SAFE: Η αμυντική ευκαιρία και η τουρκική απειλή

Η στρατηγική συνεργασία Κύπρου και Γαλλίας μέσω της συμφωνίας SOFA συνδέεται άμεσα με το ευρωπαϊκό αμυντικό πρόγραμμα SAFE, το οποίο διαμορφώνει ένα νέο πεδίο αμυντικής βιομηχανικής συνεργασίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση για την περίοδο 2026-2030.

Σύμφωνα με την ανάλυση του καθηγητή Γιάννου Χαραλαμπίδη, από το συνολικό ποσό των 1,181 δισ. ευρώ που μπορεί να δανειστεί η Κυπριακή Δημοκρατία μέσω του SAFE, περίπου 800 εκατομμύρια ευρώ, δηλαδή το 67,7%, αφορούν προγράμματα συνεργασίας με τη Γαλλία.

Η συνεργασία αυτή δεν περιορίζεται σε απλές αγορές αμυντικού υλικού. Προβλέπει συμπαραγωγή οπλικών συστημάτων από αμυντικές βιομηχανίες με έδρα την Κύπρο και αντίστοιχες γαλλικές εταιρείες, με στόχο την κάλυψη κρίσιμων αναγκών της Εθνικής Φρουράς και την ενίσχυση της κυπριακής αμυντικής αυτονομίας.

Οι τομείς που περιλαμβάνονται στο πλαίσιο της συνεργασίας αφορούν πυρομαχικά, τεθωρακισμένα και στρατιωτικά οχήματα, συστήματα ραντάρ και αεράμυνας, μέσα ηλεκτρονικού πολέμου, συστήματα καταστροφής ναρκών και μη επανδρωμένα συστήματα.

SAFE, γαλλική συνεργασία και αμυντική αναβάθμιση

Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στα drones, τόσο αμυντικού όσο και επιθετικού χαρακτήρα. Στο πλαίσιο αυτό εντάσσονται και τα περιφερόμενα πυρομαχικά, γνωστά ως loitering ammunition, τα οποία μπορούν να εντοπίζουν στόχους και να τους πλήττουν με ακρίβεια.

Συναφής είναι και η συμμετοχή, μέσω του SAFE, στη συμπαραγωγή με την Ελλάδα της νέας γενιάς συστημάτων τύπου «Κένταυρος». Το υφιστάμενο μοντέλο έχει χρησιμοποιηθεί με επιτυχία από τη φρεγάτα «Ψαρά» στην Ερυθρά Θάλασσα και λειτουργεί ως σύστημα ηλεκτρονικού πολέμου, εξουδετερώνοντας επιτιθέμενα drones μέσω παρεμβολής.

Το σύστημα εντοπίζει τον στόχο σε απόσταση περίπου 150 χιλιομέτρων και διαθέτει εμβέλεια εξουδετέρωσης περίπου 25 χιλιομέτρων. Η συμμετοχή της Κύπρου σε τέτοια προγράμματα μπορεί να ενισχύσει όχι μόνο την άμυνα, αλλά και την τεχνολογική της βάση.

Η συμφωνία SOFA αφορά επίσης τη διενέργεια κοινών ασκήσεων, τη φιλοξενία γαλλικών στρατευμάτων και την ανάγκη ενίσχυσης υφιστάμενων υποδομών, όπως η ναυτική βάση στο Μαρί. Έτσι, η αμυντική συνεργασία Λευκωσίας - Παρισιού αποκτά επιχειρησιακό, βιομηχανικό και γεωπολιτικό χαρακτήρα.

Ο δανεισμός μέσω του SAFE γίνεται με ευρωπαϊκούς όρους. Η Ευρωπαϊκή Ένωση θα αντλήσει περίπου 150 δισ. ευρώ από τις αγορές για τη χρηματοδότηση του προγράμματος, αξιοποιώντας την υψηλή πιστοληπτική της ικανότητα. Το επιτόκιο εκτιμάται χαμηλό, ενώ η περίοδος αποπληρωμής μπορεί να φτάσει τα 45 χρόνια.

Τα πρώτα δέκα χρόνια προβλέπεται καταβολή μόνο τόκων, ενώ στη συνέχεια αρχίζει η αποπληρωμή του κεφαλαίου. Με αυτόν τον τρόπο, η Κύπρος μπορεί να ενισχύσει τις αμυντικές της δυνατότητες με ηπιότερη δημοσιονομική επιβάρυνση σε σχέση με απευθείας αγορές.

Το τουρκικό «παράθυρο» και η ανάγκη νομικού φραγμού

Το πρόγραμμα SAFE συνδέεται με την προσπάθεια της Ευρωπαϊκής Ένωσης να αποκτήσει μεγαλύτερη αμυντική αυτονομία και να περιορίσει την εξάρτησή της από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Συνδέεται επίσης με το άρθρο 42.7 της Συνθήκης της ΕΕ, που αφορά τη συνδρομή σε κράτος μέλος το οποίο δέχεται επίθεση, καθώς και με το άρθρο 51 του Χάρτη του ΟΗΕ για το δικαίωμα αυτοάμυνας.

Η Κυπριακή Δημοκρατία συμμετέχει ως κράτος μέλος της ΕΕ. Η Τουρκία, αν και υποψήφια προς ένταξη χώρα, μένει επί του παρόντος εκτός, καθώς η συμμετοχή τρίτων χωρών ή φορέων που αντιβαίνουν στα συμφέροντα ασφάλειας και άμυνας της Ένωσης μπορεί να αμφισβητηθεί.

