Μετρητά ή ψηφιακό ευρώ; Η μάχη για τον έλεγχο του χρήματος

Το ψηφιακό ευρώ παρουσιάζεται από τους ευρωπαϊκούς θεσμούς ως ένα νέο, σύγχρονο μέσο πληρωμών που θα προσφέρει ευκολία, ασφάλεια και μεγαλύτερη ανθεκτικότητα στο χρηματοπιστωτικό σύστημα. Για τους επικριτές του σχεδίου, όμως, πίσω από τη συζήτηση για την τεχνολογική εξέλιξη κρύβεται ένα πολύ βαθύτερο ζήτημα: ποιος θα ελέγχει το χρήμα, τι δεδομένα θα παράγουν οι συναλλαγές και μέχρι πού μπορεί να φτάσει στο μέλλον η κρατική ή θεσμική εποπτεία της οικονομικής ζωής των πολιτών.

Η ανησυχία αυτή δεν αφορά απλώς την αντικατάσταση ενός χαρτονομίσματος από μία ηλεκτρονική εγγραφή. Αφορά τη σταδιακή μετάβαση σε ένα οικονομικό περιβάλλον στο οποίο ολοένα περισσότερες καθημερινές δραστηριότητες πραγματοποιούνται ψηφιακά, αφήνοντας πίσω τους δεδομένα, ιστορικό συναλλαγών και ένα διαρκές ηλεκτρονικό αποτύπωμα.

Οι υποστηρικτές του ψηφιακού ευρώ επιμένουν ότι τα μετρητά θα συνεχίσουν να υπάρχουν και ότι το νέο νόμισμα σχεδιάζεται ως συμπληρωματικό μέσο πληρωμών. Οι πιο επιφυλακτικές φωνές απαντούν ότι το πραγματικό ερώτημα δεν είναι τι προβλέπεται στην πρώτη φάση εφαρμογής, αλλά τι δυνατότητες θα μπορούσε να αποκτήσει ένα πλήρως ψηφιοποιημένο σύστημα χρήματος εφόσον στο μέλλον συνδεθεί με άλλες δημόσιες ή ιδιωτικές ψηφιακές υποδομές.

Στο επίκεντρο βρίσκεται επομένως η έννοια της οικονομικής ελευθερίας. Τα μετρητά δίνουν σήμερα στον πολίτη τη δυνατότητα να πραγματοποιεί μία συναλλαγή χωρίς να δημιουργείται υποχρεωτικά ηλεκτρονικό αρχείο σε τραπεζικό ή άλλο κεντρικό σύστημα. Το φυσικό χρήμα μπορεί να μεταβιβαστεί άμεσα από άνθρωπο σε άνθρωπο, χωρίς τεχνική υποδομή, χωρίς λογαριασμό, χωρίς κινητό τηλέφωνο και χωρίς την ανάγκη έγκρισης ενός ηλεκτρονικού δικτύου.

Με το ψηφιακό νόμισμα των κεντρικών τραπεζών, τα λεγόμενα CBDC, αυτή η σχέση αλλάζει. Η συναλλαγή αποκτά εξ ορισμού ψηφιακό χαρακτήρα και βασίζεται σε μία τεχνική υποδομή που βρίσκεται υπό τη διαχείριση θεσμικών φορέων. Αυτό από μόνο του δεν σημαίνει ότι δημιουργείται σύστημα κοινωνικού ελέγχου. Δημιουργεί, όμως, εύλογα ερωτήματα για την προστασία της ιδιωτικότητας, την πρόσβαση στα δεδομένα, την κυβερνοασφάλεια και τις εγγυήσεις που θα εμποδίζουν μελλοντικές καταχρήσεις.

Η συζήτηση γίνεται ακόμη πιο έντονη επειδή η Ευρώπη κινείται ταυτόχρονα προς την ανάπτυξη ψηφιακών ταυτοτήτων, νέων συστημάτων επαλήθευσης στοιχείων και μεγάλων υποδομών δεδομένων. Οι επικριτές φοβούνται ότι μία μελλοντική σύνδεση διαφορετικών συστημάτων θα μπορούσε να δημιουργήσει ένα περιβάλλον στο οποίο η οικονομική δραστηριότητα, η ταυτότητα και άλλες προσωπικές πληροφορίες θα βρίσκονται πολύ πιο κοντά μεταξύ τους από ό,τι συμβαίνει σήμερα.

