ΝΑΤΟ: Κρίσιμη σύνοδος στην Άγκυρα για το μέλλον της Συμμαχίας

Η Βορειοατλαντική Συμμαχία βρίσκεται αντιμέτωπη με μια από τις πλέον κρίσιμες καμπές της σύγχρονης ιστορίας της, καθώς οι ηγέτες των κρατών-μελών συγκεντρώνονται στην Τουρκία για μια σύνοδο κορυφής που αναμένεται να καθορίσει τις ισορροπίες του μέλλοντος. Η συνάντηση, η οποία ξεκινά την Τρίτη, έρχεται σε μια περίοδο όπου η αξιοπιστία και η βιωσιμότητα του ΝΑΤΟ τίθενται υπό αμφισβήτηση, με τον Λευκό Οίκο να ασκεί πρωτοφανή πίεση για την αύξηση των αμυντικών δαπανών από την πλευρά των Ευρωπαίων συμμάχων.

Το κεντρικό ζήτημα που θα απασχολήσει τις συζητήσεις είναι κατά πόσο η Ευρώπη μπορεί να μετατρέψει τις αυξημένες αμυντικές επενδύσεις σε ουσιαστική στρατιωτική ισχύ, με αρκετά γρήγορους ρυθμούς ώστε να διατηρήσει το ενδιαφέρον του Αμερικανού προέδρου, Ντόναλντ Τραμπ. Παράλληλα, η σύνοδος καλείται να προετοιμάσει το έδαφος για ένα ενδεχόμενο μέλλον όπου η Ουάσιγκτον θα διαδραματίζει μικρότερο ρόλο στην ασφάλεια της ευρωπαϊκής ηπείρου, γεγονός που καθιστά την ανάγκη για στρατηγικό σχεδιασμό πιο επιτακτική από ποτέ.

Η περσινή σύνοδος κορυφής στη Χάγη είχε θεωρηθεί ως ένα σημείο καμπής, με τους συμμάχους να δεσμεύονται για αύξηση των αμυντικών δαπανών στο 5% του ΑΕΠ έως το 2035. Από αυτό το ποσοστό, το 3,5% θα κατευθυνόταν σε βασικές αμυντικές ανάγκες, ενώ το υπόλοιπο 1,5% θα κάλυπτε ευρύτερες απαιτήσεις ασφαλείας. Ωστόσο, η φετινή σύνοδος στην Άγκυρα αναμένεται να μεταφέρει τη συζήτηση από τις θεωρητικές δεσμεύσεις στην πρακτική εφαρμογή τους, με την ατζέντα να περιλαμβάνει κρίσιμα ζητήματα όπως οι αμυντικές προμήθειες, η βιομηχανική παραγωγική ικανότητα, η στήριξη προς την Ουκρανία και η πολιτική αρχιτεκτονική αυτού που η κυβέρνηση Τραμπ έχει ονομάσει "ΝΑΤΟ 3.0".

Από τον επιμερισμό βαρών στη μεταφορά ευθυνών

Η ανώτερη ερευνήτρια πολιτικής στο European Council on Foreign Relations, Ulrike Franke, περιέγραψε τη σύνοδο ως το σημείο όπου το ΝΑΤΟ περνά από τον επιμερισμό των βαρών στη μεταφορά των βαρών. Αυτή η μετάβαση είναι κομβικής σημασίας, καθώς η Συμμαχία καλείται να διατηρήσει τη στήριξή της προς την Ουκρανία, ενώ παράλληλα προσαρμόζεται σε ένα πεδίο μάχης που μεταβάλλεται ραγδαία λόγω της εξέλιξης των μη επανδρωμένων αεροσκαφών, των συστημάτων αεράμυνας και της αμυντικής βιομηχανικής παραγωγής.

Το ερώτημα που κυριαρχεί είναι αν το ΝΑΤΟ μπορεί να διατηρήσει τη συμμετοχή των Ηνωμένων Πολιτειών, ενώ παράλληλα μεταφέρει περισσότερες ευθύνες στην Ευρώπη. Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις έχουν σε γενικές γραμμές αποδεχθεί την ανάγκη για αύξηση των αμυντικών δαπανών και ενίσχυση της παραγωγής, ωστόσο η Συμμαχία είναι δομημένη εδώ και 77 χρόνια γύρω από τη στρατιωτική ισχύ των ΗΠΑ. Ο Max Bergmann, διευθυντής του Προγράμματος Ευρώπης, Ρωσίας και Ευρασίας στο Center for Strategic and International Studies, τόνισε ότι το ζήτημα είναι εξίσου πολιτικό όσο και στρατιωτικό, καθώς εάν η Ουάσιγκτον περιορίσει τον ρόλο της, η Ευρώπη θα βρεθεί αντιμέτωπη με το δύσκολο ερώτημα της οργάνωσης της άμυνάς της χωρίς τις ΗΠΑ στο επίκεντρο.

