Politico «καρφώνει» την κυβέρνηση: Το brain gain έγινε φιάσκο και οι επιστήμονες ξαναφεύγουν

Σφοδρή κριτική στην ελληνική κυβέρνηση για την αποτυχία να μετατρέψει το πολυδιαφημισμένο brain gain σε πραγματική πολιτική επιστροφής επιστημόνων ασκεί το Politico, με αφορμή την κατάρρευση του προγράμματος «Trust your Stars».

Το διεθνές μέσο περιγράφει μια υπόθεση που ξεκίνησε με εξαγγελίες για επαναπατρισμό νέων ερευνητών, αξιοποίηση ευρωπαϊκών πόρων και ενίσχυση της ελληνικής επιστημονικής κοινότητας και κατέληξε σε καθυστερήσεις, ενστάσεις, καταγγελίες, ακύρωση της χρηματοδότησης και οργή μεταξύ ανθρώπων που είχαν επενδύσει χρόνο, σχέδια και επαγγελματικές επιλογές στην υλοποίηση του προγράμματος.

Κατά το Politico, η υπόθεση αποτελεί ένα ακόμη πλήγμα στην προσπάθεια της χώρας να αντιστρέψει τη μαζική φυγή επιστημόνων που σημειώθηκε στα χρόνια της οικονομικής κρίσης. Πανεπιστημιακοί και ερευνητές δηλώνουν πλέον ότι αισθάνονται προδομένοι, καθώς περίμεναν επί χρόνια να ξεκινήσουν τα εγκεκριμένα έργα τους, για να πληροφορηθούν τελικά ότι το πρόγραμμα δεν επρόκειτο να προχωρήσει.

Ακόμη βαρύτερη είναι η καταγγελία ότι οι ενδιαφερόμενοι δεν ενημερώθηκαν εγκαίρως από την κυβέρνηση για την κατάργηση του προγράμματος, παρότι είχαν ήδη δημοσιευθεί οι προτάσεις που είχαν επιλεγεί προς χρηματοδότηση.

Ο Αριστείδης Χατζής, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, αποτύπωσε με ιδιαίτερα σκληρό τρόπο την απογοήτευση που επικρατεί. Κατά τον ίδιο, η δημόσια συζήτηση περί «brain gain» έχει μετατραπεί σε ένα τεράστιο βήμα προς τα πίσω, καθώς η έρευνα φαίνεται πλέον να βρίσκεται πολύ χαμηλότερα στις κυβερνητικές προτεραιότητες.

Η κριτική αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα αν ληφθεί υπόψη το μέγεθος της φυγής ανθρώπινου κεφαλαίου που γνώρισε η Ελλάδα την περίοδο της κρίσης.

Υπολογίζεται ότι περίπου 500.000 άνθρωποι μετανάστευσαν στο εξωτερικό από την έναρξη της οικονομικής κρίσης το 2008, σε μια περίοδο κατά την οποία η ελληνική οικονομία συρρικνώθηκε περίπου κατά το ένα τέταρτο και η ανεργία έφτασε σε επίπεδα κοντά στο 28%.

Η Ελλάδα είχε γνωρίσει και παλαιότερα μεγάλα κύματα μετανάστευσης, κυρίως τις δεκαετίες μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Η μεγάλη διαφορά αυτή τη φορά ήταν ότι μεγάλο μέρος όσων έφυγαν ήταν άνθρωποι με υψηλή μόρφωση, μεταπτυχιακές σπουδές, τεχνικές δεξιότητες και επιστημονική εξειδίκευση.

Η κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας επιχείρησε τα προηγούμενα χρόνια να παρουσιάσει το «Brain Regain» ως κεντρική πολιτική αντιστροφής της τάσης, με μέτρα όπως η απαλλαγή κατά 50% από τον φόρο εισοδήματος για επτά χρόνια για όσους επιστρέφουν, καθώς και παρεμβάσεις για προσέλκυση εξειδικευμένου προσωπικού.

Σε γενικό επίπεδο, υπάρχουν στοιχεία που δείχνουν βελτίωση της μεταναστευτικής ισορροπίας.

Η έρευνα OECD Diaspora Review Greece καταγράφει σταθερή αύξηση των επιστροφών από το 2021 και μετά, ενώ το 2023 χαρακτηρίζεται ως χρονιά καμπής, καθώς για πρώτη φορά μετά την έναρξη της κρίσης οι επιστροφές ξεπέρασαν τις αναχωρήσεις.