Το κρίσιμο ζήτημα είναι ποιος ελέγχει το ψηφιακό χρήμα

Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα έχει επανειλημμένα υποστηρίξει ότι το ψηφιακό ευρώ δεν σχεδιάζεται για να καταργήσει τα μετρητά. Η Κριστίν Λαγκάρντ και άλλα στελέχη της ΕΚΤ έχουν παρουσιάσει το εγχείρημα ως μια προσπάθεια να διατηρήσει το δημόσιο χρήμα κεντρικό ρόλο σε μια εποχή κατά την οποία οι ηλεκτρονικές πληρωμές κυριαρχούνται σε μεγάλο βαθμό από ιδιωτικές εταιρείες και τραπεζικά συστήματα.

Αυτό, ωστόσο, δεν εξαλείφει τους φόβους όσων βλέπουν τη σταδιακή συρρίκνωση της χρήσης των μετρητών στις ευρωπαϊκές κοινωνίες. Η εμπειρία δείχνει ότι μία τεχνολογία που εισάγεται αρχικά ως προαιρετική μπορεί, μέσα από την αλλαγή των συναλλακτικών συνηθειών, να καταλήξει να γίνει κυρίαρχη.

Εδώ βρίσκεται και η βασική πολιτική σύγκρουση γύρω από το ψηφιακό ευρώ. Το ζήτημα δεν είναι εάν οι ηλεκτρονικές συναλλαγές είναι χρήσιμες. Είναι ήδη αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητας. Το ζήτημα είναι αν ένας πολίτης θα εξακολουθήσει να διαθέτει πραγματική εναλλακτική λύση όταν δεν επιθυμεί να πραγματοποιήσει μία συναλλαγή μέσω ψηφιακού συστήματος.

Τα μετρητά έχουν χαρακτηριστικά που δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως τεχνολογικό κατάλοιπο. Λειτουργούν χωρίς ηλεκτρικό ρεύμα, χωρίς σύνδεση στο διαδίκτυο και χωρίς εξωτερική τεχνική έγκριση. Επιτρέπουν συναλλαγές ακόμη και σε περίπτωση μεγάλης βλάβης, κυβερνοεπίθεσης ή κατάρρευσης ηλεκτρονικών υποδομών.

Παράλληλα, αποτελούν ένα από τα τελευταία μέσα καθημερινής οικονομικής δραστηριότητας που παρέχουν σημαντικό βαθμό ιδιωτικότητας. Όταν κάποιος δίνει ένα χαρτονόμισμα των 50 ευρώ σε έναν άλλο άνθρωπο, η πράξη ολοκληρώνεται χωρίς να απαιτείται καταγραφή του λόγου, του τόπου και του χρόνου της συναλλαγής σε ηλεκτρονικό αρχείο.

Στα ψηφιακά συστήματα, αντίθετα, κάθε συναλλαγή μπορεί τεχνικά να παράγει δεδομένα. Από αυτά μπορούν να εξαχθούν πληροφορίες για τον τρόπο ζωής ενός ανθρώπου: πού ψωνίζει, πόσο συχνά ταξιδεύει, ποια προϊόντα αγοράζει, ποια μέρη επισκέπτεται και ποιες οικονομικές συνήθειες ακολουθεί.

Η ύπαρξη αυτών των δεδομένων δεν συνεπάγεται αυτομάτως κατάχρηση. Η ιστορία της ψηφιακής εποχής, ωστόσο, έχει αποδείξει ότι η συγκέντρωση μεγάλου όγκου προσωπικών πληροφοριών αποτελεί πάντοτε ζήτημα που απαιτεί ισχυρές θεσμικές εγγυήσεις, πραγματικό έλεγχο και αυστηρά όρια.

Εδώ ακριβώς βρίσκεται το μεγαλύτερο πεδίο προβληματισμού. Ένα ψηφιακό νόμισμα θα μπορούσε τεχνικά να προσφέρει δυνατότητες που το φυσικό χρήμα δεν διαθέτει. Η τεχνολογία μπορεί να επιτρέπει κανόνες, περιορισμούς ή αυτοματοποιημένες διαδικασίες. Το γεγονός ότι μια δυνατότητα υπάρχει τεχνικά δεν σημαίνει ότι θα χρησιμοποιηθεί. Γι' αυτό και το κρίσιμο θέμα είναι να κατοχυρωθεί θεσμικά ότι τέτοιες δυνατότητες δεν θα μπορούν να μετατραπούν σε εργαλεία αυθαίρετου ελέγχου.

