Παραπληροφόρηση Αυγούστου: Τα μεγάλα fake news

Η περίοδος των θερινών διακοπών δεν αποτελεί τροχοπέδη για τη βιομηχανία της παραπληροφόρησης. Αντιθέτως, ο φετινός Αύγουστος αναδεικνύεται σε γόνιμο έδαφος για τη διάδοση ψευδών ειδήσεων, καθώς η μειωμένη επικαιρότητα και η αυξημένη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης δημιουργούν τις κατάλληλες συνθήκες για την ταχεία εξάπλωση ανακριβών πληροφοριών. Οι μεγάλες πυρκαγιές, οι πολιτικές αντιπαραθέσεις και η διαρκής ανάγκη για άμεση ενημέρωση εν μέσω κρίσεων αποτελούν το ιδανικό περιβάλλον για να κυκλοφορήσει μια παραποιημένη φωτογραφία ή ένας υπερβολικός ισχυρισμός και να αποκτήσει τεράστια διάδοση μέσα σε λίγες ώρες.

Η παραποιημένη εικόνα του Άδωνι Γεωργιάδη

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα ήταν η κυκλοφορία μιας παραποιημένης φωτογραφίας που απεικόνιζε τον υπουργό Άδωνι Γεωργιάδη μαζί με εισαγγελική λειτουργό. Η συγκεκριμένη εικόνα, η οποία παρουσιάστηκε ως αυθεντική, είχε τη δυνατότητα να δημιουργήσει εντυπώσεις και να επηρεάσει την κοινή γνώμη, ιδιαίτερα λόγω της έντονης πολιτικής παρουσίας του προσώπου. Το περιστατικό αυτό αναδεικνύει τη νέα πραγματικότητα της εποχής της τεχνητής νοημοσύνης, όπου δεν απαιτείται πλέον η κατασκευή μιας ολόκληρης ιστορίας. Αρκεί μια πειστική εικόνα, όσο πιο προκλητική τόσο μεγαλύτερη η πιθανότητα να γίνει viral πριν προλάβει να ελεγχθεί.

Η μάχη των αριθμών για τη φωτιά στη Χαλκιδική

Στον απόηχο της μεγάλης πυρκαγιάς στη Χαλκιδική, η πολιτική αντιπαράθεση μεταφέρθηκε και στον ψηφιακό χώρο. Από τη μία πλευρά, ο Άκης Σκέρτσος χρησιμοποίησε έναν συγκεκριμένο αριθμητικό δείκτη, υποστηρίζοντας ότι η καμένη έκταση αντιστοιχεί περίπου στο 1% της συνολικής έκτασης του πρώτου ποδιού της Χαλκιδικής. Η αναφορά αυτή, από μόνη της, δεν αποτελεί ψευδή είδηση, καθώς ο υπολογισμός αφορά τη σχέση της καμένης έκτασης με το σύνολο της έκτασης της Κασσάνδρας. Το πραγματικό ζήτημα έγκειται στην προσπάθεια μετατροπής μιας σύνθετης και σοβαρής πυρκαγιάς σε πολιτικό σύνθημα. Από την άλλη πλευρά, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης κυκλοφόρησαν υπερβολικές περιγραφές, δημιουργώντας την εντύπωση ότι κάηκε ολόκληρη η Χαλκιδική ή ακόμη και ολόκληρο το πρώτο πόδι. Η ουσία είναι ότι ούτε η κυβερνητική στατιστική πρέπει να παρουσιάζεται ως ψευδής επειδή δεν είναι πολιτικά αρεστή, ούτε μια καταστροφή πρέπει να διογκώνεται μέχρι να χάσει την επαφή με την πραγματικότητα.

Ο μύθος των νυχτερινών πτήσεων των Canadair

Ένα ακόμη χαρακτηριστικό παράδειγμα παραπληροφόρησης ήταν ο ισχυρισμός ότι τα νέα πυροσβεστικά αεροσκάφη Canadair DHC-515, που πρόκειται να αποκτήσει η Ελλάδα, θα έχουν τη δυνατότητα να επιχειρούν κατά τη διάρκεια της νύχτας. Ο ισχυρισμός αυτός διαψεύστηκε από τους αρμόδιους φορείς και καταγράφηκε ως ψευδής. Το συγκεκριμένο περιστατικό είναι ενδεικτικό του τρόπου λειτουργίας της παραπληροφόρησης: λαμβάνει ένα πραγματικό γεγονός, όπως είναι η απόκτηση νέων αεροσκαφών, και προσθέτει μια ανύπαρκτη δυνατότητα. Το αποτέλεσμα είναι μια είδηση που ακούγεται απολύτως εύλογη, αλλά δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα.

Παλιά εικόνα από την Αυστραλία παρουσιάστηκε ως ελληνική πυρκαγιά

Στη Βοιωτία, κυκλοφόρησε μια φωτογραφία ανεμογεννήτριας που παρουσιάστηκε ως εικόνα από την πυρκαγιά στην περιοχή. Ωστόσο, η φωτογραφία δεν προερχόταν από την Ελλάδα, αλλά από παλαιότερο περιστατικό στην Αυστραλία. Σε αυτή την περίπτωση, δεν χρειάστηκε καν η κατασκευή εικόνας με τεχνητή νοημοσύνη. Αρκούσε μια πραγματική φωτογραφία από ένα άλλο γεγονός και ένας ψευδής τίτλος για να εξαπλωθεί η παραπληροφόρηση, αποδεικνύοντας ότι η εικόνα από μόνη της μπορεί να κάνει τη δουλειά.

