχεδίου.

Ήδη βρίσκονται σε εξέλιξη επαφές με τρίτες χώρες, κυρίως στην Αφρική και την Ασία, με στόχο την υπογραφή των πρώτων συμφωνιών μέσα στο 2026 και την έναρξη λειτουργίας των πρώτων κέντρων από το 2027. Ο υπουργός αποκάλυψε, μάλιστα, ότι η ελληνική κυβέρνηση βρίσκεται ήδη σε διαπραγματεύσεις με δύο αφρικανικά κράτη.

Κατά την κυβερνητική προσέγγιση, οι κόμβοι επιστροφής θεωρούνται ιδιαίτερα σημαντικοί για την Ελλάδα, καθώς αρκετές ευρωπαϊκές χώρες αντιμετωπίζουν δευτερογενείς μετακινήσεις ανθρώπων που εισήλθαν αρχικά στην Ευρωπαϊκή Ένωση μέσω ελληνικής επικράτειας. Η κυβέρνηση θεωρεί ότι ένας πιο αποτελεσματικός ευρωπαϊκός μηχανισμός επιστροφών μπορεί να λειτουργήσει συμπληρωματικά προς το ισχύον σύστημα και να προσφέρει πρόσθετο εργαλείο διαχείρισης.

Πίσω από την τεχνοκρατική διατύπωση, ωστόσο, βρίσκεται μια σαφής πολιτική μετατόπιση. Η Ευρωπαϊκή Ένωση επιχειρεί πλέον να μεταφέρει μέρος της μεταναστευτικής διαχείρισης εκτός των συνόρων της, μέσα από συμφωνίες με τρίτες χώρες. Το ζήτημα που παραμένει ανοιχτό είναι ποιος θα ελέγχει στην πράξη τις συνθήκες κράτησης, τα δικαιώματα των μεταφερόμενων προσώπων και τη συμμόρφωση των τρίτων χωρών με τις διεθνείς εγγυήσεις.

Το νομοσχέδιο αυστηροποιεί παράλληλα το πλαίσιο επιστροφών για όσους δεν δικαιούνται διεθνή προστασία ή δεν διαθέτουν νόμιμη άδεια παραμονής. Ο Θάνος Πλεύρης υποστηρίζει ότι το νέο πλαίσιο έχει ήδη αρχίσει να αποδίδει, αναφέροντας ότι μετά την ψήφιση του νόμου οι οικειοθελείς επιστροφές μέσω του Διεθνούς Οργανισμού Μετανάστευσης αυξήθηκαν κατά 25%.

Σύμφωνα με τον ίδιο, σε εκατοντάδες περιπτώσεις παράνομης διαμονής οι ενδιαφερόμενοι έχουν ήδη εκδηλώσει πρόθεση επιστροφής στις χώρες προέλευσής τους. Η κυβέρνηση παρουσιάζει τα στοιχεία αυτά ως απόδειξη ότι η αυστηρότερη πολιτική απομάκρυνσης λειτουργεί αποτρεπτικά και δημιουργεί αποτελέσματα.

Το νέο πλαίσιο προβλέπει ενίσχυση της διοικητικής κράτησης, στενότερη παρακολούθηση όσων βρίσκονται σε διαδικασία επιστροφής, ταχύτερη ενεργοποίηση των μέτρων απομάκρυνσης και πιο στενή συνεργασία με τη Frontex και τα υπόλοιπα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Οι επιστροφές και η κράτηση μετατρέπονται έτσι σε κεντρικά εργαλεία της νέας μεταναστευτικής πολιτικής. Η κυβέρνηση επιδιώκει να επιταχύνει την απομάκρυνση όσων δεν έχουν δικαίωμα παραμονής, όμως η αυστηροποίηση αυτή αναμένεται να προκαλέσει αντιδράσεις, ιδίως ως προς τα όρια της διοικητικής κράτησης και τις εγγυήσεις πρόσβασης σε πραγματική προστασία.

Ο υπουργός συνδέει ευθέως την πολιτική επιστροφών με τη συνολική μείωση των μεταναστευτικών ροών. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασε, οι εκκρεμείς αιτήσεις ασύλου μειώθηκαν από περίπου 142.000 το 2019 σε περίπου 28.000 σήμερα, ενώ το ποσοστό αναγνώρισης διεθνούς προστασίας υποχώρησε από 71,5% σε 40,7%.

