Πέθανε ο Στέλιος Ράμφος στα 87 – Η διαδρομή ενός ανήσυχου Έλληνα φιλοσόφου

Έφυγε από τη ζωή τη Δευτέρα 10 Αυγούστου, σε ηλικία 87 ετών, ο Στέλιος Ράμφος, συγγραφέας και φιλόσοφος που για περισσότερες από πέντε δεκαετίες άφησε έντονο αποτύπωμα στην ελληνική πνευματική ζωή, μέσα από τα βιβλία, τις ομιλίες, τις δημόσιες παρεμβάσεις και τις συχνά αιχμηρές αναγνώσεις του για την ελληνική κοινωνία.

Η πορεία του υπήρξε γεμάτη μετατοπίσεις. Ξεκίνησε από τον μαρξισμό, στράφηκε στην πατερική σκέψη και στην Ορθοδοξία, συνδέθηκε με το ρεύμα της νεοορθοδοξίας και αργότερα επανεξέτασε με αυστηρό τρόπο πλευρές της ίδιας παράδοσης που είχαν απασχολήσει για χρόνια το έργο του.

Παρά τις αλλαγές στη σκέψη του, ένα βασικό ερώτημα παρέμενε σταθερό σε όλη τη διαδρομή του: ποιοι ιστορικοί, πολιτισμικοί και ψυχολογικοί μηχανισμοί διαμορφώνουν τον σύγχρονο Έλληνα, τη σχέση του με την ελευθερία, την ευθύνη, την Ιστορία και τον ίδιο του τον εαυτό.

Ο Στέλιος Ράμφος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1939. Αρχικά φοίτησε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, όμως το 1965 εγκατέλειψε την Ελλάδα και εγκαταστάθηκε στο Παρίσι, όπου στράφηκε συστηματικά στη Φιλοσοφία.

Η γαλλική πρωτεύουσα αποδείχθηκε καθοριστική για τη διαμόρφωση της σκέψης του. Εκεί μελέτησε βαθύτερα την αρχαία ελληνική φιλοσοφία και σταδιακά άνοιξε τον δρόμο προς την πατερική σκέψη και την ορθόδοξη παράδοση.

Από το 1969 έως το 1974 δίδαξε Φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο της Βενσέν, το σημερινό Université Paris 8. Την ίδια περίοδο ήρθε σε επαφή με προσωπικότητες που επηρέασαν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόταν την πολιτική, την Ιστορία και την ανθρώπινη ελευθερία. Ανάμεσά τους βρισκόταν και ο Κορνήλιος Καστοριάδης.

Μετά την επιστροφή και την οριστική εγκατάστασή του στην Ελλάδα αφιερώθηκε στη συγγραφή και στη φιλοσοφική έρευνα, χωρίς να απομακρυνθεί από τον δημόσιο διάλογο. Δίδαξε, μεταξύ άλλων, στο Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν και αργότερα στο Ίδρυμα Βασίλη και Μαρίνας Θεοχαράκη.

Από τον μαρξισμό στη νεοορθοδοξία και στη μεγάλη αναθεώρηση

Στα πρώτα χρόνια της πολιτικής του διαδρομής ο Ράμφος κινήθηκε στον χώρο της Αριστεράς. Το ενδιαφέρον του για τον μαρξισμό ήταν έντονο, ενώ το 1960 βρισκόταν κοντά στη Νεολαία της ΕΔΑ και στην «Πανσπουδαστική».

Το 1963 απομακρύνθηκε από την Αριστερά και τα επόμενα χρόνια η πνευματική του αναζήτηση άρχισε να αποκτά διαφορετικό προσανατολισμό. Μετά την εμπειρία του Παρισιού και την επιστροφή του στην Ελλάδα έστρεψε μεγάλο μέρος του ενδιαφέροντός του προς την ελληνική φιλοσοφική παράδοση, την Ορθοδοξία και τα κείμενα των Πατέρων της Εκκλησίας.

Κατά τη δεκαετία του 1980 το όνομά του συνδέθηκε έντονα με το ρεύμα της λεγόμενης νεοορθοδοξίας. Στον δημόσιο διάλογο της εποχής αναφερόταν συχνά μαζί με τον Χρήστο Γιανναρά, παρά τις σημαντικές θεωρητικές διαφορές που υπήρχαν ανάμεσά τους.

Στο επίκεντρο των αναζητήσεων εκείνης της περιόδου βρισκόταν η σχέση Ανατολής και Δύσης, η ελληνική ταυτότητα και ο τρόπος με τον οποίο η ορθόδοξη παράδοση είχε επηρεάσει τη διαμόρφωση του νεότερου ελληνισμού.

