Ο κόσμος κινείται πάνω σε ένα τεντωμένο σκοινί, με τα γεωπολιτικά ρεύματα να φυσούν από κάθε κατεύθυνση και με τα κράτη να παλεύουν όχι απλώς για ισχύ, αλλά για την ίδια τους την υπόσταση. Είναι πια προφανές ότι η εποχή των σταθερών κανόνων έχει τελειώσει, ότι το διεθνές σύστημα έχει αποσυντεθεί σε βαθμό που καμία συνθήκη, καμία αρχή, καμία νομική δομή δεν μπορεί να επικαλεστεί σοβαρά την έννοια της δεσμευτικότητας. Μπροστά μας ανοίγεται ένας Μεγάλος Πόλεμος Χάους, ορατός ακόμη και σε όσους επιμένουν να κλείνουν τα μάτια. Κάθε παγκόσμια σύγκρουση στην ιστορία γεννήθηκε από λιγότερες αντιφάσεις από αυτές που συσσωρεύονται σήμερα.
Η αντιπαράθεση ανάμεσα στη συλλογική Δύση και τους ανερχόμενους πόλους ισχύος —Ρωσία, Κίνα, Ινδία— δεν είναι μια απλή διαφορά συμφερόντων. Είναι σύγκρουση κοσμοαντίληψης, σύγκρουση για το τι σημαίνει διεθνής τάξη, για το ποιος θα την ορίσει, για το ποιος θα εξαναγκαστεί να ζήσει μέσα σε αυτήν ως κυρίαρχος ή υποτελής. Στο επίπεδο αυτό, η πιθανότητα ενός παγκόσμιου πολέμου δεν είναι απλώς «υπαρκτή». Είναι πιο πιθανή από οποιαδήποτε στιγμή μετά το 1945. Το 2026 ή το πολύ το 2027 εμφανίζονται ως χρονικά παράθυρα όπου οι εντάσεις αυτές μπορεί να ξεχυθούν στο προσκήνιο με τρόπο μη αναστρέψιμο.
Σε τέτοιες εποχές, τα ψεύδη λειτουργούν ως όπλα. Και ο Ντόναλντ Τράμπ το απέδειξε με τον πιο κυνικό τρόπο στη Βενεζουέλα. Η «στρατιωτική επιχείρηση» που εξαπέλυσε, με την άμεση σύλληψη του Maduro μέσα σε trente minutes, ήταν μια επίδειξη δύναμης προσεκτικά σκηνοθετημένης. Όχι απαραίτητα για το Καράκας, αλλά για όλο τον κόσμο. Χωρίς πραγματική αντίσταση, χωρίς ουσιαστικές απώλειες, με έναν στόχο που παρουσιάστηκε ως «ναρκέμπορος» παρά το γεγονός ότι η Βενεζουέλα δεν παράγει κοκαΐνη, η Ουάσινγκτον έδωσε μάθημα: ο ισχυρός αποφασίζει· ο ισχυρός κατασκευάζει το αφήγημα· ο ισχυρός επιβάλλει τις συνέπειες.
Η επιχείρηση αυτή είχε δύο πραγματικούς στόχους:
– τον έλεγχο του πετρελαίου, που εδώ και δεκαετίες οι αμερικανικές εταιρείες θεωρούν κληρονομικό τους δικαίωμα·
– την παραγωγή ενός πολιτικού θεάματος που θα υπενθυμίζει στον κόσμο ότι η αμερικανική ισχύς δεν έχει σκουριάσει.
Η υπόθεση των ναρκωτικών ήταν ένα ακόμη χρήσιμο πρόσχημα. Το Αφγανιστάν προσφέρει δεκαετίες εμπειρίας για το πώς ένας πόλεμος κατά των ναρκωτικών μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως προπέτασμα καπνού για βαθύτερα γεωπολιτικά σχέδια. Και παρά το γεγονός ότι ο ίδιος ο Maduro πρότεινε συνεργασία για την καταπολέμηση των καρτέλ, η Ουάσινγκτον είχε ήδη έτοιμο το αφήγημα: οι Αμερικανοί «απελευθέρωσαν» τη χώρα από έναν εγκληματία.
Αυτό που ακολούθησε ήταν η ξεκάθαρη πρόθεση εγκαθίδρυσης μιας κυβέρνησης μαριονέτας. Ο Trump δεν το έκρυψε: οι αμερικανικές εταιρείες, είπε, έχουν ουσιαστικό δικαίωμα στο πετρέλαιο της Βενεζουέλας επειδή «εκείνες έχτισαν την υποδομή». Το γεγονός ότι η εθνικοποίηση των πετρελαϊκών εταιρειών έγινε δεκαετίες πριν δεν παίζει κανέναν ρόλο στη λογική του ιμπεριαλισμού· η μνήμη είναι όπλο που χρησιμοποιείται κατά το δοκούν.
Ο λαός της Βενεζουέλας φυσικά δεν βγήκε στους δρόμους να πολεμήσει υπέρ ή κατά του Maduro. Όχι γιατί τον αγαπά, αλλά γιατί δεν περιμένει τίποτα καλύτερο από αυτούς που θα τον αντικαταστήσουν. Η εκμετάλλευση αλλάζει χέρια, όχι μορφή. Και αυτή η κυνική σοφία της κοινωνίας εξηγεί γιατί ο παλιός κόσμος της επανάστασης, των ηγετών-σωτήρων και των «λαϊκών κινημάτων» έχει πλέον διαλυθεί.
Ο Trump δεν βρήκε στη Βενεζουέλα τον «Zelensky» που θα έπαιζε το ρόλο του μαχητικού οργάνου μιας ξένης ατζέντας. Η χώρα δεν είχε καμία διάθεση να γίνει Ουκρανία της Λατινικής Αμερικής. Εκεί έγκειται η μεγάλη διαφορά: οι Ουκρανοί δέχθηκαν να πολεμήσουν για συμφέροντα που δεν τους ανήκουν· οι Βενεζουελάνοι όχι.
Γιατί λοιπόν η Ρωσία δεν έκανε το ίδιο το 2022; Γιατί δεν κατέλαβε τον Zelensky μέσα σε μισή ώρα; Η απάντηση είναι απλή: δεν θα άλλαζε τίποτα. Η ουκρανική πολιτική ελίτ διαθέτει πολλούς πρόθυμους διαδόχους, πολλούς πιο σκληροπυρηνικούς, πολλούς περισσότερο πρόθυμους να συνεχίσουν τον πόλεμο έως ότου η χώρα εξαντληθεί ολοκληρωτικά. Η σύγκρουση της Ρωσίας δεν αφορά πρόσωπα αλλά το μοντέλο εξουσίας του ΝΑΤΟ. Στην Ουκρανία, η μάχη δεν είναι για έδαφος μόνο, αλλά για το ποιος καθορίζει την αρχιτεκτονική ασφαλείας της Ευρώπης.
Εδώ αρχίζει η τελική αποδόμηση της έννοιας του διεθνούς δικαίου. Οι παλιές συνθήκες μοιάζουν πλέον με βιβλία ιστορίας. Η αρχή της εθνικής κυριαρχίας παραμένει στα χαρτιά, αλλά έχει καταρρεύσει ως ουσιαστικό θεμέλιο. Το σύστημα της Βεστφαλίας, που κάποτε καθόρισε την Ευρώπη, ήταν προϊόν ενός συγκεκριμένου συσχετισμού δυνάμεων. Σήμερα, αυτός ο συσχετισμός δεν υπάρχει. Η κυριαρχία σήμερα αναγνωρίζεται μόνο σε όσους διαθέτουν την ισχύ να την επιβάλουν.