Ο γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε, έχει επικεντρωθεί στη διατήρηση της εμπλοκής του Ντόναλντ Τραμπ, προωθώντας παράλληλα τη σταδιακή μεταφορά μεγαλύτερου μέρους των αμυντικών υποχρεώσεων στους Ευρωπαίους συμμάχους. Ωστόσο, σύμφωνα με τον Bergmann, έχει υπάρξει ελάχιστη συζήτηση για ένα "plan B" στην περίπτωση που οι ΗΠΑ αποφασίσουν να μειώσουν την ενεργό συμμετοχή τους. Για την Ευρώπη, βασική προτεραιότητα αποτελεί η σαφήνεια, με τους συμμάχους να χρειάζονται έναν σαφή οδικό χάρτη και συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα, κάτι που ενδέχεται να αποδειχθεί δύσκολο υπό τον Τραμπ, του οποίου η στάση χαρακτηρίζεται συχνά από απρόβλεπτες κινήσεις.

Η αμυντική άνθηση και η στήριξη στην Ουκρανία

Η προσπάθεια του ΝΑΤΟ για αύξηση των αμυντικών δαπανών έχει ήδη αλλάξει τα δεδομένα στον ευρωπαϊκό αμυντικό τομέα, με την Πολωνία, τις χώρες της Βαλτικής και τις σκανδιναβικές χώρες να κινούνται ταχύτερα, αντανακλώντας τη γεωγραφική τους εγγύτητα με τη Ρωσία. Αντίθετα, οι μεγαλύτερες ευρωπαϊκές οικονομίες κινούνται με βραδύτερους ρυθμούς, λόγω δημοσιονομικών πιέσεων και εσωτερικών πολιτικών περιορισμών. Η ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία παραμένει κατακερματισμένη, περιοριζόμενη από προβλήματα στις εφοδιαστικές αλυσίδες, τη γραφειοκρατία, τις ελλείψεις εργατικού δυναμικού και τα χρόνια υποεπένδυσης.

Η Ουκρανία αναμένεται να βρεθεί στο επίκεντρο της συνόδου, με τη συζήτηση να επικεντρώνεται στη μακροπρόθεσμη στρατιωτική στήριξη και στα διδάγματα που μπορεί να αντλήσει το ΝΑΤΟ από τον πόλεμο. Ο Seth Jones, πρόεδρος του Τμήματος Άμυνας και Ασφάλειας του CSIS, ανέφερε ότι τα στοιχεία δείχνουν πως οι Ρώσοι έχουν πολύ κακή απόδοση το 2026, με αύξηση των απωλειών και απώλεια εδαφών. Παράλληλα, το Κίεβο έχει εντείνει τις επιθέσεις μεγάλης εμβέλειας με drones και πυραύλους στο εσωτερικό της Ρωσίας, στοχεύοντας ενεργειακές και στρατιωτικές υποδομές.

Η Franke υποστήριξε ότι το ΝΑΤΟ πρέπει να πάψει να αντιμετωπίζει την Ουκρανία αποκλειστικά ως αποδέκτη βοήθειας, καθώς το Κίεβο αποτελεί πλέον πηγή στρατιωτικής καινοτομίας, ιδιαίτερα στους τομείς των drones και των συστημάτων αντιμετώπισής τους. Αυτό θα μπορούσε να μετατοπίσει τη συζήτηση από το πώς η Συμμαχία βοηθά την Ουκρανία στο πώς η Ουκρανία μπορεί να βοηθήσει το ΝΑΤΟ να προετοιμαστεί για τον σύγχρονο πόλεμο.

Πολιτικές εντάσεις και ο ρόλος της Τουρκίας

Η σύνοδος πραγματοποιείται έπειτα από μήνες εντάσεων μεταξύ της Ουάσιγκτον και των Ευρωπαίων συμμάχων, με τη δυσαρέσκεια του Τραμπ για την ανεπαρκή ευρωπαϊκή στήριξη κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης με το Ιράν να παραμένει στο προσκήνιο. Η ευρωπαϊκή ενότητα θα αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία εάν ο Τραμπ στοχοποιήσει δημόσια ορισμένες χώρες για τις αμυντικές τους δαπάνες, κάτι που είναι δύσκολο να επιτευχθεί λόγω των διαφορετικών αντιλήψεων περί απειλής μεταξύ των ευρωπαϊκών κρατών.

Ο ρόλος της Τουρκίας ως διοργανώτριας χώρας προσθέτει ακόμη μία διάσταση πολυπλοκότητας. Η Άγκυρα είναι πιθανό να αξιοποιήσει τη σύνοδο για να προωθήσει τις δικές της ανησυχίες στον τομέα της ασφάλειας και τα συμφέροντα της αμυντικής της βιομηχανίας. Για τον πρόεδρο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, μια επιτυχημένη σύνοδος θα σηματοδοτούσε την επιβεβαίωση του κεντρικού ρόλου της Τουρκίας, την αποφυγή μιας σοβαρής διπλωματικής κρίσης και την ενίσχυση των επιχειρημάτων της για συμμετοχή στα ευρωπαϊκά προγράμματα αμυντικών προμηθειών. Καθώς το ΝΑΤΟ επιδιώκει να διατηρήσει την ενεργό συμμετοχή των ΗΠΑ και να επιταχύνει τον επανεξοπλισμό της Ευρώπης, η Τουρκία αναμένεται να προωθήσει τη θέση ότι οποιαδήποτε νέα ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφάλειας θα πρέπει να περιλαμβάνει και την Άγκυρα στο τραπέζι των αποφάσεων.