Μητσοτάκης: Ειδικός μηχανισμός ΕΕ για μεταναστευτικές ροές

Την ανάγκη δημιουργίας ενός εξειδικευμένου ευρωπαϊκού μηχανισμού, ο οποίος θα ενεργοποιείται για την αντιμετώπιση μαζικών και εργαλειοποιημένων μεταναστευτικών ροών, θέτει ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης. Το ζήτημα αυτό αναλύεται διεξοδικά σε άρθρο γνώμης που δημοσιεύεται στο διεθνές μέσο ενημέρωσης Politico, λίγο πριν από την έκτακτη τηλεδιάσκεψη των υπουργών Μετανάστευσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Ο πρωθυπουργός υποστηρίζει με έμφαση ότι το υφιστάμενο ευρωπαϊκό πλαίσιο διαχείρισης του μεταναστευτικού δεν επαρκεί για να αντιμετωπίσει κρίσεις ανάλογες με εκείνη που εκτυλίχθηκε στον Έβρο το 2020 ή τα πρόσφατα γεγονότα στον ισπανικό θύλακα της Θέουτα. Η επιχειρηματολογία του εστιάζει στην ανάγκη θέσπισης έκτακτων μέτρων, τα οποία θα μπορούν να τίθενται σε εφαρμογή άμεσα, ειδικά σε περιπτώσεις που χαρακτηρίζονται ως υβριδικές απειλές.

Η εργαλειοποίηση της μετανάστευσης ως υβριδική απειλή

Στο άρθρο του, ο Κυριάκος Μητσοτάκης αναλύει τον τρόπο με τον οποίο η Ευρωπαϊκή Ένωση έρχεται ολοένα και συχνότερα αντιμέτωπη με τη σκόπιμη εργαλειοποίηση του μεταναστευτικού ζητήματος. Όπως χαρακτηριστικά επισημαίνει, τόσο κρατικοί όσο και μη κρατικοί δρώντες χρησιμοποιούν τις μεταναστευτικές ροές ως μέσο πίεσης, με απώτερο στόχο να δοκιμάσουν την ανθεκτικότητα της Ευρώπης, να υπονομεύσουν την εσωτερική της συνοχή και να αποσπάσουν πολιτικές παραχωρήσεις.

Το πρόσφατο περιστατικό στη Θέουτα, όπου παρατηρήθηκε μαζική είσοδος μεταναστών, αποτελεί για τον πρωθυπουργό ακόμη μία απόδειξη ότι η μετανάστευση έχει πάψει να αποτελεί αποκλειστικά ανθρωπιστικό ζήτημα ή πρόκληση διαχείρισης. Αντιθέτως, σε αρκετές περιπτώσεις έχει μετατραπεί σε εργαλείο γεωπολιτικού εξαναγκασμού. Παρά την πρόοδο που έχει σημειωθεί με το Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο, ο πρωθυπουργός εκτιμά ότι τα υπάρχοντα εργαλεία έχουν σχεδιαστεί για καταστάσεις που παραμένουν διαχειρίσιμες στον πυρήνα τους.

Τα κενά του υφιστάμενου πλαισίου και η ανάγκη νέων κανόνων

Η επιχειρηματολογία του πρωθυπουργού επικεντρώνεται στο γεγονός ότι τα τρέχοντα μέτρα δεν επαρκούν για σενάρια όπου η μετανάστευση χρησιμοποιείται ως όπλο. Σε αυτές τις περιπτώσεις, οι ροές οργανώνονται, ενισχύονται ή διευκολύνονται με τέτοιο τρόπο, ώστε να δημιουργείται μια de facto υβριδική απειλή. Το παράδειγμα της Θέουτα είναι ενδεικτικό, ενώ ο πρωθυπουργός υπενθυμίζει και τις αντίστοιχες εμπειρίες της Ελλάδας στον Έβρο το 2020, αλλά και της Λιθουανίας, της Πολωνίας και της Λετονίας στα σύνορά τους με τη Λευκορωσία το 2021.

Σε αυτές τις περιπτώσεις, όπως αναφέρεται χαρακτηριστικά, δεν παρατηρείται μια σταδιακή αύξηση των αφίξεων, αλλά αιφνίδιες, μαζικές και συχνά συντονισμένες μετακινήσεις πληθυσμών, που μπορεί να φτάσουν τις δεκάδες χιλιάδες μέσα σε λίγες ημέρες. Αυτό το γεγονός υπερβαίνει τις εθνικές δυνατότητες των κρατών-μελών και θέτει σε δοκιμασία τη συνολική ανθεκτικότητα της Ένωσης. Υπό αυτές τις ακραίες συνθήκες, η πλήρης εφαρμογή των συνήθων συστημάτων ασύλου και υποδοχής καθίσταται συχνά αδύνατη, με κίνδυνο την παράλυση των συστημάτων και τη διάβρωση της εμπιστοσύνης των πολιτών.

