Συναγερμός στην Αθήνα μετά την κύρωση του Τουρκολιβυκού Μνημονίου – Στο παιχνίδι η Αίγυπτος

Η κύρωση από τη Βουλή της Ανατολικής Λιβύης ανοίγει νέο κεφάλαιο στις ελληνολιβυκές σχέσεις. Η στρατηγική της Άγκυρας, η προσέγγιση της οικογένειας Χαφτάρ και οι ανησυχίες της Αιγύπτου διαμορφώνουν ένα πιο σύνθετο σκηνικό στην Ανατολική Μεσόγειο.

Νέα δεδομένα στις σχέσεις Ελλάδας και Λιβύης δημιουργεί η κύρωση του Τουρκολιβυκού Μνημονίου από τη Βουλή της Ανατολικής Λιβύης, σε μια εξέλιξη που ενισχύει τις ανησυχίες της Αθήνας για τις επιδιώξεις της Άγκυρας στην Ανατολική Μεσόγειο.

Η απόφαση της Βεγγάζης δεν μεταβάλλει αυτομάτως το διεθνές νομικό καθεστώς της συμφωνίας ούτε εξαλείφει τις αντιρρήσεις της Ελλάδας. Αποτελεί, ωστόσο, μια πολιτική κίνηση με ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς περιορίζει τα περιθώρια εσωτερικής αμφισβήτησης του Μνημονίου στη Λιβύη και ενδέχεται να δυσκολέψει τις προσπάθειες της Αθήνας για συνεννόηση με τη λιβυκή πλευρά.

Στο επίκεντρο βρίσκονται πλέον τρία κρίσιμα ζητήματα: η αντίδραση της Ελλάδας και της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η προσπάθεια της Τουρκίας να εδραιώσει την επιρροή της στην Ανατολική Λιβύη και η στάση που θα επιλέξει να κρατήσει η Αίγυπτος.

Το μήνυμα της Αθήνας και η ευρωπαϊκή στήριξη

Η ελληνική κυβέρνηση απέρριψε την κύρωση, επαναλαμβάνοντας ότι το Τουρκολιβυκό Μνημόνιο είναι άκυρο και ανυπόστατο, καθώς, κατά την ελληνική θέση, αντίκειται στο Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας και θίγει κυριαρχικά δικαιώματα κρατών της περιοχής.

Παράλληλα, η Αθήνα προειδοποίησε ότι θα προχωρήσει σε κάθε ενδεδειγμένη ενέργεια για την προάσπιση των κυριαρχικών της δικαιωμάτων, αφήνοντας ανοιχτό το ενδεχόμενο συγκεκριμένων διπλωματικών και άλλων κινήσεων.

Σημαντικό στοιχείο αποτελεί η στάση της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Με κοινή δήλωση των κορυφαίων θεσμικών εκπροσώπων της, η ΕΕ επανέλαβε τις αντιρρήσεις της απέναντι στο Μνημόνιο και εξέφρασε τη στήριξή της προς την Ελλάδα και την Κύπρο.

Η ευρωπαϊκή αντίδραση προσφέρει στην Αθήνα διπλωματικό έρεισμα, ενώ παράλληλα αυξάνει την πίεση προς τη λιβυκή πλευρά. Το ερώτημα, ωστόσο, είναι εάν αυτή η πολιτική στήριξη θα μεταφραστεί σε συγκεκριμένους όρους για την ευρωπαϊκή συνεργασία με τη Λιβύη.

Το ενδεχόμενο αυστηρότερης σύνδεσης της ευρωπαϊκής βοήθειας με προϋποθέσεις πολιτικής συνεργασίας αποτελεί ένα από τα πιθανά πεδία πίεσης, χωρίς να σημαίνει ότι έχουν ήδη αποφασιστεί συγκεκριμένα μέτρα ή κυρώσεις.

Η αλλαγή στη Βεγγάζη και ο ρόλος του Σαντάμ Χαφτάρ

Οι εξελίξεις στο εσωτερικό της Ανατολικής Λιβύης είχαν προϊδεάσει την Αθήνα για τις δυσκολίες που θα ακολουθούσαν. Η απομάκρυνση του Ακίλα Σάλεχ από την προεδρία της Βουλής και η ανάδειξη νέας ηγεσίας στο κοινοβουλευτικό σώμα αποτέλεσαν κομβικά γεγονότα στην πορεία προς την κύρωση.