Οι επικριτές των CBDC περιγράφουν ως ακραίο μελλοντικό σενάριο ένα «προγραμματιζόμενο χρήμα», στο οποίο κάποιος κεντρικός φορέας θα μπορούσε να περιορίζει τον τρόπο, τον χρόνο ή τον τόπο χρήσης ενός ποσού. Ένα τέτοιο μοντέλο θα άλλαζε πράγματι ριζικά την έννοια της κατοχής χρήματος, αφού ο κάτοχος δεν θα είχε πλέον την ίδια ελευθερία διάθεσης που διαθέτει με τα μετρητά.

Υπάρχει επίσης ο φόβος ότι ένα τέτοιο σύστημα θα μπορούσε κάποτε να συνδεθεί με πολιτικές επιδοτήσεων, κοινωνικών παροχών, φορολογικών κινήτρων ή άλλων κρατικών μηχανισμών. Σε ακραίες εκδοχές της σχετικής κριτικής διατυπώνεται ακόμη και η ανησυχία για ένα μοντέλο που θα θύμιζε σύστημα «κοινωνικής πίστωσης», όπου οικονομικά δικαιώματα θα εξαρτώνταν από τη συμπεριφορά του πολίτη.

Δεν υπάρχει σήμερα τεκμηρίωση ότι αυτό αποτελεί τον σχεδιασμό του ψηφιακού ευρώ. Η ανησυχία, όμως, για το τι θα μπορούσε να καταστεί τεχνικά δυνατό στο μέλλον είναι υπαρκτή και αποτελεί έναν από τους βασικούς λόγους για τους οποίους η συζήτηση δεν πρέπει να περιορίζεται μόνο στην ταχύτητα και την ευκολία των πληρωμών.

Ιδιωτικότητα, δεδομένα και ο κίνδυνος υπερσυγκέντρωσης εξουσίας

Η μεγαλύτερη αλλαγή της ψηφιακής εποχής δεν είναι μόνο ότι οι συναλλαγές γίνονται ηλεκτρονικά. Είναι ότι σχεδόν κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα παράγει δεδομένα. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης γνωρίζουν τις προτιμήσεις μας, τα κινητά τηλέφωνα μπορούν να καταγράφουν την τοποθεσία μας, οι διαδικτυακές αγορές δημιουργούν προφίλ καταναλωτικής συμπεριφοράς και οι ηλεκτρονικές υπηρεσίες συγκεντρώνουν ολοένα περισσότερες πληροφορίες.

Η πιθανότητα να προστεθεί σε αυτό το οικοσύστημα ένα κεντρικά εκδιδόμενο ψηφιακό νόμισμα δημιουργεί ένα ερώτημα που δεν μπορεί να παραμεριστεί: πόσα διαφορετικά δεδομένα μπορεί να συγκεντρωθούν γύρω από έναν άνθρωπο και ποιος θα έχει δικαίωμα πρόσβασης σε αυτά;

Οι συναλλαγές μπορούν να αποκαλύψουν πολύ περισσότερα από το διαθέσιμο εισόδημα. Μπορούν να δείξουν διατροφικές συνήθειες, ταξίδια, επαγγελματικές σχέσεις, αγορές βιβλίων ή συνδρομών, επισκέψεις σε συγκεκριμένους χώρους και άλλες πτυχές της καθημερινότητας.

Σε συνδυασμό με προηγμένα συστήματα ανάλυσης δεδομένων και τεχνητής νοημοσύνης, αυτές οι πληροφορίες μπορούν να δημιουργήσουν εξαιρετικά λεπτομερή προφίλ συμπεριφοράς. Το ζήτημα επομένως δεν είναι μόνο οικονομικό. Είναι βαθιά πολιτικό και αφορά τη σχέση ανάμεσα στον πολίτη, το κράτος, τις τράπεζες και τις μεγάλες τεχνολογικές υποδομές.

Οι ανησυχίες γίνονται ακόμη μεγαλύτερες όταν στη δημόσια συζήτηση μπαίνουν έννοιες όπως το ενεργειακό αποτύπωμα, οι περιορισμοί κατανάλωσης, οι έκτακτες καταστάσεις, οι πανδημίες ή η εθνική ασφάλεια. Η εμπειρία των τελευταίων ετών έχει δείξει ότι σε περιόδους κρίσης οι κυβερνήσεις μπορούν να αποκτήσουν έκτακτες αρμοδιότητες οι οποίες σε διαφορετικές συνθήκες θα θεωρούνταν υπερβολικές.