Το μεταναστευτικό και η δύναμη του βίντεο

Ανάλογη περίπτωση καταγράφηκε και με βίντεο που συνδέθηκαν με την κρίση στη Θέουτα και τους ασυνόδευτους ανήλικους. Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, το οπτικό υλικό χρησιμοποιήθηκε για να στηρίξει συγκεκριμένους ισχυρισμούς, ενώ ο έλεγχος των γεγονότων έδειξε ότι οι σχετικές περιγραφές δεν ανταποκρίνονταν στην πραγματικότητα. Το μεταναστευτικό αποτελεί ένα από τα πιο πρόσφορα πεδία για τη διακίνηση παραπληροφόρησης, καθώς προκαλεί έντονα συναισθήματα και πολιτικές αντιδράσεις.

Η εικόνα ως το νέο όπλο της παραπληροφόρησης

Η μεγάλη αλλαγή των τελευταίων ετών είναι ότι τα fake news δεν χρειάζεται πλέον να μοιάζουν με παραδοσιακές ειδήσεις. Μπορούν να είναι μια φωτογραφία, ένα βίντεο διάρκειας λίγων δευτερολέπτων, ένα screenshot ή μια φράση πάνω σε μια εικόνα. Η παραγωγή ή η τροποποίηση αυτού του υλικού μπορεί να γίνει μέσα σε λίγα λεπτά. Η τεχνητή νοημοσύνη καθιστά την κατάσταση ακόμη πιο περίπλοκη, καθώς πλέον ακόμη και ένα πολύ πειστικό φωτογραφικό υλικό δεν αποτελεί από μόνο του απόδειξη ότι ένα γεγονός συνέβη.

Γιατί ο Αύγουστος είναι περίοδος αιχμής για τα fake news

Ο Αύγουστος χαρακτηρίζεται από αποσπασματική ενημέρωση. Πολλοί πολίτες ενημερώνονται αποκλειστικά μέσω κινητών συσκευών, διαβάζουν έναν τίτλο, βλέπουν μια φωτογραφία και προχωρούν σε κοινοποίηση χωρίς να διασταυρώσουν την πληροφορία. Η ταχύτητα προηγείται της επιβεβαίωσης, και αυτό ακριβώς εκμεταλλεύεται η παραπληροφόρηση. Ένας υπερβολικός ισχυρισμός για μια πυρκαγιά μπορεί να γίνει viral μέσα σε λίγες ώρες, μια παλιά φωτογραφία μπορεί να εμφανιστεί ως σημερινή, και ένα μονταρισμένο βίντεο μπορεί να αποκτήσει πολιτικό περιεχόμενο που δεν είχε ποτέ. Όταν έρθει η διάψευση, η ζημιά έχει ήδη συντελεστεί.

Η πολιτική αντιπαράθεση ενισχύει το πρόβλημα

Το πρόβλημα γίνεται ακόμη μεγαλύτερο όταν η παραπληροφόρηση εντάσσεται στην κομματική αντιπαράθεση. Κάθε πλευρά διαθέτει τα δικά της «στρατόπεδα» στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Έτσι, μια είδηση δεν κρίνεται μόνο με βάση το αν είναι αληθινή ή ψευδής, αλλά και με βάση το αν εξυπηρετεί ή πλήττει την πολιτική πλευρά που υποστηρίζει ο καθένας. Σε αυτό το πλαίσιο, χάνεται η ουσία, καθώς το fake news δεν γίνεται αληθινό επειδή το αναπαράγει η μία πλευρά, ούτε γίνεται ψεύτικο επειδή το διακινεί η άλλη. Η αλήθεια δεν έχει κομματική ταυτότητα.

Η ευθύνη κάθε χρήστη

Η μάχη κατά των ψευδών ειδήσεων δεν είναι αποκλειστική ευθύνη των δημοσιογράφων ή των οργανισμών ελέγχου γεγονότων. Είναι και ευθύνη κάθε χρήστη του διαδικτύου. Πριν από κάθε κοινοποίηση, θα πρέπει να τίθενται τρία βασικά ερωτήματα: Ποιος το λέει; Από πού προέρχεται; Υπάρχει δεύτερη ανεξάρτητη πηγή που το επιβεβαιώνει; Αν δεν υπάρχει απάντηση, ίσως αξίζει να περιμένουμε. Στο διαδίκτυο, η ταχύτητα μπορεί να κάνει μια ψευδή είδηση διάσημη, αλλά η διόρθωση σπάνια ταξιδεύει με την ίδια ταχύτητα.

Η παραπληροφόρηση δεν κάνει διακοπές

Ο Αύγουστος μπορεί να είναι μήνας διακοπών για τους ανθρώπους, όχι όμως για την παραπληροφόρηση. Πυρκαγιές, πολιτική, μεταναστευτικό, εικόνες από το εξωτερικό που παρουσιάζονται ως ελληνικές και υλικό που δημιουργείται ή αλλοιώνεται με τεχνητή νοημοσύνη συνθέτουν ένα εκρηκτικό μείγμα. Το μάθημα είναι απλό: ούτε να πιστεύουμε άκριτα ό,τι γράφεται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ούτε να βαφτίζουμε fake news οτιδήποτε δεν συμφωνεί με τη δική μας πολιτική άποψη. Η μεγαλύτερη επιτυχία ενός fake news δεν είναι απλώς να κάνει κάποιον να πιστέψει ένα ψέμα, αλλά να τον κάνει να μην ξέρει πλέον ποιον και τι να πιστέψει.