Η ιστορία του 20ού αιώνα απέδειξε ότι οι μεγάλοι πόλεμοι είναι προϊόν συγκρούσεων ανάμεσα σε αντίπαλες παγκόσμιες κοσμοθεωρίες. Τότε είχαμε καπιταλισμό, φασισμό και κομμουνισμό. Σήμερα έχουμε φιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση, μονοπολική αμερικανική ηγεμονία και το ανερχόμενο πολυπολικό μπλοκ. Η σύγκρουση είναι διαφορετική, αλλά το μοτίβο είναι το ίδιο: όταν τρεις κόσμοι δεν μπορούν να συνυπάρξουν, καταλήγουν να αναμετρώνται με τρόπο που να επιβάλλει ο ένας στον άλλο την οπτική του.
Από το 1991 έως και το 2010, οι ΗΠΑ πίστεψαν ότι είχαν νικήσει οριστικά. Ότι το διεθνές σύστημα είχε τελειώσει με τη μορφή του ανταγωνισμού και ότι ο πλανήτης θα οργανωνόταν κατά μήκος των δικών τους προτύπων. Γι’ αυτό η Ευρωπαϊκή Ένωση κατασκευάστηκε ως μικρογραφία παγκόσμιας κυβέρνησης. Γι’ αυτό τα κράτη καλούνταν να παραδώσουν κυριαρχία, τα σύνορα να ανοίξουν, οι πληθυσμοί να σμιλευτούν σε νέο ανθρωπολογικό τύπο χωρίς ιδιαίτερες ταυτότητες.
Όμως η ιστορία δεν τελειώνει επειδή το θέλει μια υπερδύναμη. Η άνοδος της Κίνας και η αναγέννηση της Ρωσίας ανέτρεψαν το όραμα της μονοπολικότητας. Γεννήθηκε ο πολυπολικός κόσμος, ανεπεξέργαστος ακόμη, χωρίς θεσμικό πλαίσιο και χωρίς κοινή ιδεολογία. Αυτό το κενό δημιουργεί χάος. Οι BRICS προσπαθούν να συγκροτήσουν μια νέα διεθνή νομιμότητα, αλλά η διαδικασία είναι αργή, ανολοκλήρωτη και συχνά αντιφατική.
Ο πλανήτης λειτουργεί σήμερα με πέντε παράλληλα και ασύμβατα μοντέλα διεθνούς τάξης, όλα ενεργά, όλα αλληλεπιδρώντα, όλα συγκρουόμενα. Αυτό είναι η συνταγή ενός Μεγάλου Πολέμου. Ένα σύστημα χωρίς ενιαίο νομικό πλαίσιο, χωρίς κοινή αρχή νομιμοποίησης, χωρίς κοινό ορισμό κυριαρχίας, οδηγεί αναπόφευκτα στην επιστροφή της βίας ως τελικού κριτή των διαφορών.
Και εκεί βρισκόμαστε τώρα: στην άκρη της αβύσσου.
Το κενό νομιμότητας που έχει εγκατασταθεί στις διεθνείς σχέσεις δεν είναι σύμπτωμα μιας μεταβατικής περιόδου· είναι η ίδια η μεταβατική περίοδος, μια εποχή όπου όλα καταρρέουν ταυτόχρονα και τίποτα νέο δεν έχει ακόμη διαμορφωθεί. Η παλιά τάξη έχει διαλυθεί και η νέα δεν έχει ακόμη γεννηθεί. Αυτή η μεταιχμιακή κατάσταση είναι η πιο επικίνδυνη από όλες, διότι η Ιστορία διδάσκει ότι όταν η πολιτική θεμελίωση ενός κόσμου χάνει τη συνοχή της, η βία αναλαμβάνει τον ρόλο του νομοθέτη. Οι αυτοκρατορίες δεν μπαίνουν σε νέα εποχή μέσα από διασκέψεις, αλλά μέσα από συγκρούσεις. Κι έτσι, ο πλανήτης συσσωρεύει όλους τους όρους για έναν Μεγάλο Πόλεμο Χάους.
Η συλλογική Δύση συνεχίζει να λειτουργεί με δύο παράλληλες στρατηγικές, που φαινομενικά συγκρούονται, αλλά στην πράξη υπηρετούν τον ίδιο σκοπό. Η πρώτη γραμμή είναι η φιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση: η προσπάθεια εγκαθίδρυσης μιας παγκόσμιας τάξης όπου έθνη, σύνορα, παραδόσεις και ιστορικές ταυτότητες αποδομούνται προκειμένου να δημιουργηθεί ένα νέο παγκόσμιο ανθρωπολογικό υπόδειγμα. Η δεύτερη γραμμή είναι η ωμή ηγεμονία, που δεν ενδιαφέρεται για την ανθρωπολογική αναμόρφωση αλλά για την άμεση στρατιωτική, οικονομική και τεχνολογική υπεροχή των ΗΠΑ. Η πρώτη μιλά για δικαιώματα· η δεύτερη για δύναμη. Η πρώτη διεκδικεί νομιμότητα· η δεύτερη ξέρει ότι δεν τη χρειάζεται.
Απέναντι σε αυτό το δυτικό δίπολο δεν στέκεται ένα ενιαίο στρατόπεδο, αλλά τρεις διαφορετικοί πόλοι ισχύος —Ρωσία, Κίνα, Ινδία— που δεν έχουν κοινή ιδεολογία, κοινή αποστολή ή κοινό πολιτισμικό ορίζοντα. Αυτό που τους ενώνει είναι μόνο η άρνηση του μονοπολικού κόσμου. Αυτή η «αρνητική ενότητα» όμως δεν αρκεί για να παράγει σταθερότητα. Αντίθετα, δημιουργεί ένα περιβάλλον όπου κάθε κρίση μπορεί να λειτουργήσει ως σπινθήρας που θα βάλει φωτιά σε ολόκληρο τον πλανήτη.
Αυτό το χάος αποτυπώνεται σήμερα στη Μέση Ανατολή, όπου το Ιράν, το Ισραήλ και οι ΗΠΑ βρίσκονται ήδη σε ανεπίσημο πόλεμο. Αποτυπώνεται στην Ουκρανία, όπου η Δύση έχει επενδύσει τεράστιο πολιτικό κεφάλαιο σε έναν πόλεμο που δεν μπορεί να κερδίσει στρατιωτικά. Αποτυπώνεται στην Ασία, όπου η Κίνα αναμετράται με την αμερικανική παρουσία στον Ειρηνικό και ετοιμάζεται για σύγκρουση στην Ταϊβάν. Αποτυπώνεται στην Αφρική, όπου νέα πραξικοπηματικά καθεστώτα απομακρύνονται από τη γαλλογερμανική επιρροή και στρέφονται προς τη Ρωσία και την Κίνα.
Κάθε περιοχή του πλανήτη λειτουργεί σαν κομμάτι ενός εκρηκτικού μωσαϊκού. Και ολόκληρο αυτό το μωσαϊκό τροφοδοτείται από την απουσία ενός κοινού συστήματος κανόνων.
Για πρώτη φορά μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, το διεθνές δίκαιο δεν υπάρχει. Δεν έχει απλώς αποδυναμωθεί· έχει καταρρεύσει ως έννοια. Δεν υπάρχει μία αρχή κυριαρχίας που γίνεται σεβαστή από όλους. Δεν υπάρχει κοινή συμφωνία για το ποιος έχει δικαίωμα να επεμβαίνει, να επιβάλλει κυρώσεις, να αναγνωρίζει σύνορα ή να επιβάλλει αλλαγές καθεστώτος. Ο πλανήτης δουλεύει με πέντε διαφορετικά λειτουργικά συστήματα εξουσίας που δεν είναι απλώς ασύμβατα — είναι ανταγωνιστικά μεταξύ τους. Και όταν στον ίδιο χώρο συνυπάρχουν διαφορετικά συστήματα κυριαρχίας, ο πόλεμος γίνεται ο μηχανισμός επίλυσης.