Το πρόβλημα είναι ότι ο αποκλεισμός της Τουρκίας δεν είναι απόλυτος. Σύμφωνα με την ανάλυση, η Άγκυρα μπορεί να επιχειρήσει να εισέλθει έμμεσα στο SAFE μέσω ευρωπαϊκών εταιρειών που ελέγχονται από τουρκικά κεφάλαια ή μέσω εξαγοράς εταιρειών εγκατεστημένων σε κράτη μέλη της ΕΕ.

Το κρίσιμο σημείο βρίσκεται στο άρθρο 16 του Κανονισμού SAFE. Αν μια εταιρεία είναι εγκατεστημένη στην Ευρωπαϊκή Ένωση, έχει την εκτελεστική της διοίκηση σε κράτος μέλος, σε κράτος EEA EFTA ή στην Ουκρανία, μπορεί υπό προϋποθέσεις να συμμετάσχει. Εάν όμως ελέγχεται από τρίτη χώρα, ενεργοποιείται το ζήτημα του ελέγχου από τρίτη δύναμη.

Η εξαίρεση προβλέπει ότι μια τέτοια εταιρεία μπορεί να συμμετάσχει εφόσον έχει περάσει από έλεγχο άμεσων ξένων επενδύσεων ή παρέχει εγγυήσεις που επαληθεύονται από το κράτος μέλος στο οποίο είναι εγκατεστημένη.

Στην πράξη, μια εταιρεία εγκατεστημένη στην Ιταλία, ακόμη και αν ελέγχεται από τουρκικά κεφάλαια, θα μπορούσε να υποστηρίξει ότι λειτουργεί με βάση το ιταλικό δίκαιο, έχει περάσει από τον εθνικό έλεγχο επενδύσεων και έχει λάβει τις αναγκαίες εγγυήσεις από τις ιταλικές αρχές.

Το πιο προβληματικό σημείο είναι ότι, σύμφωνα με την ανάλυση, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν διαθέτει ουσιαστικό δικαίωμα βέτο σε μια τέτοια περίπτωση. Μπορεί να ενημερωθεί και να εξετάσει τα στοιχεία των ελέγχων, όμως ο καθοριστικός λόγος ανήκει στο κράτος εγκατάστασης της εταιρείας.

Αυτό δημιουργεί ένα σοβαρό γεωπολιτικό και νομικό κενό. Η Τουρκία, που κατέχει έδαφος κράτους μέλους της ΕΕ στην Κύπρο και διατηρεί casus belli κατά της Ελλάδας, θα μπορούσε να επιχειρήσει συμμετοχή σε ένα ευρωπαϊκό αμυντικό πρόγραμμα μέσω εταιρικών σχημάτων εντός της Ένωσης.

Για τη Λευκωσία και την Αθήνα, το ζήτημα δεν είναι τεχνικό. Είναι ζήτημα ασφάλειας, κυριαρχίας και ευρωπαϊκής αξιοπιστίας. Δεν μπορεί η αμυντική βιομηχανική πολιτική της ΕΕ να λειτουργεί αποκομμένη από τις αρχές του Διεθνούς Δικαίου, της Συνθήκης της ΕΕ και της προστασίας των κρατών μελών.

Η Κυπριακή Δημοκρατία μπορεί να επικαλεστεί το άρθρο 21 της Συνθήκης της ΕΕ, το οποίο συνδέει την εξωτερική δράση της Ένωσης με τον σεβασμό του Διεθνούς Δικαίου, του Χάρτη του ΟΗΕ, της ασφάλειας, της ανεξαρτησίας και της εδαφικής ακεραιότητας.

Με βάση αυτή τη λογική, η αξιολόγηση μιας εταιρείας δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στην τυπική της έδρα. Πρέπει να εξετάζεται αν ο έλεγχός της από τουρκικά κεφάλαια δημιουργεί κίνδυνο για τα συμφέροντα ασφάλειας και άμυνας κράτους μέλους της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Υπάρχει επίσης δυνατότητα προσφυγής στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο για ακύρωση απόφασης της Επιτροπής, εφόσον θεωρηθεί ότι θίγονται τα συμφέροντα της Κυπριακής Δημοκρατίας ή ότι δεν αξιολογήθηκαν επαρκώς οι εγγυήσεις και οι κίνδυνοι που απορρέουν από τον έλεγχο τρίτης χώρας.

Η απουσία ενός προκαταβολικού νομικού «κόφτη» καθιστά την κατάσταση περίπλοκη. Αν δεν υπάρχει ρητή διάταξη που να αποκλείει κεφάλαια από χώρες οι οποίες παραβιάζουν το Διεθνές Δίκαιο ή κατέχουν εδάφη κρατών μελών, τότε το ζήτημα μεταφέρεται σε πολιτικό και δικαστικό επίπεδο.

Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι μια δύσκολη σύγκρουση της Κύπρου με ευρωπαίους εταίρους, εφόσον τα οικονομικά τους συμφέροντα συνδέονται με εταιρείες που θα επιδιώξουν συμμετοχή στο SAFE. Γι’ αυτό η Λευκωσία και η Αθήνα οφείλουν να κινηθούν εγκαίρως, πριν η εξαίρεση μετατραπεί σε θεσμική κερκόπορτα για την Άγκυρα.

Το SAFE μπορεί να αποτελέσει εργαλείο αμυντικής χειραφέτησης για την Ευρώπη και σημαντική ευκαιρία για την Κύπρο. Μπορεί όμως, χωρίς σαφείς δικλείδες ασφαλείας, να ανοίξει τον δρόμο σε μια παράδοξη συμμετοχή της Τουρκίας σε ευρωπαϊκή αμυντική αρχιτεκτονική, την ώρα που η ίδια αμφισβητεί εμπράκτως την κυριαρχία κρατών μελών της Ένωσης.