Νέος άξονας ή γεωπολιτική βιτρίνα; Τα μεγάλα κενά πίσω από τη Συμφωνία της Μέκκας

Μία εβδομάδα έχει ήδη περάσει από την υπογραφή της πολυσυζητημένης Συμφωνίας της Μέκκας ανάμεσα στη Σαουδική Αραβία, το Πακιστάν και την Τουρκία, με τη συζήτηση να επικεντρώνεται πλέον στο πραγματικό περιεχόμενο και στη στρατηγική βαρύτητα που μπορεί να αποκτήσει το νέο σχήμα ασφαλείας στην ευρύτερη περιοχή.

Το ενδιαφέρον εντείνεται ακόμη περισσότερο λόγω της στάσης της Αιγύπτου, η οποία έχει εκφράσει επιφυλάξεις και απουσίαζε από την τελετή υπογραφής στη Μέκκα, παρά το γεγονός ότι είχε προηγουμένως συμμετάσχει για μήνες σε διαβουλεύσεις σε επίπεδο υπουργών Εξωτερικών.

Το Πακιστάν υποδέχθηκε θετικά τη συμφωνία, υποστηρίζοντας ότι προβλέπει μηχανισμό συλλογικής άμυνας, σύμφωνα με τον οποίο επίθεση εναντίον ενός από τα μέλη θα αντιμετωπίζεται ως επίθεση εναντίον όλων.

Το Ισλαμαμπάντ παρουσίασε τη Συμφωνία της Μέκκας ως σημαντικό βήμα για την εμβάθυνση των στρατηγικών σχέσεων μεταξύ των τριών χωρών, την ενίσχυση της περιφερειακής ασφάλειας και τη διεύρυνση της συνεργασίας στον τομέα της άμυνας.

Ο αναπληρωτής πρωθυπουργός του Πακιστάν, Ισάκ Νταρ, επιχείρησε να αποσυνδέσει το νέο σχήμα από οποιαδήποτε συγκεκριμένη αντιπαράθεση, χαρακτηρίζοντας τη συμφωνία αμυντικό κείμενο που δεν στρέφεται, όπως υποστήριξε, εναντίον κάποιας χώρας.

Στην ίδια κατεύθυνση κινήθηκε και ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν, ο οποίος επέμεινε ότι ούτε το Ιράν ούτε κάποιος άλλος περιφερειακός παίκτης αποτελεί δηλωμένο στόχο της συμφωνίας.

Οι επιφυλάξεις του Καΐρου και τα κενά στη Συμφωνία της Μέκκας

Η στάση της Αιγύπτου παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς το Κάιρο διατηρεί θετικές διμερείς σχέσεις και με τους τρεις υπογράφοντες, χωρίς όμως να φαίνεται διατεθειμένο να ενταχθεί σε ένα σχήμα που θα μπορούσε να περιορίσει την αυτονομία των κινήσεών του.

Η αιγυπτιακή επιφυλακτικότητα αποδίδεται στην εκτίμηση ότι η συμφωνία στηρίζεται περισσότερο σε πολιτική ευθυγράμμιση παρά σε μια πλήρως ανεπτυγμένη επιχειρησιακή δομή αμοιβαίας άμυνας.

Το Κάιρο εμφανίζεται επίσης απρόθυμο να ενταχθεί σε έναν συνασπισμό με σαουδαραβικό κέντρο βάρους, εφόσον μια τέτοια επιλογή θα περιόριζε τα περιθώρια διπλωματικών ελιγμών του σε μια περίοδο κατά την οποία η Αίγυπτος επιδιώκει να διατηρήσει ισορροπίες με διαφορετικά περιφερειακά κέντρα ισχύος.

Κατά την τελετή υπογραφής, οι ηγέτες της Σαουδικής Αραβίας, της Τουρκίας και του Πακιστάν παρουσίασαν αντίγραφα της Συμφωνίας της Μέκκας, όμως το πλήρες περιεχόμενο του κειμένου δεν έχει δοθεί στη δημοσιότητα.

Αυτό αφήνει αναπάντητα κρίσιμα ερωτήματα για το κατά πόσο πρόκειται για μια πραγματική στρατιωτική συμμαχία ή για ένα πολιτικό πλαίσιο συνεργασίας μελλοντικής εφαρμογής.

Πέρα από τη ρήτρα συλλογικής άμυνας που περιλαμβάνεται στην κοινή δήλωση, δεν έχουν δημοσιοποιηθεί λεπτομέρειες σχετικά με τη δομή διοίκησης, τις διαδικασίες ενεργοποίησης της συμφωνίας, τις στρατιωτικές δεσμεύσεις κάθε χώρας, τη δύναμη που θα μπορούσε να αναπτυχθεί ή τη γεωγραφική έκταση στην οποία θα εφαρμόζεται.

Το στοιχείο αυτό δημιουργεί σοβαρό κενό ανάμεσα στην πολιτική διακήρυξη και στην πραγματική επιχειρησιακή δυνατότητα του νέου σχήματος.

Αξιοσημείωτα συγκρατημένη εμφανίζεται και η δημόσια στάση της Ουάσιγκτον. Οι Ηνωμένες Πολιτείες φαίνεται να περιμένουν να διαπιστώσουν εάν η συμφωνία θα αποκτήσει ουσιαστικό επιχειρησιακό περιεχόμενο και ειδικότερα εάν θα οδηγήσει σε ενίσχυση της περιφερειακής αντιπυραυλικής άμυνας, με τρόπο που θα εξυπηρετεί ή τουλάχιστον δεν θα συγκρούεται με τα αμερικανικά συμφέροντα.