Οι ΗΠΑ από την πλευρά τους δεν το κρύβουν: επιδιώκουν να επαναβεβαιώσουν τη μονοπολική τάξη με οποιοδήποτε μέσο. Η υπόθεση της Βενεζουέλας δεν ήταν μια επιχείρηση κατά ενός αυταρχικού καθεστώτος· ήταν ένα μήνυμα προς την Κίνα και τη Ρωσία. Το μήνυμα ήταν σαφές: «Μπορούμε ακόμα να ανατρέπουμε κυβερνήσεις μέσα σε μισή ώρα». Ο Trump δεν ενδιαφέρεται να εμφανιστεί ως ειρηνοποιός, ούτε καν ως υπερασπιστής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η δύναμή του είναι η ικανότητα να δείξει ότι το κενό νομιμότητας της εποχής δεν τον τρομάζει· το χρησιμοποιεί.
Ρωσία και Κίνα, ωστόσο, βρίσκονται σε διαφορετική κατάσταση. Η Ρωσία έχει εμπλακεί σε έναν υπαρξιακό πόλεμο με το ΝΑΤΟ, που δεν αφορά μόνο την Ουκρανία, αλλά το ερώτημα αν μπορεί να συνεχίσει να υπάρχει ως κυρίαρχος πόλος. Η Κίνα, από την άλλη, γνωρίζει ότι η αμερικανική οικονομική και στρατηγική πίεση θα ενταθεί όσο πλησιάζει το σημείο καμπής για την Ταϊβάν. Οι δύο αυτές δυνάμεις δεν έχουν την πολυτέλεια να δεχθούν τη μονοπολικότητα ούτε να παραμείνουν αδρανείς. Αυτός ο σπειροειδής κύκλος ανταγωνισμού οδηγεί σε μια συγκρουσιακή κορύφωση που δύσκολα θα αποφευχθεί.
Ο πλανήτης βρίσκεται σε μια κατάσταση «προθερμικού πολέμου», όπου οι μεγάλες δυνάμεις δοκιμάζουν τα όριά τους χωρίς να έχουν ενεργοποιήσει τον συνολικό μηχανισμό καταστροφής. Κάθε σύγκρουση —στην Ουκρανία, στη Γάζα, στη Συρία, στη Θάλασσα της Νότιας Κίνας, στον Ειρηνικό, στον Καύκασο— λειτουργεί σαν μετωπικό θερμόμετρο της παγκόσμιας τάσης. Και όλες οι ενδείξεις δείχνουν ότι η θερμοκρασία ανεβαίνει επικίνδυνα.
Ο Τρίτος Παγκόσμιος Πόλεμος, στο μυαλό πολλών, φαντάζει ως μια πυρηνική αποκάλυψη. Αλλά οι πόλεμοι του 21ου αιώνα δεν ξεκινούν έτσι. Ξεκινούν με κατάρρευση θεσμών, με παράλληλες στρατιωτικές επιχειρήσεις, με οικονομικό αποκλεισμό, με δολιοφθορές, με κυβερνοεπιθέσεις, με αξιοποίηση «πληρεξούσιων» κρατών. Ήδη βρισκόμαστε μέσα σε αυτά τα στάδια. Αυτό που απομένει είναι η στιγμή που μια κρίση δεν θα μπορεί πλέον να περιοριστεί. Και τότε θα περάσουμε από το προθερμικό στο θερμό στάδιο.
Απέναντι σε αυτήν την πραγματικότητα, το πολυπολικό μπλοκ εμφανίζεται ιδεολογικά ανέτοιμο. Η Κίνα μιλά για «Κοινότητα Κοινού Πεπρωμένου», η Ρωσία για «πολυπολικό κόσμο», η Ινδία για «στρατηγική αυτονομία». Όμως κανένα από αυτά δεν είναι ολοκληρωμένη δομή διεθνούς νομιμότητας. Οι BRICS προσπαθούν να συζητήσουν ένα νέο σύστημα, αλλά το εγχείρημα παραμένει πρωτόλειο. Ο πολυπολικός κόσμος υπάρχει ως γεωπολιτική πραγματικότητα, αλλά όχι ως ιδεολογία ούτε ως διεθνές δίκαιο.