Παράλληλα, ανέφερε ότι την περίοδο 2015-2019 καταγράφηκαν 1.215.280 παράνομες αφίξεις, ενώ από το 2019 έως σήμερα οι αντίστοιχες αφίξεις ανέρχονται σε 197.651. Για το πρώτο πεντάμηνο του 2026, ο υπουργός κάνει λόγο για περαιτέρω μείωση κατά 31%, με τη μείωση στο Αιγαίο να φθάνει το 65%.

Κατά τον κ. Πλεύρη, τα στοιχεία αυτά επιβεβαιώνουν ότι η αποτελεσματική διαχείριση των επιστροφών, η επιτάχυνση των διαδικασιών ασύλου και η προστασία των συνόρων αποτελούν αλληλένδετους πυλώνες μιας ενιαίας μεταναστευτικής πολιτικής. Η κυβερνητική γραμμή είναι σαφής: λιγότερες εκκρεμότητες, αυστηρότερος έλεγχος, ταχύτερες αποφάσεις και περισσότερες επιστροφές.

Υποχρεωτικό screening και fast-track άσυλο

Πέρα από τις επιστροφές, το νομοσχέδιο ενσωματώνει και το νέο σύστημα προελέγχου, το λεγόμενο screening, που προβλέπει το Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο. Το νέο πλαίσιο καθιερώνει υποχρεωτικό προέλεγχο όλων των υπηκόων τρίτων χωρών που εισέρχονται παράτυπα στα εξωτερικά σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Ο προέλεγχος θα πραγματοποιείται πριν ακόμη θεωρηθεί ότι τα πρόσωπα αυτά έχουν εισέλθει κανονικά στην επικράτεια κράτους-μέλους. Στο στάδιο αυτό θα γίνεται εξακρίβωση ταυτότητας, λήψη βιομετρικών δεδομένων, έλεγχος ασφαλείας, υγειονομικός έλεγχος και διασταύρωση στοιχείων με τις ευρωπαϊκές βάσεις δεδομένων.

Κεντρικό ρόλο θα έχει το αναβαθμισμένο σύστημα Eurodac, το οποίο αποκτά διευρυμένες δυνατότητες καταγραφής βιομετρικών στοιχείων και παρακολούθησης των μετακινήσεων μεταναστών εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η ενίσχυση αυτή παρουσιάζεται ως εργαλείο καλύτερης διαχείρισης, αλλά ανοίγει και σοβαρή συζήτηση για την έκταση της ψηφιακής επιτήρησης στα σύνορα.

Το νομοσχέδιο προβλέπει επίσης ταχύτερες διαδικασίες εξέτασης αιτήσεων ασύλου. Εισάγονται αυστηρότερα χρονοδιαγράμματα, συνοριακές διαδικασίες ταχείας αξιολόγησης, γρηγορότερη απόρριψη αιτήσεων που χαρακτηρίζονται προδήλως αβάσιμες και ειδική μεταχείριση αιτήσεων από χώρες με χαμηλά ποσοστά αναγνώρισης διεθνούς προστασίας.

Η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι με τις αλλαγές αυτές θα περιοριστούν οι καθυστερήσεις και οι εκκρεμότητες που επιβάρυναν επί χρόνια το σύστημα ασύλου. Το νέο μοντέλο επιχειρεί να συνδυάσει τον γρήγορο έλεγχο των αιτημάτων με την άμεση εφαρμογή επιστροφών για όσους δεν πληρούν τα κριτήρια παραμονής.

Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, είναι αν η ταχύτητα θα συνδυαστεί με ουσιαστικές εγγυήσεις δικαιωμάτων ή αν η διαδικασία θα μετατραπεί σε μηχανισμό μαζικής απόρριψης και απομάκρυνσης. Η διαχείριση του μεταναστευτικού δεν μπορεί να περιοριστεί σε αριθμούς, ποσοστά και επιχειρησιακούς δείκτες. Αφορά ανθρώπους, διεθνείς υποχρεώσεις, εθνική ασφάλεια, κοινωνική συνοχή και πραγματική δυνατότητα του κράτους να ελέγχει τα σύνορά του χωρίς να υπονομεύει το κράτος δικαίου.