Τα τελευταία χρόνια, όροι όπως «πολυπολιτισμικότητα» έχουν παρεισφρήσει στον δημόσιο λόγο με σχεδόν τελετουργικό χαρακτήρα. Πολιτικοί, αναλυτές και διαμορφωτές κοινής γνώμης υιοθετούν τη λέξη ως αυτονόητο αξιακό σημείο αναφοράς, δίχως να την επεξεργάζονται ουσιαστικά και χωρίς να αναρωτιούνται αν πράγματι αποτυπώνει την κοινωνική και πολιτισμική πραγματικότητα των κρατών της Δύσης. Στην πράξη, ο όρος χρησιμοποιείται περισσότερο ως επικοινωνιακό εργαλείο και λιγότερο ως εργαλείο περιγραφής ή ερμηνείας.
Η κοινωνία, ωστόσο, δεν είναι ένας χώρος αθροιστικής συνύπαρξης. Ορίζεται ως το σύνολο των ανθρώπων που μοιράζονται κοινές αρχές, αξίες και κώδικες συμπεριφοράς. Υπάρχει χάρη σε μια κάποια πολιτισμική ενότητα, στην αποδοχή ορισμένων συλλογικών κανόνων που συγκροτούν την ταυτότητά της και διασφαλίζουν τη συνοχή της. Χωρίς αυτόν τον ελάχιστο κοινό παρονομαστή, η κοινωνία παύει να λειτουργεί ως ενιαίο σώμα και κατακερματίζεται σε παράλληλες, συχνά ανταγωνιστικές, ομάδες.
Στο πλαίσιο αυτό, η έννοια της «πολυπολιτισμικής κοινωνίας» φαντάζει μάλλον αντιφατική. Μια κοινωνία που χαρακτηρίζεται από πλήθος πολιτισμών με διακριτές, ασύμβατες μεταξύ τους αξίες, δεν συγκροτεί κοινωνική ενότητα αλλά εσωτερική πολυδιάσπαση. Η πολυπολιτισμικότητα μπορεί να περιγράψει τον πλανήτη ή το σύνολο των εθνών· δεν μπορεί όμως να συγκροτήσει ενιαία κρατική οντότητα χωρίς ισχυρούς μηχανισμούς αφομοίωσης ή συνθετικής ενσωμάτωσης.
Η ιστορική εμπειρία είναι αποκαλυπτική. Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, το Βυζάντιο, οι Οθωμανοί, η Βρετανική Αυτοκρατορία ή η Σοβιετική Ένωση υπήρξαν πολυπολιτισμικές, όμως η συνοχή τους επιβαλλόταν μέσω της ισχύος, της διοικητικής κυριαρχίας και – κυρίως – της στρατιωτικής επιβολής. Όταν οι μηχανισμοί αυτοί εξασθένισαν ή κατέρρευσαν, οι κοινωνίες αυτές διαλύθηκαν και οι υποτελείς τους λαοί επανήλθαν στα εθνοπολιτισμικά τους σχήματα. Η ένωση πολλών πολιτισμών δεν παράγει σταθερότητα, εκτός αν ένας πολιτισμός κυριαρχεί και λειτουργεί ως θεσμικός κορμός για τους υπόλοιπους.
Στην Ευρώπη των τελευταίων δεκαετιών, η έννοια της πολυπολιτισμικότητας προωθήθηκε ως απάντηση στην ανάγκη για κοινωνική ένταξη μεταναστευτικών ρευμάτων. Όμως αντί να λειτουργήσει ως μηχανισμός ενσωμάτωσης, συχνά αποτέλεσε όχημα για τη συγκρότηση θυλάκων εθνοπολιτισμικής απομόνωσης. Σε πολλές πόλεις, τα περίφημα «γκέτο» λειτουργούν ως μικροί αυτόνομοι κόσμοι, με δικό τους σύστημα ηθικής, άτυπους θεσμούς και σε κάποιες περιπτώσεις ακόμη και ανεπίσημη αστυνόμευση. Η πολιτεία αποσύρεται, η κοινωνία δεν εισέρχεται, η ενσωμάτωση αποτυγχάνει.
