Σφοδρή αντιπαράθεση για την προέλευση και τη χρονολόγηση του κρανίου των Πετραλώνων

Στο επίκεντρο έντονης επιστημονικής και θεσμικής διαμάχης βρέθηκε ξανά το περίφημο κρανίο του Αρχανθρώπου των Πετραλώνων, με αφορμή πρόσφατη διεθνή μελέτη που δημοσιεύτηκε στο έγκριτο περιοδικό Journal of Human Evolution, καθώς και τη μεταγενέστερη ανακοίνωση της Επιτροπής του Μουσείου Γεωλογίας-Παλαιοντολογίας-Παλαιοανθρωπολογίας (Γε-Πα-Παλ) του ΑΠΘ, που αμφισβητεί τη χρονολόγηση και την αξιοπιστία των σχετικών δειγμάτων.

Η μελέτη, στην οποία συμμετείχε και ο προϊστάμενος της Εφορείας Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας Ανδρέας Ντάρλας, παρουσιάζει για πρώτη φορά απόλυτη χρονολόγηση του κρανίου με τη μέθοδο ουρανίου-θορίου, τοποθετώντας την ηλικία του στα 286.000 χρόνια πριν από σήμερα, με απόκλιση ±9 χιλιάδες χρόνια. Η ανάλυση βασίστηκε σε 13 δείγματα από το σπήλαιο, περιλαμβανομένου και ενός σταλαγμιτικού υπολείμματος (δείγμα PECA,B) που φέρεται να προέρχεται από την κρούστα που κάλυπτε το κρανίο.

Ωστόσο, η Επιτροπή του Μουσείου του ΑΠΘ, όπου φυλάσσεται το εύρημα, σε ανακοίνωσή της ισχυρίζεται πως το κρανίο ουδέποτε απομακρύνθηκε από το Μουσείο, η προέλευση του συγκεκριμένου δείγματος δεν μπορεί να επιβεβαιωθεί από το αρχείο του Μουσείου και συνεπώς αμφισβητείται η αξιοπιστία της χρονολόγησης. Παράλληλα, η Επιτροπή θεωρεί ότι η ηλικία του κρανίου δεν μπορεί να ξεπερνά τα 350.000 χρόνια και κάνει λόγο για ελλιπές νομικό πλαίσιο που καθιστά προβληματική τη διαχείριση της γεωκληρονομιάς και των παλαιοντολογικών ευρημάτων.

Η απάντηση από την Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας ήταν άμεση, έντονη και εκτενής. Με ανακοίνωση που φέρει την υπογραφή του κ. Ντάρλα, χαρακτηρίζει το δελτίο Τύπου του ΑΠΘ γεμάτο «ανακρίβειες» και αποδίδει στους καθηγητές του Πανεπιστημίου αδυναμία κατανόησης ή/και απόκρυψη των αναλυτικών πληροφοριών που συνοδεύουν τη δημοσιευμένη μελέτη.

Η Εφορεία διευκρινίζει ότι η δειγματοληψία πραγματοποιήθηκε νόμιμα, με επίσημη άδεια του Υπουργείου Πολιτισμού, η οποία χορηγήθηκε προσωπικά στον διευθυντή της Εφορείας και ανέθετε την εκτέλεση της στον Γάλλο επιστήμονα Ch. Falguères. Στη μελέτη, όπως σημειώνεται, περιλαμβάνεται και παλαιότερο δείγμα από το σταλαγμιτικό υλικό της κρούστας του κρανίου, το οποίο είχε δοθεί ήδη από τη δεκαετία του 1980 από τον καθηγητή του ΑΠΘ Ι. Μελέντη στο Ινστιτούτο Ανθρώπινης Παλαιοντολογίας του Παρισιού. Όλα τα παραπάνω, τονίζει η Εφορεία, περιγράφονται λεπτομερώς στο παράρτημα της μελέτης και είναι δημόσια προσβάσιμα, ενώ εκφράζει απορία για τη μη αναφορά τους στο δελτίο του ΑΠΘ.

Παράλληλα, υπογραμμίζεται πως η διαχείριση του σπηλαίου Πετραλώνων και των ανασκαφών εκεί αποτελεί αρμοδιότητα της Εφορείας Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας και όχι του ΑΠΘ. Οι έρευνες της τελευταίας δεκαετίας έχουν τεκμηριώσει ανθρώπινη παρουσία στο σπήλαιο για περίπου 300.000 χρόνια, με πλήθος πολιτισμικών και διατροφικών καταλοίπων, όπως εργαλεία και οστά ζώων, που εκτίθενται τόσο στο ανακαινισμένο Μουσείο Πετραλώνων όσο και στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης.

Κατηγορώντας το ΑΠΘ για επιφανειακή και παραπλανητική προσέγγιση, η Εφορεία επαναφέρει το θέμα της ιδιοκτησίας των ευρημάτων, υπογραμμίζοντας ότι σύμφωνα με τον αρχαιολογικό νόμο 4858/2021, όλα τα κινητά μνημεία που χρονολογούνται έως και το 1453 ανήκουν στο Ελληνικό Δημόσιο, είναι εκτός συναλλαγής και ανεπίδεκτα χρησικτησίας. Παραθέτει μάλιστα το πρωτόκολλο παραλαβής των ευρημάτων από το 1960, το οποίο καθορίζει ρητά ότι το κρανίο και τα άλλα απολιθώματα παραδόθηκαν στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης για μελέτη και φύλαξη, με την προϋπόθεση πως θα επιστρέφονταν σε Μουσείο που θα ιδρυόταν στην κοινότητα Πετραλώνων – κάτι που, όπως σημειώνεται, πλέον έχει υλοποιηθεί.

Η αντιπαράθεση μεταξύ των δύο πλευρών φέρνει ξανά στο φως την πολυετή σύγκρουση για τη διαχείριση, την επιστημονική ερμηνεία αλλά και τη νομική κατοχή ενός από τα σημαντικότερα προϊστορικά ευρήματα της Ελλάδας. Το κρανίο του Πετραλώνων εξακολουθεί να προκαλεί όχι μόνο το παγκόσμιο επιστημονικό ενδιαφέρον, αλλά και εσωτερικές αντιδράσεις που αγγίζουν τα όρια της θεσμικής αντιπαλότητας, φανερώνοντας τις δυσλειτουργίες στον συντονισμό ερευνών και τη διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς.