Ένας πρόσφατος τίτλος του Reuters ανέφερε ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση επεκτείνει τον συνοριακό φόρο άνθρακα σε ανταλλακτικά αυτοκινήτων, ψυγεία και πλυντήρια ρούχων. Σε πρώτη ανάγνωση μοιάζει με ακόμη μία άχρωμη γραφειοκρατική εξέλιξη από τις Βρυξέλλες. Στην πραγματικότητα, όμως, πρόκειται για ακόμη ένα κρίσιμο κομμάτι ενός μηχανισμού που συναρμολογείται σταθερά εδώ και τρία χρόνια.
Συνήθως αυτές οι ειδήσεις εμφανίζονται αποσπασματικά. Μια φορά ως νέο ψηφιακό ευρώ, άλλη ως ψηφιακή ταυτότητα, άλλη ως φόρος άνθρακα. Έτσι, η εικόνα χάνεται μέσα στην αποσύνθεση των επιμέρους ρυθμίσεων. Όταν όμως κάποιος παρατηρήσει το χρονοδιάγραμμα και τη μεταξύ τους σύνδεση, γίνεται φανερό ότι δεν πρόκειται για μεμονωμένες παρεμβάσεις. Πρόκειται για αλληλένδετα εξαρτήματα της ίδιας μηχανής.
Σήμερα, όσο διαθέτεις τα χρήματα για να αγοράσεις κάτι, η συναλλαγή ολοκληρώνεται. Η τράπεζα ελέγχει μόνο το οικονομικό υπόλοιπο και εκεί τελειώνει η διαδικασία. Το τοπίο που διαμορφώνεται, όμως, δείχνει ότι μέχρι το 2029 αυτό το απλό σχήμα θα έχει μεταβληθεί ριζικά. Δίπλα στο οικονομικό υπόλοιπο διαμορφώνεται σταδιακά και ένα δεύτερο επίπεδο ελέγχου, ένα νέο υπόλοιπο που θα αφορά το αποτύπωμα άνθρακα.
Η λογική του συστήματος μετακινείται πλέον από τη φορολόγηση του ακατέργαστου χάλυβα και των πρώτων υλών στη φορολόγηση των ίδιων των αγαθών που φτάνουν στο καλάθι του καταναλωτή, από το ψυγείο και το πλυντήριο μέχρι το αυτοκίνητο. Το σύστημα θα είναι σε θέση να γνωρίζει με ακρίβεια πόσο διοξείδιο του άνθρακα ενσωματώνει κάθε προϊόν που αγοράζεις και, για πρώτη φορά, θα αποκτά τη δυνατότητα να παρεμβαίνει τη στιγμή της πληρωμής.
Το ερώτημα είναι πώς ακριβώς ένα ταμείο ή ένα τερματικό πληρωμών θα γνωρίζει πόσο άνθρακα κρύβει μέσα του ένα πλυντήριο ρούχων. Η απάντηση βρίσκεται στο ψηφιακό διαβατήριο προϊόντος. Πρόκειται ουσιαστικά για ένα είδος ψηφιακού πιστοποιητικού γέννησης των εμπορευμάτων. Θα εμφανίζεται με τη μορφή QR code στη συσκευασία ή με τη μορφή μικροτσίπ ενσωματωμένου στο ίδιο το προϊόν. Με μία σάρωση θα αποκαλύπτει ολόκληρη την ταυτότητά του, μαζί με το ακριβές αποτύπωμα CO₂ που παρήχθη κατά την κατασκευή του. Αυτή η υποδομή δεν παραμένει θεωρητική. Έχει ήδη λάβει νομοθετική μορφή και τα διαβατήρια μπαταριών προβλέπεται να καταστούν υποχρεωτικά το 2027.
Παράλληλα, μέχρι το 2026 κάθε κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης θα πρέπει να διαθέτει στους πολίτες ψηφιακό πορτοφόλι ταυτότητας και μέχρι το 2027 οι τράπεζες και οι μεγάλες ψηφιακές πλατφόρμες θα είναι υποχρεωμένες να το αποδέχονται. Το πορτοφόλι αυτό δεν αφορά απλώς μια ηλεκτρονική ταυτότητα ή μια ψηφιακή άδεια οδήγησης. Προορίζεται να λειτουργεί ως δοχείο συγκέντρωσης προσωπικών δεδομένων, όπως η ηλικία, η διεύθυνση και, σε επόμενη φάση, δυνητικά και το δικαίωμα κατανάλωσης ή εκπομπών άνθρακα.
Το επόμενο εργαλείο επιβολής είναι το ψηφιακό ευρώ, δηλαδή η εκδοχή του νομίσματος που θα εκδίδεται απευθείας από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα. Οι περισσότεροι θεωρούν ήδη ότι χρησιμοποιούν ψηφιακό χρήμα μέσω των τραπεζικών τους καρτών, όμως αυτό που κινούν σήμερα είναι στην ουσία ψηφιακές απαιτήσεις επί ιδιωτικών τραπεζών. Το ψηφιακό νόμισμα της κεντρικής τράπεζας εισάγει μια διαφορετική αρχιτεκτονική. Σχεδιάζεται ώστε να υποστηρίζει πληρωμές υπό όρους, δηλαδή συναλλαγές που θα ολοκληρώνονται μόνο εφόσον πρώτα ελεγχθεί αν ο χρήστης πληροί τις προϋποθέσεις.
Οι κεντρικές τράπεζες έχουν ήδη δοκιμάσει με επιτυχία τέτοιου τύπου υποδομές και μιλούν για ένα σύστημα «κλειδώματος τριών μερών». Η λογική του μοιάζει με ψηφιακό τουρνικέ. Για να ανοίξει, πρέπει να ευθυγραμμιστούν ταυτόχρονα τρία κλειδιά. Πρώτον, η ταυτότητα, δηλαδή ποιος είσαι, κάτι που θα ελέγχεται από το ψηφιακό σου πορτοφόλι. Δεύτερον, το περιουσιακό στοιχείο ή αλλιώς το προϊόν, δηλαδή τι ακριβώς αγοράζεις, κάτι που θα ελέγχεται από τον κωδικό ή το ψηφιακό διαβατήριο του αγαθού. Τρίτον, η άδεια, δηλαδή αν έχεις το δικαίωμα να ολοκληρώσεις τη συναλλαγή με βάση τους ισχύοντες κανόνες.
Μέσα σε αυτή την αρχιτεκτονική, μια απλή αγορά του 2029 θα μπορούσε να μετατραπεί σε διαδικασία αδειοδότησης. Φανταστείτε έναν καταναλωτή που επιχειρεί να αγοράσει ένα νέο πλυντήριο ρούχων. Το τερματικό σαρώνει το ψηφιακό διαβατήριο του προϊόντος και εντοπίζει ότι το αντικείμενο ενσωματώνει 142 κιλά εκπομπών CO₂. Το ψηφιακό πορτοφόλι συνδέεται με το προσωπικό προφίλ χρήσης και εξετάζει αν ο καταναλωτής έχει ήδη εξαντλήσει τον επιτρεπτό μηνιαίο προϋπολογισμό άνθρακα. Αν το όριο έχει ξεπεραστεί, η πληρωμή μπορεί να απορριφθεί ή να εμφανιστεί μήνυμα που θα προσφέρει τη δυνατότητα έγκρισης της αγοράς μόνο με καταβολή πρόσθετης επιβάρυνσης άνθρακα.
Σε ένα δεύτερο παράδειγμα, ένας πολίτης επιχειρεί να κλείσει αεροπορικό εισιτήριο για τις διακοπές του. Το σύστημα της αεροπορικής εταιρείας συνδέεται με το ψηφιακό του πορτοφόλι και διαπιστώνει ότι έχει ήδη πραγματοποιήσει δύο πτήσεις μέσα στο ίδιο έτος. Από εκείνη τη στιγμή, η τυπική τιμολόγηση παύει να ισχύει και το μόνο διαθέσιμο ναύλο είναι εκείνος που αντιστοιχεί σε υψηλό αποτύπωμα εκπομπών, σε σημαντικά αυξημένη τιμή.