Η σκέψη του, ωστόσο, δεν έμεινε στατική. Από τη δεκαετία του 1990 και έπειτα ο Ράμφος άρχισε να επανεξετάζει πολύ πιο αυστηρά πλευρές της Ορθοδοξίας και της ελληνικής παράδοσης που προηγουμένως είχε αντιμετωπίσει περισσότερο ως πηγές πνευματικής ανανέωσης.

Η μετατόπιση αυτή ήταν ουσιαστική και όχι μια απλή διόρθωση επιμέρους θέσεων. Το ενδιαφέρον του μετακινήθηκε προς εκείνα τα χαρακτηριστικά της ελληνικής κοινωνίας και της ιστορικής της συγκρότησης που, κατά τη δική του ερμηνεία, δυσκόλευαν την ανάπτυξη της προσωπικής ευθύνης, της ατομικότητας και μιας σύγχρονης δημοκρατικής συνείδησης.

Η σχέση του Έλληνα με τον χρόνο, η δυσκολία αποδοχής της πραγματικότητας, η εσωστρέφεια, η ελευθερία, η σχέση ατόμου και συλλογικότητας και η ευθύνη μετατράπηκαν σταδιακά σε σταθερούς άξονες της ώριμης σκέψης του.

Μεγάλο μέρος του έργου του μπορεί να διαβαστεί ως μια διαρκής προσπάθεια ερμηνείας αυτού που αποκαλούσε, με διαφορετικές διατυπώσεις, τον νεοελληνικό ψυχισμό.

Ο Ράμφος αναζητούσε στα ιστορικά και πνευματικά στρώματα της ελληνικής κοινωνίας τις αιτίες συμπεριφορών που θεωρούσε ότι εξακολουθούσαν να επηρεάζουν την πολιτική, τις κοινωνικές σχέσεις και τον τρόπο με τον οποίο το άτομο αντιλαμβάνεται τη θέση του απέναντι στο κράτος και στους άλλους.

Κεντρική θέση σε αυτή τη σκέψη είχε η έννοια της ευθύνης. Επανερχόταν συχνά στην τάση του ανθρώπου να αποδίδει τις αιτίες των προβλημάτων του σε εξωτερικούς παράγοντες, στην Ιστορία, στο κράτος ή στους άλλους, αποφεύγοντας να κοιτάξει τη δική του συμμετοχή και στάση.

Για τον ίδιο, η ελευθερία δεν μπορούσε να περιορίζεται στην απαίτηση δικαιωμάτων. Είχε ως αναγκαία προϋπόθεση την ανάληψη ευθύνης. Στον δημόσιο λόγο του αποδόθηκε η χαρακτηριστική φράση «Είσαι ό,τι υπερασπίζεσαι», ενώ σε άλλη παρέμβασή του απέναντι στη φράση «δεν βλέπω φως» απαντούσε με την προτροπή «να το φτιάξεις».

Η οικονομική κρίση της προηγούμενης δεκαετίας τον έφερε ακόμη πιο έντονα στο προσκήνιο. Μέσα από συνεντεύξεις, τηλεοπτικές εμφανίσεις, ομιλίες και άρθρα επιχείρησε να διαβάσει την ελληνική κρίση σε επίπεδο βαθύτερο από τους οικονομικούς δείκτες και τα κομματικά δεδομένα.

Για τον Ράμφο, η κρίση αποκάλυπτε προβλήματα αυτογνωσίας, σχέσης με την ευθύνη και δυσκολίας προσαρμογής στην πραγματικότητα. Χαρακτηριστική ήταν η παρατήρησή του ότι «αντί μονίμως να “νιώθουμε”, καλό είναι και να σκεπτόμαστε», μέσα από την οποία ασκούσε κριτική στην υπερίσχυση του συναισθήματος έναντι της κρίσης.

Οι τοποθετήσεις του προκαλούσαν συχνά έντονες αντιδράσεις. Οι υποστηρικτές του θεωρούσαν ότι επιχειρούσε να θέσει δύσκολα ερωτήματα για τη συλλογική και ατομική ευθύνη. Οι επικριτές του υποστήριζαν ότι η προσπάθεια ερμηνείας πολιτικών και κοινωνικών φαινομένων μέσα από τον «νεοελληνικό ψυχισμό» οδηγούσε ορισμένες φορές σε υπερβολικά γενικευτικές κρίσεις.

Ανεξάρτητα από την αποδοχή ή την απόρριψη των θέσεών του, η παρουσία του στον δημόσιο διάλογο υπήρξε σταθερή και ισχυρή.

Δημοκρατία, Τραμπ, τεχνητή νοημοσύνη, πίστη και θάνατος

Στα τελευταία χρόνια της ζωής του, οι αναζητήσεις του Ράμφου ξεπέρασαν ακόμη περισσότερο τα όρια της ελληνικής πραγματικότητας. Σε εφ’ όλης της ύλης συνέντευξή του στον Θανάση Λάλα για την εκπομπή «Portraits: Life Stories» μίλησε για την κρίση της δυτικής δημοκρατίας, τον Ντόναλντ Τραμπ, την τεχνητή νοημοσύνη, την τεχνολογική εξουσία, τη μοναξιά, την πίστη και τον θάνατο.

