Νέο σκάνδαλο ευρωπαϊκών κονδυλίων: Δύο εκατ. ευρώ στον αέρα για «πειραγμένη» προμήθεια υδρομέτρων

Δημοσιονομική διόρθωση και επιστροφή ποσού άνω των 2 εκατ. ευρώ επιβλήθηκε στη Δημοτική Επιχείρηση Ύδρευσης και Αποχέτευσης Κιλκίς για το πολυσυζητημένο έργο προμήθειας ψηφιακών υδρομέτρων, μετά τη διαπίστωση σοβαρών παρατυπιών κατά την εκτέλεση της σύμβασης.

Η απόφαση εκδόθηκε από αρμόδια υπηρεσία του υπουργείου Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών και αφορά την ανάκτηση ποσού 2.035.418,70 ευρώ, το οποίο χαρακτηρίστηκε παρανόμως καταβληθέν και πρέπει να επιστραφεί στον κρατικό προϋπολογισμό.

Η κύρωση αφορά μόνο ένα από τα τρία υποέργα της συνολικής παρέμβασης, τα οποία εξακολουθούν να εξετάζονται ως προς τη νομιμότητα της υλοποίησής τους. Η εξέλιξη ενισχύει τα ερωτήματα γύρω από ένα έργο που χρηματοδοτήθηκε μέσω ευρωπαϊκού προγράμματος, ενώ παράλληλα βρίσκεται στο ευρύτερο πεδίο έρευνας της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας για προμήθειες ψηφιακών υδρομέτρων από δήμους και δημοτικές επιχειρήσεις.

Στην υπόθεση της ΔΕΥΑ Κιλκίς έχει καταγγελθεί ότι παραλήφθηκαν υδρόμετρα διαφορετικού τύπου από εκείνον που προέβλεπαν οι αρχικοί όροι της σύμβασης. Παράλληλα, μέρος του εξοπλισμού φέρεται να μην τοποθετήθηκε ποτέ, παρότι η σχετική δαπάνη εντάχθηκε σε συγχρηματοδοτούμενο έργο.

Η απόφαση εκδόθηκε από την Ειδική Υπηρεσία Διαχείρισης των Προγραμμάτων «Περιβάλλον και Κλιματική Αλλαγή» και «Πολιτική Προστασία», η οποία υπάγεται στη Γενική Γραμματεία Διαχείρισης Προγραμμάτων του Ευρωπαϊκού Ταμείου Περιφερειακής Ανάπτυξης, του Ταμείου Συνοχής και του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου.

Η δημοσιονομική διόρθωση καλύπτει το 100% των δαπανών του υποέργου 3 της πράξης «Εμβληματικά έργα ύδρευσης ΔΕΥΑ Κιλκίς – Ολοκλήρωση 1ης Φάσης». Το σύνολο των συγκεκριμένων δαπανών κρίθηκε οριστικά μη επιλέξιμο για χρηματοδότηση.

Η αυστηρότητα της απόφασης δείχνει ότι οι ελεγκτικές υπηρεσίες δεν εντόπισαν μια δευτερεύουσα ή μεμονωμένη διοικητική παράλειψη. Έκριναν ότι αλλοιώθηκε το βασικό αντικείμενο της σύμβασης και ότι η μεταβολή μπορούσε να επηρεάσει ουσιωδώς τους όρους του αρχικού διαγωνισμού.

Παραλήφθηκαν διαφορετικά υδρόμετρα από εκείνα της σύμβασης

Βασικός λόγος για την επιβολή της δημοσιονομικής διόρθωσης ήταν η αντικατάσταση των ψηφιακών υδρομέτρων που προβλέπονταν στα συμβατικά τεύχη με εξοπλισμό διαφορετικής τεχνικής αρχιτεκτονικής.

Η αρχική σύμβαση απαιτούσε υδρομετρητές με ενσωματωμένη διάταξη ασύρματης επικοινωνίας και ηλεκτρονικό μηχανισμό καταγραφής. Αντί αυτών, παραλήφθηκαν συσκευές που διέθεταν εξωτερική και αφαιρούμενη μονάδα επικοινωνίας, καθώς και μηχανικό καταγραφικό.

Η αρμόδια υπηρεσία έκρινε ότι η διαφοροποίηση αυτή δεν αποτελεί μια απλή τεχνική προσαρμογή ούτε μια ασήμαντη απόκλιση χωρίς συνέπειες. Αντιθέτως, μεταβάλλει ουσιώδες χαρακτηριστικό του αντικειμένου της σύμβασης, το οποίο είχε καθοριστεί ως δεσμευτική απαίτηση του διαγωνισμού.

Η διαπίστωση αυτή έχει ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς οι τεχνικές προδιαγραφές αποτελούν το πλαίσιο βάσει του οποίου οι οικονομικοί φορείς αποφασίζουν αν θα συμμετάσχουν σε έναν διαγωνισμό και πώς θα διαμορφώσουν τις προσφορές τους.