Ο Ακίλα Σάλεχ είχε εκφράσει αντιρρήσεις για το Τουρκολιβυκό Μνημόνιο, ενώ ο διάδοχός του, σύμφωνα με το δημοσίευμα, συνδέεται πολιτικά με τον Σαντάμ Χαφτάρ και υποστηρίζει την κοινοβουλευτική προώθηση της συμφωνίας.

Η εξέλιξη αυτή αναδεικνύει τη σημασία των εσωτερικών συσχετισμών στη Λιβύη. Η Ανατολική Λιβύη δεν αποτελεί πλέον απλώς έναν παράγοντα που μπορεί να καθυστερεί ή να αμφισβητεί την εφαρμογή της συμφωνίας, αλλά εμφανίζεται να συμμετέχει ενεργότερα στην πολιτική της υποστήριξη.

Για την Αθήνα, η εξέλιξη συνιστά πλήγμα στην προσπάθεια οικοδόμησης σταθερών διαύλων συνεργασίας με τη Βεγγάζη. Οι προηγούμενες επαφές με τον Χαλίφα και τον Σαντάμ Χαφτάρ δεν απέτρεψαν τελικά την κύρωση, γεγονός που αναγκάζει την ελληνική διπλωματία να επανεκτιμήσει τα περιθώρια επιρροής της.

Το τουρκικό σχέδιο και η προσέγγιση της οικογένειας Χαφτάρ

Η Τουρκία επιχειρεί να αξιοποιήσει τις πολιτικές φιλοδοξίες της οικογένειας Χαφτάρ, επιδιώκοντας να διευρύνει την παρουσία της σε ολόκληρη τη Λιβύη.

Το 2019, η Άγκυρα είχε παρέμβει στρατιωτικά υπέρ της τότε κυβέρνησης της Τρίπολης, απέναντι στις δυνάμεις του Χαλίφα Χαφτάρ. Τα επόμενα χρόνια, ωστόσο, ακολούθησε πολιτική προσέγγισης της Ανατολικής Λιβύης, με έμφαση στις οικονομικές σχέσεις, στις επενδύσεις και στην ενίσχυση των διμερών επαφών.

Η στρατηγική αυτή εξυπηρετεί έναν ευρύτερο στόχο: να διασφαλίσει η Τουρκία ότι το Μνημόνιο θα διατηρήσει πολιτικά ερείσματα ανεξάρτητα από τις εσωτερικές ισορροπίες στη Λιβύη.

Παράλληλα, η προσέγγιση του Σαντάμ Χαφτάρ μπορεί να προσφέρει στην Άγκυρα έναν επιπλέον δίαυλο επιρροής στις μελλοντικές πολιτικές εξελίξεις της χώρας, ιδιαίτερα εάν προχωρήσει η διαδικασία για τη διεξαγωγή εκλογών.

Η παρουσία του επικεφαλής της τουρκικής υπηρεσίας πληροφοριών, Ιμπραήμ Καλίν, στη Λιβύη εντάσσεται σε αυτό το ευρύτερο πλαίσιο επαφών. Δεν αρκεί από μόνη της για να αποδείξει συγκεκριμένες συμφωνίες, αποτυπώνει όμως τη σημασία που αποδίδει η Άγκυρα στις σχέσεις της με τη λιβυκή ηγεσία.

Τι αλλάζει στην πράξη με την κύρωση

Η κύρωση δεν σημαίνει ότι το Τουρκολιβυκό Μνημόνιο αποκτά αυτομάτως διεθνή νομιμότητα ή ότι αλλάζουν τα θαλάσσια σύνορα στην περιοχή.

Η Ελλάδα αμφισβητεί τη συμφωνία ως προς τη συμβατότητά της με το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας, ενώ η ευρωπαϊκή πλευρά έχει επίσης διατυπώσει σαφείς αντιρρήσεις.

