Οικογενειακή υπόθεση η τεχνολογική κυριαρχία Πούτιν

Η στρατηγική του Ρώσου προέδρου Βλαντίμιρ Πούτιν για την επίτευξη αυτού που ο ίδιος αποκαλεί «τεχνολογική κυριαρχία» της χώρας του μετατρέπεται σε μια υπόθεση που αγγίζει τα στενά οικογενειακά όρια. Η ανάπτυξη κρίσιμων τομέων της οικονομίας, από την τεχνητή νοημοσύνη έως την εξόρυξη σπάνιων γαιών, έχει ανατεθεί σε έναν κύκλο προσώπων που περιλαμβάνει την κόρη του ίδιου του προέδρου, καθώς και τα παιδιά των πιο στενών συμμάχων του.

Η Κατερίνα Τιχόνοβα, η μικρότερη κόρη του Ρώσου ηγέτη, και η Κσένια Σοϊγκού, κόρη του γραμματέα του Συμβουλίου Ασφαλείας Σεργκέι Σοϊγκού, βρίσκονται στο επίκεντρο του οικονομικού φόρουμ της Αγίας Πετρούπολης (SPIEF). Εκεί, τα βασικά θέματα συζήτησης περιλαμβάνουν την τεχνητή νοημοσύνη, τις ψηφιακές υπηρεσίες και τον ανταγωνισμό για τον έλεγχο των σπάνιων γαιών, τομείς ζωτικής σημασίας για το μέλλον της ρωσικής οικονομίας.

Η 39χρονη Τιχόνοβα ηγείται της Innopraktika, ενός οργανισμού τεχνολογικού προσανατολισμού που δραστηριοποιείται στην έρευνα, στις συνεργασίες με πανεπιστήμια και σε έργα υποκατάστασης εισαγωγών. Η επιρροή της έχει αυξηθεί σημαντικά, καθώς η Ρωσία επιταχύνει τις προσπάθειες για ενίσχυση των εγχώριων βιομηχανικών δυνατοτήτων, συμπεριλαμβανομένων τομέων όπως τα drones, με στόχο να μειώσει τον αντίκτυπο των πρωτοφανών δυτικών κυρώσεων λόγω του πολέμου. Παράλληλα, διευθύνει το Ινστιτούτο Προηγμένων Σπουδών στην Τεχνητή Νοημοσύνη και τα Ευφυή Συστήματα του Κρατικού Πανεπιστημίου της Μόσχας, το οποίο παρουσίασε το 2023 τον υπερυπολογιστή «MGU-270», ειδικά σχεδιασμένο για εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης.

Από την άλλη πλευρά, η 35χρονη Σοϊγκού ανέλαβε φέτος τη διοίκηση ενός ταμείου που συντονίζει ένα κυβερνητικά υποστηριζόμενο σχέδιο για τη δημιουργία ενός συμπλέγματος επεξεργασίας σπάνιων γαιών και κρίσιμων ορυκτών στη Σιβηρία. Η συμμετοχή της στο φόρουμ αναμένεται να αναδείξει τη σημασία αυτού του κλάδου για τη ρωσική στρατηγική.

Η Ρωσία επιχειρεί να μειώσει την εξάρτησή της από ξένη τεχνολογία και εφοδιαστικές αλυσίδες ως απάντηση στις κυρώσεις που επιβλήθηκαν μετά την πλήρους κλίμακας εισβολή στην Ουκρανία το 2022. Καθώς το Κρεμλίνο διοχετεύει στήριξη σε τομείς που συνδέονται με την άμυνα, την τεχνολογική καινοτομία και τις κρίσιμες πρώτες ύλες, βασίζεται σε προσωπικούς δεσμούς μεταξύ ενός δικτύου πιστών συνεργατών και των παιδιών τους για να επιτύχει τους στόχους του.

«Πέρα από τον ρόλο τους ως "επιτηρητές", τα περισσότερα μέλη της διευρυμένης "οικογένειας" του Πούτιν — συμπεριλαμβανομένων συνεργατών και παιδιών πιστών υποστηρικτών — είναι ελάχιστα χρήσιμα για οτιδήποτε άλλο», δήλωσε ο Νικολάι Πετρόφ, ανώτερος ερευνητής στο New Eurasian Strategies Centre. «Οι ρόλοι τους αφορούν λιγότερο τα αποτελέσματα και περισσότερο το σύστημα πατρωνίας», σημείωσε χαρακτηριστικά.