Η εκ των υστέρων αποδοχή ενός διαφορετικού τύπου εξοπλισμού αλλοίωσε, κατά την απόφαση, το κανονιστικό περιβάλλον της προμήθειας. Εταιρείες που δεν συμμετείχαν επειδή δεν διέθεταν το αρχικά απαιτούμενο προϊόν θα μπορούσαν ενδεχομένως να είχαν καταθέσει προσφορά αν γνώριζαν ότι τελικά θα γινόταν δεκτή διαφορετική τεχνική λύση.

Αντίστοιχα, επιχειρήσεις που συμμετείχαν στον διαγωνισμό ενδέχεται να είχαν διαμορφώσει διαφορετική οικονομική ή τεχνική πρόταση, εφόσον οι προδιαγραφές ήταν εξαρχής εκείνες που εφαρμόστηκαν τελικά κατά την παραλαβή.

Για τον λόγο αυτό, η μεταβολή κρίθηκε αντικειμενικά ικανή να επηρεάσει τον ανταγωνισμό, ακόμη και αν δεν μπορεί να αποδειχθεί εκ των υστέρων ποιες εταιρείες θα είχαν συμμετάσχει ή ποια προσφορά θα είχε τελικά επιλεγεί.

Η απόφαση καταγράφει επίσης ότι η αρμόδια επιτροπή παρακολούθησης της σύμβασης όφειλε να γνωμοδοτήσει προς το αποφαινόμενο όργανο, δηλαδή το Διοικητικό Συμβούλιο της ΔΕΥΑ Κιλκίς, το οποίο είχε από τον νόμο την αρμοδιότητα να εγκρίνει οποιαδήποτε τροποποίηση.

Η προβλεπόμενη διαδικασία δεν τηρήθηκε. Η παράλειψη αυτή, όμως, δεν είναι το μοναδικό πρόβλημα, καθώς ακόμη και αν το Διοικητικό Συμβούλιο είχε εγκρίνει τη μεταβολή, θα έπρεπε προηγουμένως να εξεταστεί αν αυτή επιτρεπόταν από το άρθρο 132 του νόμου 4412/2016 για τις δημόσιες συμβάσεις.

Κατά συνέπεια, οι ελεγκτές έκριναν ότι συντρέχουν ταυτόχρονα μια διαδικαστική παράλειψη και μια ουσιαστική παραβίαση των κανόνων που διέπουν τις τροποποιήσεις δημοσίων συμβάσεων.

Η παράτυπη αλλαγή αξιολογήθηκε με βάση τις κατευθυντήριες γραμμές της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τις δημοσιονομικές διορθώσεις σε συγχρηματοδοτούμενα έργα. Η μεταβολή αφορούσε ουσιώδη όρο της σύμβασης στο στάδιο της εκτέλεσής της και επηρέασε τόσο το αντικείμενο όσο και τις συνθήκες του αρχικού ανταγωνισμού.

Η οικονομική επίπτωση δεν μπορούσε να περιοριστεί σε ένα συγκεκριμένο μέρος της προμήθειας. Το πρόβλημα αφορούσε το σύνολο του κύριου εξοπλισμού, με αποτέλεσμα να μην είναι δυνατή η ακριβής αποτίμηση μιας επιμέρους ζημίας ή η εφαρμογή μικρότερης, αναλογικής περικοπής.

Ιδιαίτερα αποκαλυπτική είναι η επισήμανση ότι η ενδεχόμενη λειτουργικότητα ή τεχνική επάρκεια των υδρομέτρων που τελικά παραλήφθηκαν δεν ακυρώνει την παρατυπία.

Ακόμη και αν ο εξοπλισμός λειτουργεί ή θεωρείται οικονομικά επωφελής, η σχετική δαπάνη δεν μπορεί να χαρακτηριστεί επιλέξιμη όταν η ανάθεση και η εκτέλεση της σύμβασης δεν συμμορφώνονται με τις αρχές της διαφάνειας, της ίσης μεταχείρισης και του ελεύθερου ανταγωνισμού.

Το σκεπτικό αυτό καταρρίπτει την εύκολη δικαιολογία ότι αρκεί να παραδόθηκε κάποιο λειτουργικό προϊόν για να θεωρηθεί νόμιμη η δαπάνη. Στα έργα που χρηματοδοτούνται από εθνικούς και ευρωπαϊκούς πόρους, η τήρηση της διαδικασίας αποτελεί εξίσου κρίσιμη προϋπόθεση με την παράδοση του φυσικού αντικειμένου.

Επιστροφή ολόκληρου του ποσού μέσα σε 15 ημέρες

Κατά τον υπολογισμό της δημοσιονομικής διόρθωσης, η υπηρεσία συνεκτίμησε τη φύση και την έκταση της παράβασης, την επίδρασή της στις συνθήκες του ανταγωνισμού και το γεγονός ότι η παρατυπία αφορά το κύριο αντικείμενο της σύμβασης.

Δεν ήταν δυνατό να απομονωθεί κάποιο τμήμα της δαπάνης το οποίο να μην επηρεάζεται από την παράνομη τροποποίηση. Η αλλαγή δεν αφορούσε έναν περιορισμένο αριθμό συσκευών ή κάποιο δευτερεύον εξάρτημα, αλλά τον ίδιο τον τύπο των υδρομέτρων που αποτελούσαν τον πυρήνα της προμήθειας.

