Με απόφαση που δημοσιεύθηκε στο Φύλλο Εφημερίδας της Κυβερνήσεως στις 3 Μαρτίου, η υπουργός Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας Δόμνα Μιχαηλίδου επισημοποίησε τον τρόπο διαχείρισης των κονδυλίων που προορίζονται για τη στήριξη των οικονομικά ασθενέστερων πολιτών, επιβεβαιώνοντας τις πληροφορίες που είχαν ήδη δει το φως της δημοσιότητας για τη διοχέτευση των χρημάτων του προγράμματος επισιτιστικής βοήθειας.
Με την υπ’ αριθμόν 4215 υπουργική απόφαση καθορίζεται το πλαίσιο λειτουργίας του «συστήματος έμμεσης διανομής τροφίμων και βασικής υλικής βοήθειας» που αφορά την αντιμετώπιση της υλικής στέρησης για άτομα και οικογένειες που ζουν σε συνθήκες ακραίας φτώχειας. Το σύστημα προβλέπει τη χορήγηση βοήθειας μέσω κουπονιών ή δελτίων, σε ηλεκτρονική ή άλλη μορφή, τα οποία θα μπορούν να χρησιμοποιούνται αποκλειστικά για την αγορά τροφίμων και βασικών αγαθών πρώτης ανάγκης.
Έπειτα από έναν μήνα σιωπής από την πλευρά της κυβέρνησης ενεργοποιείται η διαδικασία διάθεσης των χρημάτων που προορίζονται για τη στήριξη των απόρων, ένα ποσό εκατοντάδων εκατομμυρίων ευρώ που οδηγείται στην αγορά μέσω των μεγάλων αλυσίδων λιανικής. Κατά το προηγούμενο διάστημα η πολιτική ηγεσία του υπουργείου απέφυγε κάθε δημόσια τοποθέτηση σχετικά με τις αλλαγές που επιβλήθηκαν στον τρόπο υλοποίησης του προγράμματος, ενώ εγκαταλείφθηκε το μοντέλο προμήθειας προϊόντων από τοπικούς παραγωγούς και ελληνικές επιχειρήσεις, γεγονός που ενισχύει τη συμμετοχή των μεγάλων αλυσίδων και των πολυεθνικών εταιριών στον μηχανισμό διανομής.
Η υπόθεση είχε προκαλέσει έντονες αντιδράσεις όταν αποκαλύφθηκε ότι η κυβέρνηση προχώρησε κατά τη διάρκεια των εορτών των Χριστουγέννων στην ακύρωση διαδικασιών που είχαν εγκριθεί από το Ελεγκτικό Συνέδριο σχετικά με τα προγράμματα επισιτιστικής βοήθειας. Η εξέλιξη αυτή είχε ως αποτέλεσμα τον αποκλεισμό από τους διαγωνισμούς εταιριών ελληνικών συμφερόντων και τοπικών παραγωγικών μονάδων, οδηγώντας την κατεύθυνση των κονδυλίων προς τις μεγάλες αλυσίδες σούπερ μάρκετ, όπου οι τιμές των προϊόντων καταγράφονται συχνά υψηλότερες.
Οι αποφάσεις αυτές δημιούργησαν σοβαρά ερωτήματα για τη θεσμική λειτουργία της διαδικασίας, καθώς οι επιλογές που ακολουθήθηκαν οδήγησαν στην παράκαμψη αποφάσεων του Ελεγκτικού Συνεδρίου και στην ανατροπή διαγωνιστικών διαδικασιών που βρίσκονταν ήδη σε προχωρημένο στάδιο. Ένα σύστημα προμηθειών που είχε ωριμάσει διοικητικά εγκαταλείφθηκε αιφνιδιαστικά, ενώ οι διαδικασίες που είχαν προχωρήσει επί σειρά ετών οδηγήθηκαν σε πλήρη ανατροπή χωρίς δημόσια εξήγηση.