Οι διαφορετικές αντιλήψεις των τριών χωρών για τις περιφερειακές απειλές δημιουργούν ακόμη ένα σοβαρό πρόβλημα συνοχής.

Η Τουρκία και το Πακιστάν διατηρούν στενές στρατηγικές σχέσεις με την Ουάσιγκτον και θεωρείται δύσκολο να εμπλακούν σε άμεση στρατιωτική αναμέτρηση με το Ισραήλ, ακόμη και εάν η ρητορική τους κατά καιρούς είναι ιδιαίτερα σκληρή.

Το γεγονός αυτό έχει ενισχύσει εκτιμήσεις ότι το νέο μπλοκ δεν δημιουργείται με στόχο την ανατροπή των βασικών περιφερειακών ισορροπιών, αλλά περισσότερο μέσα σε ένα πλαίσιο που δεν παραβιάζει τις αμερικανικές στρατηγικές «κόκκινες γραμμές».

Διαφορετικές στρατηγικές και ισχυρά οικονομικά κίνητρα

Οι τρεις υπογράφοντες δεν αντιμετωπίζουν με τον ίδιο τρόπο τις προκλήσεις της περιοχής ούτε έχουν ταυτόσημες στρατηγικές προτεραιότητες.

Το Πακιστάν διατηρεί ως βασικά σημεία αναφοράς την Ινδία και το Αφγανιστάν, ενώ η Τουρκία έχει υιοθετήσει πολύ πιο επιθετική πολιτική και ρητορική απέναντι στο Ισραήλ.

Η Σαουδική Αραβία, από την πλευρά της, έχει διαφορετικές περιφερειακές προτεραιότητες και δεν συμμερίζεται σε όλα τα επίπεδα την τουρκική προσέγγιση απέναντι στο Τελ Αβίβ.

Οι αποκλίσεις αυτές δείχνουν ότι η συμφωνία πρέπει να γεφυρώσει αρκετά διαφορετικές αντιλήψεις ασφαλείας, κάτι που θα δοκιμαστεί εφόσον εμφανιστεί πραγματική κρίση.

Υπάρχει παράλληλα ισχυρή οικονομική διάσταση, κυρίως για το Πακιστάν και την Τουρκία, οι οικονομίες των οποίων βρίσκονται υπό έντονη πίεση.

Η Σαουδική Αραβία δεσμεύτηκε για νέο πακέτο οικονομικής στήριξης ύψους 3 δισεκατομμυρίων δολαρίων προς το Πακιστάν, ενισχύοντας ακόμη περισσότερο τις οικονομικές σχέσεις μεταξύ Ριάντ και Ισλαμαμπάντ.

Το νέο πακέτο προστίθεται στις σαουδαραβικές καταθέσεις ύψους 5 δισεκατομμυρίων δολαρίων που είχαν ήδη τοποθετηθεί στο Πακιστάν και των οποίων η διάρκεια έχει παραταθεί μέχρι το 2028.

Η οικονομική αυτή διάσταση δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από τη στρατηγική σχέση των δύο χωρών, καθώς το Ριάντ διαθέτει σημαντικούς μοχλούς επιρροής απέναντι στο Ισλαμαμπάντ και μπορεί να συνδέσει την οικονομική στήριξη με ευρύτερες γεωπολιτικές και αμυντικές συνεργασίες.

Για την Τουρκία, το νέο σχήμα μπορεί επίσης να λειτουργήσει ως μέσο ενίσχυσης της περιφερειακής παρουσίας της, προσφέροντάς της πρόσβαση σε ένα διαφορετικό δίκτυο πολιτικών, στρατιωτικών και οικονομικών σχέσεων.

Ωστόσο, μέχρι σήμερα η Συμφωνία της Μέκκας παραμένει περισσότερο ισχυρή σε επίπεδο συμβολισμού παρά σε επίπεδο αποδεδειγμένης επιχειρησιακής δυνατότητας.

Οι τρεις χώρες έχουν ανακοινώσει την αρχή της συλλογικής άμυνας, χωρίς όμως να έχουν εξηγήσει ποιος θα διοικεί μια κοινή στρατιωτική αντίδραση, ποια γεγονότα θα ενεργοποιούν τη ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής, ποιο θα είναι το όριο των δεσμεύσεων κάθε κράτους και ποιο στρατιωτικό κόστος θα είναι διατεθειμένη να αναλάβει κάθε πρωτεύουσα για λογαριασμό των άλλων.

Αυτά είναι τα ερωτήματα που τελικά θα κρίνουν εάν η Συμφωνία της Μέκκας θα εξελιχθεί σε πραγματικό αμυντικό άξονα με επιχειρησιακό περιεχόμενο ή θα παραμείνει ένα πολιτικό μήνυμα συσπείρωσης και αποτροπής.

Μέχρι να δημοσιοποιηθούν οι λεπτομέρειες και να δημιουργηθούν σαφείς μηχανισμοί διοίκησης, συντονισμού και στρατιωτικής ενεργοποίησης, το νέο σχήμα δύσκολα μπορεί να αντιμετωπιστεί ως πλήρως λειτουργική στρατιωτική συμμαχία.

Η σημασία του, πάντως, δεν πρέπει να υποτιμηθεί. Η υπογραφή του αποτυπώνει τη μεταβολή των αντιλήψεων ασφαλείας στη Μέση Ανατολή και τη σταδιακή διαμόρφωση νέων δικτύων ισχύος, σε μια περίοδο κατά την οποία οι παλαιές ισορροπίες αμφισβητούνται και οι περιφερειακές δυνάμεις αναζητούν μεγαλύτερη στρατηγική αυτονομία.