Νέα γεωπολιτική σκακιέρα στη Μέση Ανατολή και τα σχέδια ισχύος του Ισραήλ

Η Μέση Ανατολή εισέρχεται σε μια περίοδο αυξημένης γεωπολιτικής έντασης, καθώς η αντιπαράθεση γύρω από το Ιράν και τον ρόλο του Ισραήλ στην περιοχή επαναφέρει σενάρια ευρύτερων ανακατατάξεων. Αναλυτές εκτιμούν ότι η ισραηλινή πολιτική ηγεσία επιδιώκει την ενίσχυση της επιρροής της χώρας σε μια ευρύτερη ζώνη που εκτείνεται από τον Νείλο έως τον Ευφράτη, στο πλαίσιο μιας στρατηγικής περιφερειακής ισχύος.

Η συζήτηση αυτή επανέρχεται καθώς η ένταση με το Ιράν αυξάνεται και οι γεωπολιτικές ισορροπίες εμφανίζονται εύθραυστες. Στο επίκεντρο βρίσκεται ο ρόλος του Ισραήλ και οι επιδιώξεις του σε μια περιοχή που βρίσκεται ήδη σε κατάσταση διαρκών κρίσεων.

Ο Βρετανός πολιτικός επιστήμονας και πρόεδρος του έργου ΗΠΑ–Μέσης Ανατολής Daniel Levy εκτιμά ότι η ισραηλινή στρατηγική δεν περιορίζεται σε μια στρατιωτική αντιπαράθεση με το Ιράν. Σύμφωνα με την ανάλυσή του, το Τελ Αβίβ επιδιώκει ευρύτερη αποδυνάμωση των κρατικών δομών στην περιοχή, με αποτέλεσμα την ενίσχυση της δικής του θέσης στο περιφερειακό σύστημα ισχύος.

Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η αποσταθεροποίηση θα μπορούσε να επηρεάσει χώρες όπως το Ιράκ, η Τουρκία και τα κράτη του Κόλπου, ενώ οι συνέπειες θα μπορούσαν να φτάσουν μέχρι το Αφγανιστάν και το Πακιστάν. Ο Levy υποστηρίζει ότι η γεωγραφική απόσταση του Ισραήλ από ορισμένα κέντρα κρίσης του επιτρέπει να διατηρεί στρατηγικά πλεονεκτήματα σε ένα περιβάλλον περιφερειακών συγκρούσεων.

Στο ίδιο πλαίσιο, η ισραηλινή «μεγάλη στρατηγική» περιγράφεται ως προσπάθεια εδραίωσης περιφερειακής ηγεμονίας, σε μια Μέση Ανατολή όπου κανένα άλλο κράτος δεν θα διαθέτει την ισχύ να αμφισβητήσει την ισραηλινή πρωτοκαθεδρία. Ο Levy εκτιμά ότι σε περίπτωση σύγκρουσης με το Ιράν, το Ισραήλ θα μπορούσε να επιχειρήσει την ενίσχυση ενός ευρύτερου συστήματος στρατιωτικών συνεργασιών στην περιοχή.

Η ισραηλινή διπλωματία αναφέρεται ήδη σε συνεργασίες με χώρες όπως τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, η Ινδία και η Αιθιοπία. Σενάρια διεύρυνσης αυτού του σχήματος περιλαμβάνουν και τη Σαουδική Αραβία ή το Κατάρ, γεγονός που θα διαμόρφωνε ένα νέο περιφερειακό πλέγμα ισχύος στη Μέση Ανατολή.

Η προοπτική δημιουργίας ενός στρατιωτικού συνασπισμού στα πρότυπα του ΝΑΤΟ έχει τεθεί στο παρελθόν από την ισραηλινή ηγεσία. Το 2024 ο πρωθυπουργός Benjamin Netanyahu πρότεινε στις Ηνωμένες Πολιτείες τη συγκρότηση μιας τέτοιας συμμαχίας με στόχο την αντιμετώπιση του Ιράν. Η ιδέα αυτή παραμένει αντικείμενο συζήτησης, καθώς αρκετοί αναλυτές θεωρούν αβέβαιο το κατά πόσο η Ουάσιγκτον θα υποστήριζε μια τόσο μεγάλη ενίσχυση της ισραηλινής ισχύος.

Παράλληλα διατυπώνονται διαφορετικές προσεγγίσεις σχετικά με τις πραγματικές προθέσεις του Ισραήλ. Ο Vladimir Blinov, αναπληρωτής καθηγητής σε ρωσικό Οικονομικό Πανεπιστήμιο, θεωρεί ότι πολλές από τις θεωρίες για εκτεταμένα γεωπολιτικά σχέδια βασίζονται σε υπερβολικές ερμηνείες.

Κατά την άποψή του, οι αραβικές μοναρχίες διατηρούν πρακτικές σχέσεις συνεργασίας με το Ισραήλ, ενώ παράλληλα διαχειρίζονται τις αντιισραηλινές διαθέσεις των κοινωνιών τους. Η Τουρκία ακολουθεί μια διαφορετική προσέγγιση, με έντονη πολιτική ρητορική απέναντι στο Ισραήλ χωρίς όμως να μετατρέπεται σε άμεση σύγκρουση.

