Η επιστημονική φαντασία αγαπά τα πολυσύμπαντα. Από το Rick and Morty μέχρι τον Spider-Man, όλοι έχουν περάσει μέσα από μια πύλη και έχουν συναντήσει τις εναλλακτικές εκδοχές του εαυτού τους. Η προσωπική μου αγαπημένη χρήση αυτού του μοτίβου προέρχεται από τη σειρά Community, όπου ένα απλό ζάρι χωρίζει τους ήρωες σε επτά εναλλακτικούς χρονοδιαγράμματα. Αφού οι κάτοικοι του «σκοτεινότερου χρονοδιαγράμματος» υποφέρουν από θεαματικά, meme-αξιολογήτα ατυχήματα, γίνονται κακοί και φορούν ψεύτικα πηγούνια για να ταιριάξουν με τις νέες μοχθηρές περσόνες τους.
Οι σεναριογράφοι χρησιμοποιούν συχνά αυτό το μοτίβο για να προκαλέσουν διαστασιακές συναντήσεις ή συγκρούσεις μεταξύ ηρώων. Ορισμένοι φυσικοί όμως θεωρούν την ιδέα του πολυσύμπαντος ενδιαφέρουσα για έναν διαφορετικό λόγο: Η ύπαρξη πολλών μη παρατηρημένων κόσμων θα μπορούσε να δώσει απαντήσεις σε βαθιά ερωτήματα για το σύμπαν μας. Υπάρχουν, ίσως ταιριαστά, πολλές ιδέες για το πώς το σύμπαν μας θα μπορούσε να ενταχθεί σε μια μεγαλύτερη συνομοταξία πραγματικοτήτων. Δύο από τις πιο δημοφιλείς προέρχονται από την κοσμολογία και την κβαντική μηχανική.
Λίγο μετά τη Μεγάλη Έκρηξη, το σύμπαν μας πέρασε από μια σύντομη περίοδο εξαιρετικά ταχείας διαστολής, γνωστή ως πληθωρισμός. Κατά τη διάρκεια αυτής της «έκρηξης ανάπτυξης», μικρές κβαντικές διακυμάνσεις στη δομή του σύμπαντος διατάθηκαν σε τεράστιες κλίμακες. Σε περιοχές του διαστήματος αρκετά κοντά ώστε το φως να φτάσει στη Γη μέσα στη διάρκεια ζωής του σύμπαντος, αυτές οι διακυμάνσεις δημιούργησαν διαφοροποιήσεις στην πυκνότητα που αποτέλεσαν τη βάση για το σχηματισμό γαλαξιών.
Σε ακόμη μεγαλύτερες κλίμακες — πολύ πέρα από τον κοσμικό μας ορίζοντα — οι κβαντικές διακυμάνσεις θα μπορούσαν να δημιουργήσουν περιοχές του χώρου με ριζικά διαφορετικές ιδιότητες, λέει ο Αντρέι Λίντε, συνταξιούχος φυσικός του Πανεπιστημίου Στάνφορντ και ένας από τους συγγραφείς της θεωρίας του πληθωρισμού. Αθέατα μέρη του χώρου θα μπορούσαν να έχουν διαφορετικές μάζες σωματιδίων και δυνάμεις από εκείνες στην περιοχή μας του σύμπαντος, λέει ο Λίντε. Για παράδειγμα, τα ηλεκτρόνια μπορεί να είναι πολύ βαρύτερα ή η βαρύτητα να συμπεριφέρεται διαφορετικά. Σε τέτοια μέρη, η ζωή ίσως να μην μπορεί να υπάρξει.
Επιπλέον, αν και ο πληθωρισμός έχει σταματήσει στο παρατηρήσιμο σύμπαν μας, μπορεί να συνεχίζεται αλλού — αιώνια δημιουργώντας νέες φυσαλίδες χώρου με μοναδικές ιδιότητες. Αυτές οι φυσαλίδες θα ήταν τόσο μακριά και διακριτές που θα αποτελούσαν ουσιαστικά διαφορετικά σύμπαντα.
Για τον Λίντε και ορισμένους άλλους επιστήμονες, αυτό το σενάριο εξηγεί ένα μεγάλο αίνιγμα της κοσμολογίας: γιατί οι μάζες των σωματιδίων και οι δυνάμεις στο σύμπαν μας φαίνεται να είναι ακριβώς προσαρμοσμένες για τη ζωή. Αν υπάρχει πολυσύμπαν, δεν πρόκειται για περίεργο σύμπτωση. Μεταξύ πολλών φυσαλίδων-συμπάντων, οι συνθήκες για τη ζωή ήταν αναπόφευκτο να εμφανιστούν κάπου.