Γκέτο και πολιτισμική σύγκρουση – Η άμεση απειλή για την εθνική μας ασφάλεια
Το ζήτημα δεν είναι αν οι μεταναστευτικές κοινότητες έχουν πολιτισμό – φυσικά και έχουν. Το ερώτημα είναι αν επιθυμούν και αν μπορούν να ενσωματωθούν στον πολιτισμό της χώρας υποδοχής. Όταν αυτή η ενσωμάτωση δεν επιδιώκεται, είτε από αδυναμία του κράτους είτε από άρνηση της κοινότητας, τότε προκύπτει όχι πολυπολιτισμικότητα αλλά παράλληλη συνύπαρξη, δηλαδή ένα μοντέλο που γεννά αποσταθεροποίηση, πολιτική διχοτόμηση και αυξημένη πιθανότητα συγκρούσεων.
Η Ελλάδα δεν έχει ακόμη βιώσει σε βάθος τα φαινόμενα αυτά, αλλά η εμπειρία της Δυτικής Ευρώπης δεν αφήνει περιθώρια εφησυχασμού. Η δημιουργία θυλάκων, η αποδοχή της «πολιτισμικής ιδιαιτερότητας» ως δικαιολογητικό παραβίασης κανόνων, η χρήση της έννοιας της διαφορετικότητας ως ασπίδας απέναντι στον κοινό νόμο, συνιστούν πολιτικές επιλογές που θολώνουν τη θεσμική ισονομία και υπονομεύουν τη δημοκρατία.
Το κρίσιμο ερώτημα που ανακύπτει δεν είναι ρητορικό. Είναι θεσμικό και στρατηγικό: μέχρι ποιο σημείο μπορεί μια κοινωνία να αντέξει την ύπαρξη παράλληλων πολιτισμικών σχημάτων χωρίς να θέσει σε κίνδυνο τη δική της ταυτότητα; Και κυρίως, ποιο είναι το πολιτικό τίμημα της υποβάθμισης της εθνικής συνοχής στον βωμό ενός αφηρημένου ιδεώδους;
Η απάντηση απαιτεί ειλικρίνεια και απεγκλωβισμό από τα ιδεολογικά σχήματα που έχουν εδραιωθεί τα τελευταία χρόνια. Ο σεβασμός στη διαφορετικότητα δεν προϋποθέτει την άρνηση της ταυτότητας. Η ανοχή δεν συνεπάγεται αυτοκατάργηση. Και η δημοκρατία δεν μπορεί να ευδοκιμήσει σε κοινωνίες που συγκροτούνται από άτυπα αντιτιθέμενα πολιτισμικά υποσυστήματα.
Αν επιτρέψουμε τη δημιουργία γκέτο, αν ανεχτούμε τη δημιουργία παράλληλων κοινωνιών με αξιακά και πολιτισμικά συστήματα ξένα ή εχθρικά προς τον δημοκρατικό μας βίο, τότε θα είμαστε εμείς υπεύθυνοι για την αποδόμηση της κοινωνίας μας.
Η πολυπολιτισμικότητα ως ιδεολογικό σχήμα απέτυχε. Ήρθε η ώρα να μιλήσουμε ειλικρινά για την ανάγκη επανόρθωσης της κοινωνικής συνοχής, όχι με αποκλεισμούς αλλά με αρχές. Όχι με καχυποψία αλλά με ειλικρίνεια. Όχι με άρνηση της διαφορετικότητας αλλά με σεβασμό στη συνέχεια και τον χαρακτήρα της κοινής μας πατρίδας. Γιατί χωρίς πολιτισμό κοινό, κοινωνία δεν υπάρχει. Και χωρίς κοινωνία, ούτε δημοκρατία.