Πρόταση για ειδικό καθεστώς έκτακτης ανάγκης

Η πρόταση του Κυριάκου Μητσοτάκη περιλαμβάνει τη δημιουργία ενός ειδικού ευρωπαϊκού πλαισίου με σαφή και αντικειμενικά κριτήρια ενεργοποίησης. Τα κριτήρια αυτά θα πρέπει να συνδυάζουν ποσοτικά στοιχεία, όπως η κλίμακα και η ταχύτητα των αφίξεων σε σχέση με τις δυνατότητες μιας χώρας, με ποιοτικούς δείκτες, όπως οι ενδείξεις συντονισμού ή η εμπλοκή τρίτων χωρών και οργανωμένων εγκληματικών δικτύων.

Μόλις ενεργοποιηθεί αυτός ο μηχανισμός, θα μπορούσε να επιτρέπει προσωρινές, αναλογικές και αυστηρά ελεγχόμενες προσαρμογές στις συνήθεις διαδικασίες. Οι ταχύρρυθμες διαδικασίες ασύλου θα εξακολουθούσαν να αποτελούν μέρος της εργαλειοθήκης, ιδίως για άτομα από χώρες με χαμηλά ποσοστά αναγνώρισης διεθνούς προστασίας. Ωστόσο, ο πρωθυπουργός τονίζει ότι αυτό δεν αρκεί.

Σε εξαιρετικές περιπτώσεις ακραίας και δυσανάλογης πίεσης, είτε στα χερσαία σύνορα είτε μετά από μαζικές αφίξεις διά θαλάσσης, τα κράτη-μέλη θα πρέπει να έχουν τη δυνατότητα, στο πλαίσιο ενός ειδικού ευρωπαϊκού καθεστώτος έκτακτης ανάγκης, να αναστέλλουν προσωρινά την υποβολή αιτήσεων ασύλου από νεοαφιχθέντες. Παράλληλα, θα προχωρούσαν στην ταχεία επιστροφή όσων δεν δικαιούνται να παραμείνουν, τηρώντας πλήρως τις νομικές υποχρεώσεις της Ένωσης.

Δικλίδες ασφαλείας και ευρωπαϊκή αλληλεγγύη

Ο πρωθυπουργός διευκρινίζει ότι μια τέτοια προσαρμογή δεν συνιστά απομάκρυνση από τις ευρωπαϊκές αξίες, αλλά αναγκαία αντίδραση στις νέες πραγματικότητες. Τα μέτρα θα πρέπει να έχουν αυστηρά προσωρινό χαρακτήρα, να είναι αναλογικά και να συνοδεύονται από ισχυρές δικλίδες ασφαλείας. Ο πλήρης σεβασμός του δικαίου της ΕΕ, του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων και της αρχής της μη επαναπροώθησης παραμένει αδιαπραγμάτευτος.

Καθοριστικής σημασίας για την επιτυχία ενός τέτοιου εγχειρήματος είναι η ουσιαστική ευρωπαϊκή αλληλεγγύη. Κανένα κράτος-μέλος που αντιμετωπίζει αυτού του είδους την πίεση δεν θα πρέπει να μένει μόνο του. Η επιχειρησιακή υποστήριξη από τους οργανισμούς της ΕΕ, οι συντονισμένες προσπάθειες επιστροφών και η οικονομική και τεχνική βοήθεια θα πρέπει να ενεργοποιούνται αυτόματα.

Χωρίς ένα τέτοιο πλαίσιο, οι κίνδυνοι είναι πολλαπλοί. Οι χώρες πρώτης γραμμής παραμένουν εκτεθειμένες, τα κίνητρα για εχθρικούς δρώντες αυξάνονται και οι εσωτερικές διαιρέσεις στην Ένωση βαθαίνουν. Το σημαντικότερο, όμως, είναι ότι η εμπιστοσύνη των πολιτών στην ικανότητα της Ευρώπης να διαχειρίζεται αποτελεσματικά τα σύνορά της θα συνεχίσει να φθίνει. Η αναγνώριση ότι η μετανάστευση μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως όπλο δεν είναι κινδυνολογία, αλλά ρεαλισμός, καταλήγει ο πρωθυπουργός, καλώντας την ΕΕ να εξοπλιστεί με τα κατάλληλα νομικά και επιχειρησιακά εργαλεία.