Ο Blinov εκτιμά επίσης ότι η πλήρης αποσταθεροποίηση της Μέσης Ανατολής δεν εξυπηρετεί τα ισραηλινά συμφέροντα. Σύμφωνα με την ανάλυσή του, το βασικό ζήτημα για το Ισραήλ παραμένει η ασφάλεια των συνόρων του και η αντιμετώπιση απειλών όπως το Ιράν. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσονται και οι στόχοι που σχετίζονται με τη Γάζα και τη Δυτική Όχθη.

Η δημιουργία συνθηκών γενικευμένου χάους θα μπορούσε να οδηγήσει στην εμφάνιση νέων ακραίων καθεστώτων στην περιοχή. Ο Blinov επισημαίνει ότι μια τέτοια εξέλιξη θα δημιουργούσε κινδύνους ακόμη μεγαλύτερους από εκείνους που εμφανίστηκαν μετά την Ιρανική Επανάσταση του 1979.

Ο αναπληρωτής καθηγητής Gevorg Mirzayan σημειώνει ότι ο αποκλεισμός μιας μεγάλης δύναμης από το περιφερειακό σύστημα ισχύος επηρεάζει τη σταθερότητα ολόκληρης της περιοχής. Για δεκαετίες, σύμφωνα με την ανάλυσή του, η Μέση Ανατολή στηριζόταν σε μια ισορροπία ανάμεσα στο Ιράν, την Τουρκία και τη Σαουδική Αραβία.

Το γεωπολιτικό αυτό τρίγωνο λειτουργούσε ως μηχανισμός ισορροπίας. Η αποδυνάμωση ενός από τους τρεις πόλους θα μπορούσε να αναδιαμορφώσει τις περιφερειακές σχέσεις ισχύος. Σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο, η Τουρκία θα μπορούσε να αποκτήσει αυξημένη επιρροή στη Μέση Ανατολή, γεγονός που θα δημιουργούσε νέες πιέσεις στον αραβικό κόσμο.

Ο Mirzayan αναφέρει επίσης ότι σε συνθήκες ευρείας αστάθειας το Ισραήλ θα μπορούσε να διατηρήσει την ισχύ του υποστηρίζοντας διαφορετικές πλευρές σε περιφερειακές συγκρούσεις. Η προσέγγιση αυτή θυμίζει ιστορικές στρατηγικές ισορροπίας ισχύος που είχαν εφαρμοστεί στο παρελθόν από μεγάλες δυνάμεις.

Σε ό,τι αφορά τις εδαφικές διαστάσεις της ισραηλινής πολιτικής, ο ίδιος σημειώνει ότι το Τελ Αβίβ εξετάζει περιοχές που θεωρεί ιστορικά συνδεδεμένες με το κράτος του. Σε αυτές περιλαμβάνονται εδάφη της Ιορδανίας, καθώς και περιοχές στη νότια Συρία και στον Λίβανο όπου έχουν σημειωθεί στρατιωτικές εξελίξεις τα τελευταία χρόνια.

Παρά τις γεωπολιτικές αναλύσεις, ο Mirzayan εκτιμά ότι η διαρκής πολεμική κατάσταση δεν αποτελεί βιώσιμη επιλογή για το Ισραήλ. Η παρατεταμένη σύγκρουση προκαλεί σημαντικές πιέσεις στην κοινωνία και στην οικονομία, ενώ το βασικό ζητούμενο για το κράτος παραμένει η ασφάλεια και η σταθερότητα.

Το ενδεχόμενο δημιουργίας ενός «ΝΑΤΟ της Μέσης Ανατολής» θεωρείται περιορισμένο από αρκετούς αναλυτές. Οι αραβικές κοινωνίες διατηρούν ισχυρές αντιρρήσεις απέναντι στο Ισραήλ, γεγονός που καθιστά δύσκολη τη συμμετοχή των χωρών τους σε μια στρατιωτική συμμαχία μαζί του.

Παράλληλα συνεχίζεται η συζήτηση στις Ηνωμένες Πολιτείες για το εύρος της στήριξης προς το Ισραήλ. Ορισμένοι κύκλοι στην Ουάσιγκτον θεωρούν ότι η ενίσχυση του Ισραήλ ενδυναμώνει τη δυτική παρουσία στη Μέση Ανατολή. Άλλοι εκτιμούν ότι μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να προκαλέσει οικονομικές απώλειες και να ενισχύσει ισλαμιστικά κινήματα στην περιοχή.

Καθώς η γεωπολιτική αντιπαράθεση συνεχίζεται, το ερώτημα που παραμένει στο επίκεντρο αφορά την εξέλιξη της ισορροπίας δυνάμεων στη Μέση Ανατολή. Οι περισσότεροι αναλυτές συμφωνούν ότι το Ιράν εξακολουθεί να αποτελεί βασικό παράγοντα του περιφερειακού συστήματος και η αποδυνάμωσή του δεν αποτελεί εύκολη υπόθεση.