Οι ευρωπαϊκοί θεσμοί και οι νομισματικές αρχές ενδέχεται να διαβεβαιώνουν ότι το ψηφιακό ευρώ δεν θα είναι «προγραμματιζόμενο χρήμα». Το γλωσσικό αυτό σχήμα κρύβει μια πολύ ουσιαστική μετατόπιση. Μπορεί το ίδιο το νόμισμα να μην φέρει ημερομηνίες λήξης ή άμεσους περιορισμούς, το πορτοφόλι όμως μέσα στο οποίο θα αποθηκεύεται θα ενσωματώνει όλους τους απαραίτητους κανόνες. Στο επίπεδο της πραγματικής ζωής, το αποτέλεσμα θα είναι το ίδιο. Αν ο πολίτης δεν πληροί τις προϋποθέσεις, η συναλλαγή δεν θα προχωρά.
Και βεβαίως, ένα τέτοιο σύστημα δεν θα εμφανιστεί εξαρχής με τη μορφή απαγόρευσης. Θα κάνει την είσοδό του μέσα από κίνητρα, εκπτώσεις και ανταμοιβές. Ο πολίτης θα προσκαλείται να χρησιμοποιήσει την ψηφιακή του ταυτότητα για να πετύχει ευνοϊκότερη τιμή σε ένα οικολογικό προϊόν ή να αποκτήσει χαμηλότερο επιτόκιο αν επιλέξει ένα ηλεκτρικό αυτοκίνητο. Θα παρουσιαστεί ως ένα εθελοντικό παιχνίδι συνείδησης, εξοικονόμησης και περιβαλλοντικής υπευθυνότητας. Όταν όμως η πλειονότητα θα έχει ήδη εισέλθει και εξοικειωθεί με το σύστημα, η μετάβαση από την επιβράβευση της συμμόρφωσης στην τιμωρία της απόκλισης θα απαιτεί μόνο μια αλλαγή ρυθμίσεων. Ούτε νέο πολιτικό σοκ, ούτε υποχρεωτικά μια νέα νομοθετική μάχη. Αρκεί μια αναβάθμιση λογισμικού.
Κάποιος θα πει ότι υπάρχει πάντοτε η λύση των μετρητών. Προς το παρόν, ναι. Το ερώτημα είναι για πόσο ακόμη. Τα μετρητά υποχωρούν ήδη με ταχύτητα σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες. Στη Σουηδία, για παράδειγμα, οι πληρωμές με φυσικό χρήμα έχουν περιοριστεί κάτω από το 10%. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, οι νεότεροι κανόνες περιορίζουν τις πληρωμές σε μετρητά προς επιχειρήσεις στα 10.000 ευρώ, ενώ αγορές άνω των 3.000 ευρώ απαιτούν ταυτοποίηση. Όσο τα μετρητά γίνονται πιο δύσχρηστα, πιο περιορισμένα ή πιο ύποπτα, τόσο η ψηφιακή οδός μετατρέπεται στη μοναδική διαδρομή. Και σε αυτή τη διαδρομή, το τουρνικέ είναι ήδη τοποθετημένο.
Οι ράγες αυτού του συστήματος στρώνονται τώρα σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση. Και όποιος θέλει να καταλάβει πού οδηγείται αυτή η πορεία, οφείλει να πάψει να ακούει μόνο τις ωραίες διακηρύξεις και να αρχίσει να παρατηρεί τις ίδιες τις υποδομές που υψώνονται μπροστά του. Γιατί το μέλλον δεν θα φανεί πρώτα στις ομιλίες. Θα αποκαλυφθεί μέσα στους μηχανισμούς που ήδη συνδέονται μεταξύ τους.