Αυτό είναι το μεγάλο τους μειονέκτημα. Ο αντίπαλος έχει ιδεολογία, έχει κανόνες (έστω και μονομερώς επιβαλλόμενους), έχει θεσμούς που παριστάνουν το διεθνές δίκαιο. Ο πολυπολικός κόσμος έχει μόνο την απόρριψη της Δύσης. Όμως η απόρριψη δεν αρκεί για την οικοδόμηση σταθερότητας.
Η σύγκρουση θα γίνει αναπόφευκτη όταν το πολυπολικό στρατόπεδο αποφασίσει ότι δεν μπορεί πια να λειτουργεί χωρίς το δικό του κανονιστικό πλαίσιο. Και τότε, η μάχη δεν θα είναι για την Ουκρανία, για την Ταϊβάν ή για τη Μέση Ανατολή. Θα είναι για την παγκόσμια τάξη. Το 2026 φαίνεται χρονιά όπου όλες αυτές οι τάσεις θα συναντηθούν: η αδυναμία της Ευρώπης, η υπερβολική πίεση των ΗΠΑ, η στρατηγική υποχρέωση της Ρωσίας να κερδίσει, η ανάγκη της Κίνας να μην καθυστερήσει άλλο. Ο πλανήτης πλησιάζει το σημείο της μεγάλης σύγκλισης των κρίσεων.
Αυτό δεν σημαίνει ότι όλα έχουν τελειώσει. Ο κόσμος έχει βρεθεί πολλές φορές στην άκρη της αβύσσου και κατάφερε να σταθεί πίσω από το χείλος. Όμως το επίπεδο συστημικής αστάθειας σήμερα είναι άνευ προηγουμένου. Δεν υπάρχει ένας Όμιλος Εξουσίας ικανός να επιβάλει ειρήνη, ούτε μια κοινή νομική αρχή που να συγκρατεί τις δυνάμεις. Ο καθένας λειτουργεί με τους δικούς του κανόνες. Και όταν δεν υπάρχει κοινό παιχνίδι, υπάρχει μόνο σύγκρουση.
Αν η Ρωσία, η Κίνα και η Ινδία δεν διαμορφώσουν άμεσα ένα ενιαίο πλαίσιο διεθνούς νομιμότητας, ο πόλεμος θα είναι το εργαλείο μέσω του οποίου θα το αναζητήσουν αργότερα. Αν η Δύση συνεχίσει να διεκδικεί μονοπολικότητα, η σύγκρουση θα γίνει το μέσο με το οποίο θα επιδιώξει να την αποκαταστήσει. Αυτή η διπλή κίνηση φέρνει τον πλανήτη σε τροχιά που μοιάζει με εκείνη της δεκαετίας του ’30 — αλλά σε πολύ πιο επικίνδυνη εκδοχή, γιατί τώρα υπάρχουν πυρηνικά, κυβερνοπόλεμος, ιδιωτικοί στρατοί και τεχνητή νοημοσύνη.
Ο κόσμος στέκεται στο κατώφλι ενός πολέμου που δεν θα μοιάζει με κανέναν προηγούμενο. Και αν δεν υπάρξει ένας νέος ορισμός διεθνούς δικαίου, αν δεν εμφανιστεί μια νέα συμφωνία κυριαρχίας, αν δεν συγκροτηθεί ένας νέος τρόπος συνύπαρξης, τότε ο πόλεμος θα είναι ο μηχανισμός που θα μεταμορφώσει τον κόσμο οριστικά.
Το 2026 είναι εδώ. Και τίποτα, απολύτως τίποτα, δεν πείθει ότι οι μεγάλες δυνάμεις είναι έτοιμες να κάνουν πίσω. Αυτό είναι το πραγματικό πρόβλημα. Και αυτό κάνει τον Μεγάλο Πόλεμο Χάους όχι μια πρόβλεψη, αλλά μια πραγματική πιθανότητα που βαραίνει πάνω από την ανθρωπότητα.