Στη διετία 2023-2024, περίπου 69.000 Έλληνες έφυγαν από τη χώρα και 98.000 επέστρεψαν. Η εικόνα αυτή, ωστόσο, δεν λύνει το ειδικότερο πρόβλημα του επιστημονικού δυναμικού, όπου οι ελλείψεις χρηματοδότησης, οι χαμηλές αποδοχές και η αβεβαιότητα εξακολουθούν να λειτουργούν αποτρεπτικά.

Το «Trust your Stars» που κατέρρευσε πριν ξεκινήσει

Στο επίκεντρο της σημερινής οργής βρίσκεται το πρόγραμμα «Trust your Stars», ύψους 80 εκατ. ευρώ, το οποίο σχεδιάστηκε με χρηματοδότηση από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Το πρόγραμμα παρουσιάστηκε ως σημαντική ευκαιρία για την ενίσχυση της έρευνας και την επιστροφή νέων επιστημόνων στην Ελλάδα.

Οι ερευνητικές ομάδες κλήθηκαν να καταθέσουν προτάσεις και από συνολικά 1.241 υποβολές επιλέχθηκαν τελικά 145.

Η διαδικασία, όμως, άρχισε από νωρίς να συσσωρεύει προβλήματα.

Χρειάστηκαν περίπου 13 μήνες μέχρι να δημοσιευτεί, στις 22 Ιουλίου 2025, η τελική λίστα των έργων που είχαν επιλεγεί για χρηματοδότηση.

Μετά τη δημοσίευση των αποτελεσμάτων ακολούθησε κύμα αντιδράσεων από όσους είχαν απορριφθεί. Κατατέθηκαν περίπου 203 ενστάσεις, ενώ επιστήμονες αμφισβήτησαν τη διαδικασία αξιολόγησης και ορισμένοι προσέφυγαν ακόμη και στην Ευρωπαϊκή Εισαγγελία.

Οι αντιδράσεις δεν περιορίστηκαν στους αποκλεισμένους. Αβεβαιότητα άρχισε να επικρατεί και μεταξύ όσων είχαν επιλεγεί, καθώς το πρόγραμμα παρέμενε ουσιαστικά ανενεργό.

Τον Ιανουάριο του 2026, το υπουργείο Ανάπτυξης ανακοίνωσε ότι είχαν πραγματοποιηθεί πληρωμές περίπου 40 εκατ. ευρώ και ότι το υπόλοιπο μέρος του προϋπολογισμού θα ολοκληρωνόταν έως τις 31 Δεκεμβρίου 2029.

Η ανακοίνωση αυτή προκάλεσε νέα ερωτήματα.

Ορισμένοι από τους επιστήμονες των εγκεκριμένων έργων προχώρησαν σε εξώδικες ενέργειες προς το υπουργείο Παιδείας, ζητώντας να πληροφορηθούν πού ακριβώς είχαν διατεθεί τα ποσά που αναφέρονταν, τη στιγμή που οι δικές τους ερευνητικές δράσεις δεν είχαν ακόμη ξεκινήσει.

Λίγους μήνες αργότερα ήρθε η εξέλιξη που ουσιαστικά έβαλε τέλος στο πρόγραμμα.

Τον Μάιο, το υπουργείο Παιδείας ανακοίνωσε ότι το υπουργείο Οικονομικών είχε αποφασίσει την αφαίρεση του «Trust your Stars» από το Εθνικό Σχέδιο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας κατά τη διαδικασία αναθεώρησής του.

Αργότερα έγινε γνωστό ένα ακόμη στοιχείο που προκάλεσε έντονη αντίδραση στην επιστημονική κοινότητα: σύμφωνα με το Politico, την ίδια ημέρα που ανακοινώθηκε επισήμως η λίστα των επιλεγμένων προτάσεων, η κυβέρνηση είχε προχωρήσει παράλληλα στη διαγραφή του προγράμματος από το Ταμείο Ανάκαμψης.

Οι ενδιαφερόμενοι, ωστόσο, φέρονται να ενημερώθηκαν για αυτή την εξέλιξη περίπου δέκα μήνες αργότερα.

Αξιωματούχος του υπουργείου Παιδείας υποστήριξε ότι το έργο δεν μπορούσε να ολοκληρωθεί μέσα στα χρονικά όρια που έθετε το RRF και για τον λόγο αυτό αφαιρέθηκε κατά την αναθεώρηση του ελληνικού σχεδίου από το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Κατά την ίδια κυβερνητική θέση, οι ευρωπαϊκοί πόροι δεν χάθηκαν, καθώς μεταφέρθηκαν σε άλλες δράσεις του Ταμείου Ανάκαμψης και του υπουργείου Παιδείας.

Για τους επιστήμονες που είχαν στηρίξει επαγγελματικά σχέδια πάνω στο συγκεκριμένο πρόγραμμα, όμως, το ζήτημα δεν είναι μόνο λογιστικό.