Η προβληματική του είχε πλέον μετακινηθεί από την αποκλειστική αναζήτηση της «ελληνικής ψυχής» προς μια ευρύτερη ανησυχία για τον σύγχρονο δυτικό άνθρωπο και τα αδιέξοδα των κοινωνιών της αφθονίας, της πληροφορίας και της άμεσης ικανοποίησης.

Τον Ντόναλντ Τραμπ δεν τον αντιμετώπιζε ως ένα μεμονωμένο πολιτικό φαινόμενο. Στην ίδια συζήτηση τον χαρακτήρισε σύμπτωμα ενός βαθύτερου δημοκρατικού αδιεξόδου, επιχειρώντας να μεταφέρει το ενδιαφέρον από το πρόσωπο στις κοινωνικές συνθήκες που παράγουν συγκεκριμένες πολιτικές συμπεριφορές.

Κατά την ερμηνεία του, οι δυτικές κοινωνίες είχαν αρχίσει να οργανώνουν ολοένα περισσότερες πλευρές της ζωής τους γύρω από την ατομική απόλαυση και την άμεση ικανοποίηση. Όταν οι αξιακές αναφορές υποχωρούν, υποστήριζε, η κρίση αποκτά ευρύτερο κοινωνικό χαρακτήρα.

Στην ίδια λογική παρακολουθούσε και την αυξανόμενη ισχύ της τεχνολογικής ελίτ της Σίλικον Βάλεϊ, την οποία θεωρούσε παράγοντα που μπορούσε να δοκιμάσει παραδοσιακές ισορροπίες της δημοκρατίας, της εξουσίας και της αξιοκρατίας.

Ιδιαίτερη θέση στις τελευταίες τοποθετήσεις του κατείχε η τεχνητή νοημοσύνη. Ο Ράμφος αναγνώριζε τις τεράστιες δυνατότητες των νέων συστημάτων ως προς την πρόσβαση στη γνώση και την ενίσχυση της ανθρώπινης ικανότητας επεξεργασίας πληροφοριών.

Παράλληλα, έθετε σαφή όρια ανάμεσα στην υπολογιστική ισχύ και στην ανθρώπινη εμπειρία. «Η τεχνητή νοημοσύνη δεν θα αποκτήσει ποτέ χιούμορ», είχε υποστηρίξει, συνδέοντας το χιούμορ με το απρογραμμάτιστο, το παράδοξο και τις αστάθμητες πλευρές της ανθρώπινης φύσης.

Για τον ίδιο, ο άνθρωπος δεν περιορίζεται σε δεδομένα και υπολογισμούς. Διαθέτει ασυνείδητο, αντιφάσεις, σκοτεινές περιοχές, φαντασία και ικανότητα να κινείται πέρα από έναν απολύτως προβλέψιμο μηχανισμό.

Ο βασικός κίνδυνος που εντόπιζε δεν ήταν τόσο το ενδεχόμενο να γίνει κάποτε η μηχανή άνθρωπος. Η ουσιαστική απειλή, κατά τη σκέψη του, βρισκόταν στο να συνηθίσει ο ίδιος ο άνθρωπος να λειτουργεί με μηχανικούς όρους και να παραδώσει στα εργαλεία που δημιούργησε μέρος της ανεξαρτησίας και της κρίσης του.

Η ίδια αγωνία για τη σχέση του ατόμου με τον άλλο εμφανιζόταν στις αναφορές του στην ισότητα και στη μοναξιά. Επικαλούμενος τον Αλεξίς ντε Τοκβίλ, επιχειρούσε να διαχωρίσει την ισότητα από την απαίτηση της απόλυτης ομοιότητας.

Όταν η κοινωνία απαιτεί όλοι να γίνουν ίδιοι, υποστήριζε, υπάρχει ο κίνδυνος να παραχθούν περισσότερο απομονωμένες ατομικότητες που δεν αισθάνονται ότι χρειάζονται τον άλλον.

Χαρακτηριστική ήταν η θέση του ότι «η διαφορά και η αμοιβαία ανισότητα είναι σωτήριες, γιατί δημιουργούν την αναγκαιότητα της υπάρξεως του άλλου». Η σχέση, στη δική του προσέγγιση, γεννιόταν από τη διαφορά και τη συμπληρωματικότητα, όχι από την πλήρη ταύτιση.

Παρά τις μεγάλες αλλαγές που σημάδεψαν το έργο του, το ζήτημα της πίστης και της σχέσης με το θείο παρέμεινε σταθερό σημείο αναφοράς.