Γι' αυτό και η θεσμοθέτηση ενός ψηφιακού νομίσματος δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως μία απλή τεχνική αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο πληρώνουμε στο κατάστημα. Πρόκειται για υποδομή που ενδέχεται να παραμείνει για δεκαετίες και να επηρεάσει βαθιά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το χρήμα, την ιδιωτικότητα και την οικονομική αυτονομία.

Οι πολίτες πρέπει να γνωρίζουν με απόλυτη σαφήνεια ποιος θα έχει πρόσβαση στα στοιχεία των συναλλαγών τους, πόσο χρόνο θα αποθηκεύονται τα δεδομένα, εάν θα μπορούν να χρησιμοποιούνται για άλλους σκοπούς και ποια ανεξάρτητη αρχή θα ελέγχει το σύστημα.

Εξίσου κρίσιμο είναι να διασφαλιστεί ότι κανένα μελλοντικό πολιτικό ή διοικητικό όργανο δεν θα μπορεί να μετατρέψει το ψηφιακό νόμισμα σε εργαλείο επιβολής συμπεριφοράς. Η δυνατότητα αγοράς ενός νόμιμου προϊόντος ή πραγματοποίησης μιας νόμιμης συναλλαγής δεν μπορεί να εξαρτάται από πολιτικές απόψεις, κοινωνικές επιλογές, προσωπικές πεποιθήσεις ή οποιοδήποτε σύστημα αξιολόγησης του πολίτη.

Αυτός είναι και ο λόγος που η προστασία των μετρητών αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Η διατήρησή τους ως πραγματικής, λειτουργικής και ευρέως αποδεκτής επιλογής αποτελεί ίσως το ισχυρότερο πρακτικό αντίβαρο απέναντι στον κίνδυνο μιας πλήρως ελεγχόμενης ψηφιακής οικονομίας.

Η συζήτηση για το ψηφιακό ευρώ οφείλει επομένως να ξεφύγει από το απλοϊκό δίλημμα «τεχνολογία ή οπισθοδρόμηση». Η τεχνολογία δεν είναι ούτε καλή ούτε κακή από μόνη της. Το κρίσιμο ζήτημα είναι ποιος τη σχεδιάζει, ποιος την ελέγχει, ποια δικαιώματα προστατεύονται και τι δυνατότητες έχει ο πολίτης να αρνηθεί τη χρήση της.

Εάν το ψηφιακό ευρώ λειτουργήσει πραγματικά ως συμπλήρωμα των μετρητών, με αυστηρή προστασία προσωπικών δεδομένων, χωρίς προγραμματιζόμενους περιορισμούς και χωρίς κεντρική παρακολούθηση της καθημερινής οικονομικής ζωής, τότε οι φόβοι μπορούν να περιοριστούν.

Εάν, αντίθετα, η μετάβαση στην ψηφιακή οικονομία χρησιμοποιηθεί κάποτε ως αφετηρία για την πλήρη εξαφάνιση του φυσικού χρήματος και για τη συγκέντρωση όλο και μεγαλύτερης πληροφορίας σε κεντρικά συστήματα, τότε το θέμα θα πάψει να αφορά την τεχνολογική καινοτομία. Θα αφορά ευθέως την ελευθερία, την ιδιωτικότητα και την αυτονομία του πολίτη.

Η ουσία είναι μία: το χρήμα δεν αποτελεί απλώς μέσο αγοράς προϊόντων. Αποτελεί και μέσο ανεξαρτησίας. Όσο περισσότερο η χρήση του εξαρτάται από κεντρικά ψηφιακά συστήματα, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η ανάγκη για αυστηρές ασφαλιστικές δικλείδες.

Η Ευρώπη βρίσκεται μπροστά σε μια απόφαση που μπορεί να διαμορφώσει τις επόμενες δεκαετίες. Το πραγματικό στοίχημα δεν είναι να επιλεγεί ανάμεσα στο ψηφιακό ευρώ και στην τεχνολογική πρόοδο. Είναι να αποδειχθεί ότι η τεχνολογία μπορεί να εξελιχθεί χωρίς να καταργήσει το δικαίωμα του ανθρώπου στην ιδιωτικότητα, στην ελεύθερη συναλλαγή και στον ουσιαστικό έλεγχο των δικών του χρημάτων.