Το γεγονός ότι οι πόροι μπορεί να κατευθύνθηκαν αλλού δεν αναιρεί ότι δεκάδες ερευνητικές ομάδες είχαν οργανώσει ανθρώπινο δυναμικό, συνεργασίες και μελλοντικές μετακινήσεις με βάση μια επίσημη κρατική διαδικασία που τελικά ακυρώθηκε.

«Μείνε στο εξωτερικό» – Η εμπιστοσύνη των επιστημόνων στο κράτος στο ναδίρ

Στις 15 Ιουλίου, το υπουργείο Οικονομικών ανακοίνωσε ότι αναζητεί πόρους προκειμένου να καλύψει τυχόν οικονομικές υποχρεώσεις που έχουν δημιουργηθεί από νομικές δεσμεύσεις οι οποίες είχαν αναληφθεί πριν από την ακύρωση του προγράμματος.

Η ανακοίνωση δημιούργησε προσωρινά προσδοκίες ότι ίσως υπάρξει κάποια μορφή αποκατάστασης.

Ο Αριστείδης Χατζής, ωστόσο, εμφανίστηκε ιδιαίτερα επιφυλακτικός, υποστηρίζοντας ότι πρόκειται ουσιαστικά για έναν νομικό ελιγμό, καθώς μετά την αρχική ανακοίνωση των εγκεκριμένων προτάσεων δεν είχαν προλάβει να υπογραφούν συμβάσεις.

Κατά τον ίδιο, ακόμη και αν δεν μπορεί να θεμελιωθεί συμβατική ευθύνη, υπάρχει σοβαρό ζήτημα πολιτικής, ηθικής και ενδεχομένως νομικής ευθύνης, καθώς παραβιάστηκε η εύλογη εμπιστοσύνη των πολιτών προς το κράτος.

Το πρόβλημα γίνεται ακόμη σοβαρότερο από το γεγονός ότι νέοι επιστήμονες φέρονται να είχαν απορρίψει άλλες επαγγελματικές προτάσεις ή να είχαν αναβάλει διαφορετικές επιλογές, προσδοκώντας ότι θα εργαστούν στα έργα του «Trust your Stars».

Ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών υποστήριξε ότι οι κυβερνητικοί χειρισμοί κατάφεραν να στρέψουν εναντίον της πολιτείας τόσο όσους είχαν επιλεγεί όσο και όσους είχαν απορριφθεί.

Η οργή του αποτυπώθηκε ακόμη πιο έντονα σε δημόσια παρέμβασή του, στην οποία προέτρεπε τους νέους επιστήμονες που βρίσκονται ήδη στο εξωτερικό να παραμείνουν εκεί και όσους σκέφτονται να φύγουν από την Ελλάδα να μην καθυστερήσουν.

Η φράση είναι εξαιρετικά βαριά για μια κυβέρνηση που έχει επενδύσει πολιτικά και επικοινωνιακά στην εικόνα της επιστροφής των νέων Ελλήνων.

Ο Παντελής Κάμμας, αναπληρωτής καθηγητής στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών και συντονιστής μιας από τις επιτυχημένες προτάσεις, χαρακτήρισε το πρόγραμμα ως «χρονικό ενός προαναγγελθέντος θανάτου».

Όπως εξήγησε, στην ακαδημαϊκή κοινότητα είχε εξαρχής διαμορφωθεί η αντίληψη ότι επρόκειτο για ένα έκτακτο, εφάπαξ χρηματοδοτικό εργαλείο χωρίς επαρκώς οργανωμένο μηχανισμό αξιολόγησης.

Κατά την εκτίμησή του, η έλλειψη θεσμικού πλαισίου, οι ενστάσεις της επιστημονικής κοινότητας και η πολιτική εκμετάλλευση των προβλημάτων του προγράμματος δημιούργησαν μια «τέλεια καταιγίδα», η οποία οδήγησε τελικά την κυβέρνηση στην απόφαση να το εγκαταλείψει.

Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Πέτρου Μπούρα-Βαλλιανάτου, αναπληρωτή καθηγητή Ιστορίας των Επιστημών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Ο ίδιος είχε συγκροτήσει ομάδα 25 νέων επιστημόνων, οι οποίοι θα επέστρεφαν στην Ελλάδα από χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο και η Γερμανία προκειμένου να συμμετάσχουν σε ερευνητικό πρόγραμμα για τα φάρμακα που χρησιμοποιούνταν κατά τη βυζαντινή περίοδο και τη δυνητική αξιοποίησή τους ως έμπνευση για νέα φαρμακευτικά σκευάσματα.

Οι επιστήμονες δεν είχαν προλάβει να μετακινηθούν στην Ελλάδα όταν το έργο ακυρώθηκε.