Υπό αυτά τα δεδομένα, το σύνολο της δαπάνης κρίθηκε μη επιλέξιμο και η χρηματοδότηση του υποέργου ακυρώθηκε στο σύνολό της. Η υπηρεσία έκρινε ότι η πλήρης ανάκτηση του ποσού είναι αναγκαία, πρόσφορη και ανάλογη με τη σοβαρότητα της παράβασης.

Η ΔΕΥΑ Κιλκίς ορίστηκε ως ο φορέας που υποχρεούται να επιστρέψει τα 2.035.418,70 ευρώ στον κρατικό προϋπολογισμό. Το ποσό πρέπει να καταβληθεί μέσω της αρμόδιας Δημόσιας Οικονομικής Υπηρεσίας εντός 15 ημερολογιακών ημερών.

Σε περίπτωση μη εμπρόθεσμης καταβολής, η οφειλή θα επιβαρυνθεί με τόκους υπερημερίας και τις υπόλοιπες προσαυξήσεις που προβλέπει ο Κώδικας Είσπραξης Δημοσίων Εσόδων.

Η ΔΕΥΑ Κιλκίς έχει το δικαίωμα να προσβάλει την απόφαση εντός δύο μηνών. Μέχρι την ενδεχόμενη δικαστική ή διοικητική ανατροπή της, όμως, η πράξη ανάκτησης παραμένει εκτελεστή και το ποσό απαιτητό.

Το πρόστιμο αφορά προς το παρόν μόνο το υποέργο 3. Δύο ακόμη τμήματα της συνολικής προμήθειας εξακολουθούν να βρίσκονται υπό εξέταση, γεγονός που αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο να προκύψουν νέες δημοσιονομικές διορθώσεις ή πρόσθετες ευθύνες.

Η υπόθεση αποκτά ευρύτερη πολιτική και θεσμική διάσταση, καθώς η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία εξετάζει προμήθειες ψηφιακών υδρομέτρων από δήμους και δημοτικές επιχειρήσεις για ενδεχόμενη κατασπατάληση κοινοτικών κονδυλίων.

Το κρίσιμο ζήτημα είναι να διαπιστωθεί αν η περίπτωση του Κιλκίς αποτελεί ένα μεμονωμένο περιστατικό κακής εκτέλεσης σύμβασης ή μέρος ενός ευρύτερου μοντέλου διαγωνισμών με παρόμοιες προδιαγραφές, αναδόχους και μεθόδους παραλαβής εξοπλισμού.

Η πλήρης ανάκτηση της χρηματοδότησης αποτελεί βαρύ πλήγμα για τη ΔΕΥΑ Κιλκίς και, έμμεσα, για τους δημότες, οι οποίοι κινδυνεύουν να επιβαρυνθούν με τις συνέπειες μιας σύμβασης που οι ίδιοι δεν σχεδίασαν ούτε ενέκριναν.

Παράλληλα, αναδεικνύεται ξανά το διαχρονικό πρόβλημα της ελλιπούς εποπτείας στα συγχρηματοδοτούμενα έργα. Η παρατυπία αποκαλύφθηκε αφού είχε ολοκληρωθεί η πληρωμή εκατομμυρίων ευρώ και αφού είχε γίνει η παραλαβή εξοπλισμού διαφορετικού από εκείνον που είχε δημοπρατηθεί.

Το υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών οφείλει πλέον να διευκρινίσει ποιοι ενέκριναν την πληρωμή, ποιοι υπέγραψαν την παραλαβή, ποιοι γνώριζαν την αλλαγή των τεχνικών χαρακτηριστικών και γιατί οι ελεγκτικοί μηχανισμοί δεν παρενέβησαν πριν εκταμιευθεί το σύνολο της χρηματοδότησης.

Η επιβολή της διόρθωσης προστατεύει τυπικά τον κρατικό και ευρωπαϊκό προϋπολογισμό, δεν απαντά όμως από μόνη της στο ζήτημα των προσωπικών και διοικητικών ευθυνών. Η επιστροφή των χρημάτων από έναν δημόσιο φορέα μπορεί τελικά να μεταφέρει το κόστος στους πολίτες, ενώ εκείνοι που αποφάσισαν και υλοποίησαν την παράτυπη μεταβολή παραμένουν χωρίς ουσιαστική λογοδοσία.

Η εξέλιξη αυτή δείχνει ότι η συμμόρφωση στους κανόνες των δημοσίων συμβάσεων δεν αποτελεί τυπική γραφειοκρατική υποχρέωση. Είναι βασική εγγύηση για τη διαφάνεια, τον ανταγωνισμό και την προστασία των δημόσιων πόρων.

Η συνέχιση των ερευνών για τα υπόλοιπα υποέργα και για αντίστοιχες προμήθειες σε άλλους δήμους θα δείξει αν πρόκειται για μια τοπική υπόθεση ή για ένα νέο δίκτυο διαχείρισης ευρωπαϊκών κονδυλίων που κινδυνεύει να εξελιχθεί σε ακόμη ένα μεγάλο σκάνδαλο.