Ωστόσο, η απόφαση της Βεγγάζης έχει πολιτική και διπλωματική σημασία. Ενισχύει την εσωτερική θεσμική στήριξη του Μνημονίου στη Λιβύη και μπορεί να αξιοποιηθεί από την Τουρκία και τη λιβυκή πλευρά στις διμερείς τους επαφές, αλλά και στις κινήσεις τους προς διεθνείς οργανισμούς.

Ένα από τα ζητήματα που προκαλούν ανησυχία στην Αθήνα είναι η πιθανότητα ενεργοποίησης περαιτέρω συμφωνιών συνεργασίας, ιδίως στον τομέα των υδρογονανθράκων και των θαλάσσιων ερευνών.

Εάν επιχειρηθούν δραστηριότητες σε θαλάσσιες περιοχές που επικαλύπτονται από τις ελληνικές θέσεις, θα μπορούσε να προκύψει νέα εστία έντασης, με επιπτώσεις στις ελληνολιβυκές σχέσεις και στην ευρύτερη σταθερότητα της Ανατολικής Μεσογείου.

Η Αίγυπτος στο επίκεντρο των εξελίξεων

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η στάση της Αιγύπτου, η οποία παρακολουθεί με ανησυχία την ενίσχυση της τουρκικής επιρροής στη γειτονική Λιβύη.

Το Κάιρο διατηρεί σημαντικά συμφέροντα στην περιοχή και έχει αναπτύξει στενές σχέσεις με παράγοντες της Ανατολικής Λιβύης. Οι νέες ισορροπίες στη Βεγγάζη δημιουργούν, επομένως, πρόσθετες προκλήσεις για την αιγυπτιακή πολιτική.

Ωστόσο, η απουσία ρητής αναφοράς στο Τουρκολιβυκό Μνημόνιο από την ανακοίνωση του αιγυπτιακού υπουργείου Εξωτερικών μετά την επικοινωνία των υπουργών Εξωτερικών Ελλάδας και Αιγύπτου δεν αρκεί για να τεκμηριώσει αλλαγή στάσης του Καΐρου.

Η Αίγυπτος ενδέχεται να επιδιώκει να διατηρήσει διπλωματικά περιθώρια κινήσεων, αποφεύγοντας σε αυτή τη φάση μια δημόσια αντιπαράθεση που θα περιόριζε τις δυνατότητές της να επηρεάσει τις εξελίξεις στη Λιβύη.

Για την Αθήνα, η διατήρηση στενού συντονισμού με το Κάιρο παραμένει κρίσιμη, καθώς η συνεργασία των δύο χωρών αποτελεί σημαντικό παράγοντα στις ισορροπίες της Ανατολικής Μεσογείου.

Το επόμενο βήμα της Ελλάδας

Η κύρωση του Τουρκολιβυκού Μνημονίου από τη Βεγγάζη δεν μεταβάλλει αυτομάτως το νομικό καθεστώς των θαλάσσιων ζωνών, αλλά περιπλέκει το διπλωματικό περιβάλλον μέσα στο οποίο επιχειρείται η οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών μεταξύ Ελλάδας και Λιβύης.

Η Αθήνα καλείται πλέον να συνδυάσει την ευρωπαϊκή στήριξη με τη διατήρηση διαύλων επικοινωνίας προς τις δύο πλευρές της Λιβύης, να ενισχύσει τον συντονισμό με την Αίγυπτο και να παρακολουθεί στενά τυχόν κινήσεις για έρευνες ή άλλες δραστηριότητες σε αμφισβητούμενες θαλάσσιες περιοχές.

Το επόμενο διάστημα θα δείξει εάν η απόφαση της Βεγγάζης θα παραμείνει κυρίως μια πολιτική και συμβολική κίνηση ή εάν θα συνοδευτεί από πρακτικά βήματα που θα αυξήσουν την ένταση στην Ανατολική Μεσόγειο.

Σε κάθε περίπτωση, η Τουρκία επιχειρεί να ενισχύσει τη θέση της στη Λιβύη, ενώ η Ελλάδα αναζητά τρόπους να αποτρέψει τη δημιουργία νέων τετελεσμένων και να υπερασπιστεί τις θέσεις της με διπλωματικά και νομικά μέσα.