Ο Πούτιν δεν έχει αναγνωρίσει δημόσια ότι η Τιχόνοβα και η μεγαλύτερη αδελφή της, Μαρία Βοροντσόβα, 41 ετών ενδοκρινολόγος, είναι κόρες του, επιμένοντας στην ιδιωτικότητα της οικογένειάς του, παρότι και οι δύο έχουν αποκτήσει ολοένα πιο δημόσιους ρόλους. Σε αντίθεση με τις ΗΠΑ και την Ευρώπη, όπου οι πολιτικοί εμφανίζονται συχνά με τις οικογένειές τους, δεν υπάρχουν επίσημες φωτογραφίες του Πούτιν με τις κόρες του. Καμία από τις δύο δεν χρησιμοποιεί το επώνυμό του. Η Τιχόνοβα γεννήθηκε στη Δρέσδη της κομμουνιστικής Ανατολικής Γερμανίας, όπου ο Πούτιν υπηρετούσε ως αξιωματικός της KGB, και φέρεται να πήρε το επώνυμό της από το πατρώνυμο της μητρικής γιαγιάς της.

Οι ΗΠΑ, η Ευρωπαϊκή Ένωση και το Ηνωμένο Βασίλειο επέβαλαν κυρώσεις στις δύο γυναίκες ως κόρες του Πούτιν τον Απρίλιο του 2022 λόγω του πολέμου. Οι ΗΠΑ ανέφεραν ότι το έργο της Τιχόνοβα στηρίζει τη ρωσική αμυντική βιομηχανία. Μετά τις δυτικές κυρώσεις που επιβλήθηκαν από την προσάρτηση της Κριμαίας το 2014, η Innopraktika απέκτησε ολοένα μεγαλύτερη σημασία, καθώς έργα που υποστηρίζονται από το Κρεμλίνο στους τομείς της υποκατάστασης εισαγωγών, της τεχνητής νοημοσύνης, της γενετικής και των ψηφιακών πλατφορμών πέρασαν μέσα από τον οργανισμό της Τιχόνοβα.

Η ίδια συνδέεται με την παραγωγή drones, έναν τομέα που έχει αποκτήσει κρίσιμη σημασία όσο συνεχίζεται ο πόλεμος της Ρωσίας με την Ουκρανία. Η Geoscan, ο μεγαλύτερος κατασκευαστής drones στη Ρωσία, συγκαταλέγει πλέον την Innopraktika στους μετόχους της, αφού το ίδρυμα απέκτησε ποσοστό 10% στην εταιρεία το 2023. Ουκρανικά drones έθεσαν στο στόχαστρο την Αγία Πετρούπολη την Τετάρτη, ημέρα έναρξης του SPIEF, με τον πρόεδρο Βολοντίμιρ Ζελένσκι να δηλώνει ότι οι ουκρανικές δυνάμεις έπληξαν τον πετρελαϊκό τερματικό σταθμό της πόλης και «καθαρά στρατιωτικούς στόχους» στη ναυτική βάση της Κρονστάνδης. Οι ρωσικές αντιαεροπορικές άμυνες κατέρριψαν 59 drones πάνω από την περιφέρεια του Λένινγκραντ γύρω από την Αγία Πετρούπολη.

Μαζί με μεγάλες ρωσικές εταιρείες όπως οι Rosatom, Rostec, Rusal και Norilsk Nickel, το κέντρο που διευθύνει η Σοϊγκού σχεδιάζει τη δημιουργία ενός συμπλέγματος βαθιάς επεξεργασίας μη σιδηρούχων, σπάνιων και σπάνιων γαιών στην περιοχή Ανγκάρα-Γενισέι της Σιβηρίας. Ο Σεργκέι Σοϊγκού, μακροχρόνιος σύμμαχος του Πούτιν και υπουργός Άμυνας στα πρώτα χρόνια του πολέμου στην Ουκρανία, είχε συγκαλέσει συνεδρίαση του Συμβουλίου Ασφαλείας τον περασμένο Αύγουστο για το συγκεκριμένο τεχνολογικό cluster, υπογραμμίζοντας τον πλούτο σε μέταλλα και τις δυνατότητες παραγωγής ενέργειας της Σιβηρίας που θα μπορούσαν να το στηρίξουν.

«Οι καριέρες πολλών παιδιών Ρώσων αξιωματούχων εξελίσσονται μέσα στο πλαίσιο του κλασικού νεποτισμού που χαρακτηρίζει τα αυταρχικά καθεστώτα», δήλωσε ο πολιτικός αναλυτής Αντρέι Κολέσνικοφ με έδρα τη Μόσχα. «Ωστόσο, θεωρητικά, όλη αυτή η συσσωρευμένη εμπειρία μπορεί να αποτελέσει καλό εφαλτήριο για να προχωρήσουν ακόμη πιο ψηλά».