Για τον ίδιο, ακόμη πιο προσβλητικό από την ακύρωση ήταν το γεγονός ότι, όπως καταγγέλλει, η κυβέρνηση δεν μπήκε ποτέ στη διαδικασία να συναντήσει τις ερευνητικές ομάδες και να δώσει μια πλήρη και πειστική εξήγηση για όσα συνέβησαν.

Ο Μπούρας-Βαλλιανάτος είχε επιστρέψει στην Ελλάδα το 2022, μετά από 15 χρόνια επαγγελματικής πορείας στο Εδιμβούργο.

Η δική του επιστροφή, όπως εξήγησε, έγινε κυρίως για προσωπικούς και οικογενειακούς λόγους, καθώς ήθελε να μεγαλώσει τα παιδιά του στην Ελλάδα.

Η εμπειρία του, όμως, τον οδηγεί σε ένα ιδιαίτερα σκληρό συμπέρασμα: πολλοί επιστήμονες επιθυμούν να επιστρέψουν, όμως η χώρα δεν έχει δημιουργήσει τις επαγγελματικές και θεσμικές προϋποθέσεις που θα τους επιτρέψουν να το κάνουν με ασφάλεια.

Κατά τον ίδιο, δεν έχει υπάρξει μέχρι σήμερα μια πραγματικά σοβαρή και συνεκτική κρατική πολιτική για την επιστροφή των Ελλήνων επιστημόνων.

Η εικόνα επιβαρύνεται και από τα στοιχεία για τη χρηματοδότηση της έρευνας.

Σύμφωνα με προκαταρκτικά δεδομένα που επικαλείται το Politico, οι σχετικές δαπάνες στην Ελλάδα μειώθηκαν το 2025 σε περίπου 1,27 δισ. ευρώ ή 0,51% του ΑΕΠ, από 1,30 δισ. ευρώ το 2024.

Η χρηματοδότηση και οι χαμηλοί μισθοί εξακολουθούν να αποτελούν δύο από τα μεγαλύτερα εμπόδια για την επιστημονική κοινότητα.

Ο Μπούρας-Βαλλιανάτος προτείνει τη δημιουργία ενός ανεξάρτητου φορέα που θα αναλαμβάνει την κατανομή των κονδυλίων έρευνας με βάση διεθνείς κανόνες αξιολόγησης και με σημαντική συμμετοχή ξένων αξιολογητών.

Το επιχείρημά του είναι ότι σε μια μικρή επιστημονική κοινότητα, όπου πολλοί ερευνητές γνωρίζονται μεταξύ τους, η εξωτερική αξιολόγηση μπορεί να λειτουργήσει ως πρόσθετη δικλίδα αξιοπιστίας και διαφάνειας.

Η υπόθεση του «Trust your Stars» αφήνει τελικά πίσω της πολύ μεγαλύτερη ζημιά από την απλή ακύρωση ενός χρηματοδοτικού προγράμματος.

Αποκαλύπτει το χάσμα ανάμεσα στις κυβερνητικές διακηρύξεις περί brain gain και στην καθημερινότητα που αντιμετωπίζουν οι νέοι επιστήμονες: αβεβαιότητα, περιορισμένη χρηματοδότηση, χαμηλές αμοιβές, καθυστερήσεις και διαδικασίες που αμφισβητούνται ακόμη και από την ίδια την ακαδημαϊκή κοινότητα.

Η κυβέρνηση μπορεί να υποστηρίζει ότι οι πόροι του Ταμείου Ανάκαμψης δεν χάθηκαν και ότι μεταφέρθηκαν σε άλλες δράσεις. Το κρίσιμο πολιτικό ερώτημα, όμως, βρίσκεται αλλού: πόση αξιοπιστία χάθηκε απέναντι στους ανθρώπους που η ίδια η χώρα καλεί να επιστρέψουν;

Για μια Ελλάδα που επί χρόνια πλήρωσε βαρύ τίμημα από τη φυγή εκατοντάδων χιλιάδων νέων και μορφωμένων πολιτών, η αποτυχία ενός προγράμματος που υποτίθεται ότι θα τους έφερνε πίσω δεν αποτελεί απλώς ένα διοικητικό λάθος.

Αποτελεί σοβαρή πολιτική αποτυχία, επειδή στέλνει ακριβώς το αντίθετο μήνυμα από εκείνο που υποτίθεται ότι υπηρετούσε το «brain gain»: ότι ακόμη και όταν ένας νέος επιστήμονας αποφασίσει να εμπιστευτεί το ελληνικό κράτος, δεν είναι βέβαιο ότι το ίδιο το κράτος θα αποδειχθεί συνεπές απέναντί του.