Η δοκιμή αυτής της ιδέας ίσως είναι δυνατή. Αν το σύμπαν μας είναι μία φυσαλίδα σε έναν απέραντο αφρό, ίσως κάποιο άλλο σύμπαν να έχει συγκρουστεί μαζί του, αφήνοντας ένα σημάδι στο υπόλοιπο της Μεγάλης Έκρηξης. Αλλά «κανείς δεν έχει δει ακόμη τους κύκλους που θα αντιπροσώπευαν τα σημάδια των συγκρούσεων φυσαλίδων», λέει ο φυσικός Πολ Χάλπερν του Saint Joseph’s University στη Φιλαδέλφεια.
Μια άλλη ιδέα για το πολυσύμπαν προέρχεται από την κβαντική φυσική, η οποία λέει ότι τα σωματίδια μπορούν να υπάρχουν σε υπέρθεση πιθανών καταστάσεων μέχρι να μετρηθούν. «Σύμφωνα με την παραδοσιακή ιδέα στην κβαντική μηχανική», λέει ο Χάλπερν, «όταν κάποιος κάνει μέτρηση, αυτό το θολό σενάριο καταρρέει σε μία μοναδική πιθανότητα». Για παράδειγμα, ένα ηλεκτρόνιο που θα μπορούσε να υπάρχει σε διάσπαρτες πιθανές θέσεις ανιχνεύεται σε ένα μόνο σημείο. «Αυτό είναι λίγο περίεργο, γιατί απαιτεί έναν ανθρώπινο μετρητή», λέει ο Χάλπερν. Αν είναι αλήθεια, πώς λειτουργούσε το σύμπαν πριν υπάρξουν άνθρωποι;
Το 1957, ο φυσικός Χιου Έβερετ Γ’ πρότεινε μια εξήγηση. Αντί η παρατήρηση να προκαλεί την κατάρρευση των κβαντικών δυνατοτήτων σε ένα μόνο αποτέλεσμα, ίσως όλες οι πιθανότητες εξελίσσονται σε εναλλακτικές πραγματικότητες. Για παράδειγμα, ένας παρατηρητής χωρίζεται σε πολλαπλά αντίγραφα του εαυτού του, που το καθένα βλέπει το ηλεκτρόνιο σε διαφορετικές θέσεις.
«Οι εκδοχές διαχωρίζονται αβίαστα», λέει ο Χάλπερν. «Δεν θα μάθουν ποτέ η μία για την άλλη και ζουν σε παράλληλα σύμπαντα.» (Αυτό πλησιάζει περισσότερο στην εικόνα του πολυσύμπαντος όπως φαίνεται στο Community — αν και φυσικά για την πλοκή, αυτοί οι χαρακτήρες τελικά συναντιούνται και πρέπει να νικήσουν τις μοχθηρές εκδοχές τους.)
Η θεωρία αυτή θα ήταν δύσκολο να δοκιμαστεί. «Δεν μπορούμε να χωρίσουμε κάποιον σε ένα πείραμα μεταξύ δύο πιθανών εκβάσεων και να ρωτήσουμε κάθε μία πώς ήταν», λέει ο Χάλπερν. «Αν η θεωρία είναι σωστή, δεν θα το παρατηρούσες.»
Οι προοπτικές επίσκεψης σε άλλα σύμπαντα, αν υπάρχουν, είναι παρόμοια περιορισμένες. Υποθετικοί διάδρομοι στον ιστό του χωροχρόνου, γνωστοί ως σκουληκότρυπες, θα μπορούσαν να συνδέσουν πραγματικότητες. Αλλά «δεν ξέρουμε αν είναι δυνατόν να δημιουργηθούν, και αν ήταν … θα απαιτούσαν τόση ενέργεια και μάζα που θα ξεπερνούσαν κατά πολύ την τρέχουσα τεχνολογία», λέει ο Χάλπερν. «Δεν είναι σαν να μπορείς να έχεις μια σκουληκότρυπα σε μια ντουλάπα στο δωμάτιό σου και κάθε βράδυ να ανοίγεις την πόρτα και να ταξιδεύεις σε όλα αυτά τα μέρη.»
Αυτό ίσως είναι κακό νέο για όποιον ονειρεύεται να συνεργαστεί με τις εναλλακτικές εκδοχές του για να σώσει την κατάσταση, όπως ο Spider-Man. Αλλά στην θετική πλευρά, πιθανότατα δεν θα χρειαστεί ποτέ να αντιμετωπίσεις μια κακή, πηγουνοφόρα εκδοχή του εαυτού σου.