Το νέο ΦΕΚ αποκαλύπτει ακόμη μία σημαντική μεταβολή, καθώς το συνολικό ποσό του προγράμματος αυξήθηκε τελικά στα 400 εκατομμύρια ευρώ, δηλαδή κατά 100 εκατομμύρια περισσότερα σε σχέση με όσα είχαν γίνει γνωστά νωρίτερα. Στο κείμενο της απόφασης καταγράφεται ότι ο προϋπολογισμός της Προτεραιότητας 6 με τίτλο «Επισιτιστική Βοήθεια και Υλική Στέρηση» του προγράμματος «Ανθρώπινο Δυναμικό και Κοινωνική Συνοχή – ΠΑΔΚΣ 2021–2027» ανέρχεται στο συνολικό ποσό των 400.000.000 ευρώ.
Από το ποσό αυτό, 350.877.192,98 ευρώ κατευθύνονται σε προμήθειες τροφίμων και ειδών βασικής υλικής συνδρομής, τα οποία θα διατίθενται στους ωφελούμενους μέσω του συστήματος κουπονιών ή δελτίων. Παράλληλα προβλέπεται ποσό 24.561.403,51 ευρώ για διοικητικές δαπάνες που συνδέονται με την υλοποίηση του προγράμματος, όπως η προμήθεια αναλώσιμων αγαθών και η παροχή υπηρεσιών διαχείρισης και υποστήριξης.
Τα έγγραφα που έχουν δημοσιοποιηθεί δείχνουν ότι η κυβέρνηση προχώρησε με διαδικασίες εξαιρετικά ταχείας εφαρμογής σε αλλαγή των αποδεκτών των διαγωνισμών για τα προγράμματα στήριξης των απόρων. Οι διαδικασίες αυτές είχαν ήδη καθυστερήσει επί δύο χρόνια, γεγονός που είχε ως αποτέλεσμα την αναστολή της διάθεσης ευρωπαϊκών πόρων προς πολίτες που βρίσκονται σε συνθήκες υλικής στέρησης. Η τελική κατεύθυνση των εξελίξεων αποτυπώνει τη μεταφορά των κονδυλίων προς τις μεγάλες αλυσίδες σούπερ μάρκετ.
Η μεταβολή αυτή εγείρει κρίσιμα ερωτήματα για το ποιοι αποτελούν τους πραγματικούς ωφελημένους από την αλλαγή της διαδικασίας. Το ερώτημα αφορά το κατά πόσο εξυπηρετούνται οι πολίτες που βιώνουν ακραία οικονομική δυσκολία και περιμένουν για μεγάλο χρονικό διάστημα τη στήριξη των ευρωπαϊκών προγραμμάτων ή οι νέες συνεργασίες που διαμορφώνονται μεταξύ του υπουργείου και μεγάλων οικονομικών φορέων της αγοράς. Παράλληλα παραμένει ανοιχτό το ζήτημα του ποιο αποτέλεσμα παρήγαγε η διετής καθυστέρηση της διαδικασίας για τη διάθεση των πόρων.
Ανακύπτει επίσης το ζήτημα της «αξιοπρέπειας» των ωφελουμένων, έννοια την οποία επικαλείται η κυβέρνηση ως βασικό επιχείρημα για την εφαρμογή του συστήματος κουπονιών. Η ίδια αρχή θα μπορούσε να είχε τεθεί στο επίκεντρο ήδη από το 2023, όταν δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως η κοινή υπουργική απόφαση που καθόριζε το αρχικό πλαίσιο του προγράμματος. Η επιλογή να ακολουθηθεί μια διαγωνιστική πορεία η οποία κατέληξε σε θεσμικό αδιέξοδο δημιουργεί εύλογα ερωτήματα για τις πραγματικές στοχεύσεις που καθόρισαν την εξέλιξη της διαδικασίας και για το μοντέλο διαχείρισης που είχε τεθεί εξαρχής στον σχεδιασμό της πολιτικής.
