Νέοι επιστήμονες χωρίς επαρκείς υποτροφίες

Η οικονομική ασφυξία στην οποία έχει περιέλθει το Ίδρυμα Κρατικών Υποτροφιών αποτυπώνει με σκληρό τρόπο το αδιέξοδο που αντιμετωπίζουν νέοι επιστήμονες, υποψήφιοι διδάκτορες και ερευνητές που αναζητούν ουσιαστική στήριξη για να συνεχίσουν σπουδές και έρευνα υψηλού επιπέδου. Η κρατική υποχρηματοδότηση έχει μετατρέψει έναν ιστορικό φορέα υποτροφιών σε ίδρυμα περιορισμένων δυνατοτήτων, με σοβαρές συνέπειες για την ελληνική επιστημονική κοινότητα.

Ο προϋπολογισμός του ΙΚΥ έχει περιοριστεί σήμερα περίπου στα 3,5 εκατ. ευρώ, όταν πριν από την οικονομική κρίση ανερχόταν περίπου στα 21,5 εκατ. ευρώ. Η συρρίκνωση αυτή δεν αποτελεί λογιστική λεπτομέρεια. Σημαίνει λιγότερες υποτροφίες, μικρότερη δυνατότητα σχεδιασμού νέων προγραμμάτων και μεγαλύτερη εξάρτηση από ευρωπαϊκά κονδύλια, ενώ σημαντικό μέρος των διαθέσιμων πόρων κατευθύνεται πλέον στην κάλυψη λειτουργικών αναγκών.

Από το 1951 έως σήμερα, το ΙΚΥ λειτουργεί ως Εθνικός Φορέας Υποτροφιών, συμβάλλοντας στη στήριξη φοιτητών, νέων επιστημόνων και ερευνητών. Σε προπτυχιακό επίπεδο, χορηγεί υποτροφίες σε φοιτητές που ανήκουν σε Ευπαθείς Κοινωνικές Ομάδες, με στόχο την ισότιμη πρόσβαση στην Ανώτατη Εκπαίδευση και την έγκαιρη ολοκλήρωση των σπουδών όσων προέρχονται από χαμηλά εισοδηματικά στρώματα.

Οι συγκεκριμένες υποτροφίες συγχρηματοδοτούνται από το ΕΣΠΑ 2021-2027 και έχουν κοινωνικά κρίσιμο χαρακτήρα, καθώς λειτουργούν ως ελάχιστο δίχτυ προστασίας για φοιτητές που, χωρίς οικονομική ενίσχυση, δυσκολεύονται να παραμείνουν στο πανεπιστήμιο. Στο πεδίο των μεταπτυχιακών σπουδών, το ΙΚΥ υλοποιεί προγράμματα μέσω του τακτικού προϋπολογισμού, του ΕΣΠΑ και συνεργασιών με ιδιωτικούς φορείς για σπουδές στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.

Το ΙΚΥ χωρίς πόρους για νέα ερευνητικά προγράμματα

Η σημερινή εικόνα, ωστόσο, είναι αποκαλυπτική της θεσμικής υποβάθμισης. Η ίδια η πρόεδρος του ΙΚΥ, Βάσω Κιντή, κατά τη συνάντησή της με εκπροσώπους του Συλλόγου ΔΕΠ του Πανεπιστημίου Αιγαίου, φέρεται να ανέφερε ότι το Ίδρυμα αδυνατεί να σχεδιάσει νέα προγράμματα υποτροφιών για μεταδιδακτορική έρευνα και σπουδές στο εξωτερικό.

Σύμφωνα με τον Σύλλογο ΔΕΠ, η παγίωση του προϋπολογισμού σε τόσο χαμηλά επίπεδα έχει οδηγήσει σχεδόν αποκλειστικά στη χρηματοδότηση υποτροφιών εσωτερικού μέσω ΕΣΠΑ. Η επιλογή αυτή συνοδεύεται από γραφειοκρατικές καθυστερήσεις, σύνθετες διαδικασίες, περιορισμούς επιλεξιμότητας και οργανωτικά εμπόδια, τα οποία επιβαρύνουν τους νέους ερευνητές που έχουν άμεση ανάγκη σταθερής και προβλέψιμης στήριξης.

Την περίοδο αυτή αναμένεται να προκηρυχθεί, με καθυστέρηση, πρόγραμμα 310 υποτροφιών εσωτερικού για διδακτορικές διατριβές που ξεκίνησαν την περίοδο 2021-2024. Σύμφωνα με την ενημέρωση που μεταφέρουν οι πανεπιστημιακοί, τα επόμενα χρόνια αναμένεται να ακολουθήσουν σταδιακά ακόμη 300 υποτροφίες για εν εξελίξει διδακτορικά με έναρξη από το 2025 και μετά, με ορίζοντα ολοκλήρωσης το 2030, όταν λήγει κατόπιν παράτασης το ΕΣΠΑ.

Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο προβληματική στο πεδίο της μεταδιδακτορικής έρευνας και των σπουδών στο εξωτερικό. Κατά τον Σύλλογο ΔΕΠ, η κ. Κιντή ανέφερε ότι δεν υπάρχει σχεδιασμένη δράση για μεταδιδάκτορες ερευνητές και ερευνήτριες, ούτε πρόγραμμα υποτροφιών εξωτερικού. Η αναφορά της στην αναζήτηση πόρων από ιδιώτες και στην εξασφάλιση χορηγίας μίας υποτροφίας από την Ένωση Ιδιοκτητών Σούπερ Μάρκετ δείχνει το μέγεθος της απόσυρσης του κράτους από έναν χώρο στρατηγικής σημασίας.

Η υποχρηματοδότηση τροφοδοτεί το brain drain

Οι εκπρόσωποι του Συλλόγου ΔΕΠ Πανεπιστημίου Αιγαίου χαρακτήρισαν απαράδεκτη την υφιστάμενη πολιτική χρηματοδότησης της έρευνας μέσω αποσπασματικών προγραμμάτων ΕΣΠΑ. Όπως επισημαίνουν, η απουσία σταθερής κρατικής χρηματοδότησης συντηρεί το brain drain, καθώς νέοι ερευνητές που επιθυμούν να εκπονήσουν διδακτορική διατριβή ή να συνεχίσουν σε μεταδιδακτορικό επίπεδο βρίσκονται μπροστά σε κενό διαθέσιμων προγραμμάτων.

Το πρόβλημα αφορά ευθέως την παραγωγή γνώσης, την ακαδημαϊκή συνέχεια και την προοπτική της χώρας να κρατήσει στην Ελλάδα νέους επιστήμονες. Όταν οι υποτροφίες εξαρτώνται κυρίως από ευρωπαϊκά προγράμματα, με καθυστερήσεις και περιορισμούς, η έρευνα χάνει τον σταθερό της βηματισμό. Όταν η κρατική χρηματοδότηση υποκαθίσταται από περιστασιακές ιδιωτικές χορηγίες, η εθνική πολιτική για την επιστήμη αποδυναμώνεται.

Ο Σύλλογος ΔΕΠ ζητά την άμεση προκήρυξη επαρκούς αριθμού υποτροφιών σε όλα τα επιστημονικά πεδία με χρηματοδότηση από τον τακτικό προϋπολογισμό του ΙΚΥ, καθώς και σημαντική αύξηση της κρατικής ενίσχυσης του Ιδρύματος. Παράλληλα, θέτει ζήτημα υποτροφιών που να ανταποκρίνονται στο πραγματικό κόστος διαβίωσης και να συνοδεύονται από ασφαλιστική κάλυψη.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται και στην ανάγκη ειδικής μέριμνας για τα περιφερειακά και νησιωτικά πανεπιστήμια, τα οποία αντιμετωπίζουν πρόσθετες δυσκολίες λόγω γεωγραφικής θέσης, κόστους διαβίωσης και μετακίνησης. Ο Σύλλογος ζητά επίσης θεσμοθέτηση υποτροφιών μεταδιδακτορικής έρευνας και υποτροφιών για σπουδές στο εξωτερικό, ώστε να αποκατασταθεί ένας κρίσιμος μηχανισμός επιστημονικής ανάπτυξης.

Το Πανεπιστήμιο Αιγαίου καλεί την πολιτική ηγεσία του υπουργείου Παιδείας να εγκρίνει άμεσα την προκήρυξη των 310 υποτροφιών για διδακτορικές σπουδές της περιόδου 2021-2024. Το βήμα αυτό κρίνεται αναγκαίο, καθώς υπάρχουν νέοι ερευνητές που βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη της επιστημονικής τους προσπάθειας και παραμένουν χωρίς την απαιτούμενη στήριξη.

Η υπόθεση του ΙΚΥ αναδεικνύει ένα ευρύτερο πολιτικό πρόβλημα. Μια χώρα που δηλώνει ότι επενδύει στη γνώση, στην καινοτομία και στο ανθρώπινο κεφάλαιο δεν μπορεί να αφήνει τον εθνικό φορέα υποτροφιών με προϋπολογισμό δραματικά μειωμένο σε σχέση με την προ κρίσης περίοδο. Η επιστημονική πρόοδος απαιτεί σταθερούς πόρους, θεσμική συνέχεια και πολιτική βούληση. Χωρίς αυτά, οι νέοι επιστήμονες ωθούνται εκ νέου στην έξοδο.