Από την περίοδο της βαθιάς ενασχόλησής του με την πατερική σκέψη μέχρι τα χρόνια κατά τα οποία άσκησε αυστηρή κριτική σε συγκεκριμένες πλευρές της ορθόδοξης παράδοσης, το ερώτημα για τη θέση του θείου στην ανθρώπινη ύπαρξη δεν εγκαταλείφθηκε.

Στη συνέντευξή του με τον Θανάση Λάλα είχε περιγράψει το θείο ως ένα από τα πιο άπιαστα και συγχρόνως συναρπαστικά στοιχεία της ύπαρξης. Η πίστη, όπως την προσέγγιζε, δεν ήταν απλώς ένας μηχανισμός ασφάλειας. Συνδεόταν με την ελπίδα, το μέλλον και την ικανότητα του ανθρώπου να ανοίγεται προς κάτι που ακόμη δεν γνωρίζει.

Μέσα από αυτή την οπτική επανερχόταν και το μεγάλο ζήτημα του χρόνου, που τον απασχόλησε επί δεκαετίες: πώς μπορεί ο άνθρωπος να πάψει να παραμένει εγκλωβισμένος σε όσα έχουν ήδη συμβεί και να κινηθεί προς αυτό που δεν έχει ακόμη υπάρξει.

Η ίδια συζήτηση ολοκληρώθηκε με μια εξαιρετικά λιτή διατύπωση απέναντι στον φόβο του θανάτου και στην αναβολή της ζωής. Ο Ράμφος κατέληξε στη φράση «Ζήσ’ το».

Μέσα στο συνολικό έργο του, η συγκεκριμένη προτροπή συνδεόταν άμεσα με την έννοια της ευθύνης. Ο άνθρωπος, στη δική του σκέψη, δεν μπορεί να περιμένει τη ζωή του από την Ιστορία, τις περιστάσεις ή τους άλλους. Καλείται να αναλάβει ο ίδιος την ύπαρξή του.

Ο Στέλιος Ράμφος αφήνει πίσω του ένα εκτεταμένο συγγραφικό έργο, στο οποίο συναντώνται η φιλοσοφία, η θεολογία, η πολιτική σκέψη, η λογοτεχνία, η ερμηνεία του νεότερου ελληνισμού και η προσπάθεια κατανόησης της ανθρώπινης ψυχολογίας.

Στα βιβλία του περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, τα «Νόστος», «Τόπος υπερουράνιος», «Η παλινωδία του Παπαδιαμάντη», «Μελέτη θανάτου», «Η πολιτεία του Νέου Θεολόγου», «Παιδεία Ελληνική», «Μαρτυρία και Γράμμα», «Φιλοσοφία ποιητική», «Μυθολογία του βλέμματος», «Το αίνιγμα και η μοίρα» και «Ο καημός του ενός».

Στη μακρά βιβλιογραφία του βρίσκονται ακόμη τα «Ιστορία στην κόψη του χρόνου», «Έλληνες και Ταλιμπάν», «Το μυστικό του Ιησού», «Φθόνος, τρόμος, πόλεμος», «Μεταφυσική του κάλλους», «Γενάρχες πεπρωμένων», «Νίτσε για καλό γούστο», «Το αδιανόητο τίποτα», «Ελευθερία και γλώσσα», «Υπάρχεις σαν μοίρα», «Η λογική της παράνοιας», «Time Out» και «Ο “άλλος” του καθρέφτη».

Μέρος του έργου του μεταφράστηκε και κυκλοφόρησε εκτός Ελλάδας, μεταξύ άλλων στα Αγγλικά και στα Ιταλικά, ενώ ο ίδιος συνέχισε να γράφει μέχρι τα τελευταία χρόνια της ζωής του.

Το 2024 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις «Αρμός» το βιβλίο «Σαν αφθαρσία μέσα μας – Ο χρόνος του Καβάφη», στο οποίο επέστρεψε σε ένα από τα πλέον σταθερά ζητήματα της σκέψης του, τον χρόνο, αυτή τη φορά μέσα από την ποίηση του Κωνσταντίνου Καβάφη.

Με τον θάνατο του Στέλιου Ράμφου κλείνει μια μακρά διαδρομή πνευματικής παρουσίας, γεμάτη μετατοπίσεις, συγκρούσεις, αναθεωρήσεις και δημόσιες παρεμβάσεις. Από τον μαρξισμό και τη νεοορθοδοξία έως την κριτική του νεοελληνικού ψυχισμού, την τεχνητή νοημοσύνη και το υπαρξιακό ερώτημα του θανάτου, επέμενε μέχρι το τέλος να επιστρέφει στην ίδια βασική απαίτηση: ο άνθρωπος να αναλαμβάνει την ευθύνη για τη ζωή που επιλέγει να ζήσει.