Ο Πούτιν έχει τονίσει ότι οι σπάνιες γαίες της Ρωσίας αποτελούν «κρίσιμη βάση πόρων για τη σύγχρονη οικονομία» και έχει επανειλημμένα δώσει εντολή στην κυβέρνηση να επιταχύνει την ανάπτυξη της εγχώριας παραγωγής και επεξεργασίας τους. Το Κρεμλίνο έχει επίσης αφήσει ανοιχτό το ενδεχόμενο συνεργασίας με τον Ντόναλντ Τραμπ για την ανάπτυξη ρωσικών κοιτασμάτων, στο πλαίσιο των προσπαθειών αποκατάστασης των σχέσεων που επιδεινώθηκαν λόγω του πολέμου στην Ουκρανία. Οι σπάνιες γαίες χρησιμοποιούνται σε ένα ευρύ φάσμα προϊόντων, από ηλεκτρικά οχήματα και ανεμογεννήτριες έως προηγμένα ηλεκτρονικά συστήματα και αμυντικές τεχνολογίες. Η Ρωσία διαθέτει μία από τις μεγαλύτερες βάσεις πόρων παγκοσμίως, με αποθέματα 28,5 εκατομμυρίων μετρικών τόνων, αρκετά ώστε να κατατάσσεται τέταρτη διεθνώς.

Ωστόσο, η παραγωγή υπολείπεται σημαντικά των δυνατοτήτων της χώρας και παραμένει πολύ χαμηλή ώστε να καταστήσει τη Ρωσία αυτάρκη. «Η Ρωσία ξεκίνησε το πρώτο της πρόγραμμα ανάπτυξης σπάνιων γαιών το 2013, καλύπτοντας την περίοδο έως το 2020, και απέτυχε πλήρως», δήλωσε ο Βλαντισλάβ Ινοζέμτσεφ, ειδικός σύμβουλος στο Middle East Media Research Institute. «Τώρα ο Πούτιν λέει ότι η Ρωσία πρέπει να επιτύχει αυτάρκεια περίπου στο ήμισυ της βάσης κρίσιμων στοιχείων — περίπου 15 από τα 27 μέταλλα — έως το 2030. Πιστεύω ότι αυτό είναι αδύνατο».

Η στήριξη του Κρεμλίνου δεν έχει διασφαλίσει εμπορική επιτυχία και σε άλλους τομείς. Η τεχνολογική holding VK, υπό τη διοίκηση του Βλαντίμιρ Κιριγένκο, 43 ετών, γιου του πρώτου αναπληρωτή προσωπάρχη του Κρεμλίνου Σεργκέι Κιριγένκο, έχει εξελιχθεί στον κυρίαρχο παίκτη της ρωσικής αγοράς κοινωνικών δικτύων και διαδικτυακής επικοινωνίας μετά την καταστολή ανεξάρτητων πλατφορμών από το κράτος έπειτα από την εισβολή στην Ουκρανία. Παρόλα αυτά, η εταιρεία παρέμεινε ζημιογόνα για έκτη συνεχόμενη χρονιά το 2025, αν και οι καθαρές ζημιές της μειώθηκαν σχεδόν τέσσερις φορές σε ετήσια βάση, στα 24,9 δισ. ρούβλια (339 εκατ. δολάρια).

Τα παιδιά ορισμένων παλαιότερων συμμάχων του Πούτιν έχουν ακολουθήσει πιο παραδοσιακές διοικητικές καριέρες. Ο Ντμίτρι Πατρούσεφ, γιος του πρώην γραμματέα του Συμβουλίου Ασφαλείας Νικολάι Πατρούσεφ, είναι σήμερα αντιπρόεδρος της κυβέρνησης. Ο Μπόρις Κοβάλτσουκ, επικεφαλής σήμερα του Ελεγκτικού Συνεδρίου της Ρωσίας, είναι γιος του δισεκατομμυριούχου Γιούρι Κοβάλτσουκ, ενός από τους στενότερους συνεργάτες του Πούτιν.

Παραμένει αβέβαιο αν η οικονομική επιρροή των παιδιών της ελίτ του Κρεμλίνου θα αντέξει περισσότερο από την πολιτική ισχύ των πατέρων τους. «Η ευημερία των παιδιών της σύγχρονης ρωσικής ελίτ διαρκεί μόνο όσο ο πατέρας ή ο παππούς τους παραμένει εν ζωή», δήλωσε η πολιτική επιστήμονας Εκατερίνα Σούλμαν από το Carnegie Russia Eurasia Center στο Βερολίνο. «Έχουμε δει επανειλημμένα πόσο σκληρά χάνουν περιουσία και επιρροή τα παιδιά μετά τον θάνατο των πατέρων τους».