Σπιτάκια ανακύκλωσης: Η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία ανοίγει τον φάκελο του σκανδάλου

Μία ακόμη σοβαρή υπόθεση διαχείρισης δημόσιου και ευρωπαϊκού χρήματος, η οποία άρχισε να διαμορφώνεται το 2019 και αναπτύχθηκε τα επόμενα χρόνια επί διακυβέρνησης της Νέας Δημοκρατίας, βρίσκεται πλέον στο μικροσκόπιο της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας. Στο επίκεντρο είναι τα γνωστά «σπιτάκια ανακύκλωσης» και δύο στενά συνδεδεμένοι φορείς: η εταιρία ΤΕΧΑΝ, που κατασκευάζει τον εξοπλισμό, και η Ανταποδοτική Ανακύκλωση, η οποία λειτουργεί ως Σύστημα Εναλλακτικής Διαχείρισης ανακυκλώσιμων συσκευασιών.

Οι εξελίξεις των τελευταίων ημερών ενισχύουν την εικόνα ότι η έρευνα έχει περάσει σε κρίσιμο στάδιο. Δήμοι στις Περιφέρειες Αττικής, Κρήτης και Πελοποννήσου, δηλαδή στις περιοχές όπου υλοποιήθηκαν οι επίμαχες συμβάσεις, ανακοινώνουν σταδιακά τη διακοπή λειτουργίας των εγκαταστάσεων, επικαλούμενοι τη λήξη των συμβάσεων και πρόσθετα προβλήματα που έχουν προκύψει γύρω από το πρόγραμμα.

Στο Ηράκλειο, δημοσίευμα της εφημερίδας «Πατρίς» ανέφερε ότι, λόγω της έρευνας της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας, δεν εγκρίθηκε η σιωπηρή παράταση της σύμβασης έως το τέλος του έτους. Οι τοπικές αρχές αναζητούν πλέον νέο ανάδοχο για τη συλλογή των ανακυκλώσιμων υλικών, μέχρι να προκηρυχθεί νέα διαγωνιστική διαδικασία.

Η εξέλιξη αυτή απομακρύνει την ΤΕΧΑΝ από τη συνέχιση του έργου χωρίς νέο διαγωνισμό και αποκαλύπτει το μέγεθος της θεσμικής αδράνειας που προηγήθηκε. Χωρίς την παρέμβαση των ευρωπαϊκών οργάνων, η υφιστάμενη συνεργασία θα μπορούσε να συνεχιστεί μέσα από παράταση, παρά τα σοβαρά ερωτήματα που είχαν ήδη διατυπωθεί για το κόστος, το αντικείμενο και τη νομιμότητα της χρηματοδότησης.

Νέα διάσταση στην υπόθεση έδωσε δημοσίευμα της εφημερίδας «Μπαμ στο Ρεπορτάζ», σύμφωνα με το οποίο πριν από λίγες εβδομάδες πραγματοποιήθηκε, κατόπιν εντολής της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας, έφοδος σε εγκαταστάσεις της ΤΕΧΑΝ και της Ανταποδοτικής Ανακύκλωσης. Κατά τις ίδιες πληροφορίες, κατασχέθηκαν έγγραφα και ηλεκτρονικοί υπολογιστές, με στόχο τη συγκέντρωση στοιχείων για τις συμβάσεις και τις χρηματοδοτήσεις.

Η έρευνα εμφανίζεται πλέον ώριμη και η κρίσιμη εκκρεμότητα αφορά το εύρος της δικογραφίας. Ιδιαίτερη σημασία έχει το αν από τα στοιχεία θα προκύψουν ευθύνες πολιτικών προσώπων ή στελεχών υπουργείων που ενέκριναν, προώθησαν ή επέτρεψαν τη χρηματοδότηση και την εκτέλεση των έργων.

Υπερτιμολογήσεις, ακατάλληλο αντικείμενο και «φωτογραφικοί» όροι

Ο ευρωπαϊκός έλεγχος ξεκίνησε την άνοιξη του 2023, όταν η τότε επίτροπος Συνοχής και Μεταρρυθμίσεων, Ελίζα Φερέιρα, ανακοίνωσε την αναστολή της ευρωπαϊκής χρηματοδότησης για τα «σπιτάκια ανακύκλωσης» της ΤΕΧΑΝ. Οι βασικοί λόγοι ήταν η εξαιρετικά υψηλή τιμή τους και η διαπίστωση ότι δεν εξυπηρετούσαν τον σκοπό για τον οποίο είχαν ενταχθεί στους διαγωνισμούς.

Το κόστος κάθε εγκατάστασης έφτανε περίπου τις 300.000 ευρώ, ποσό που κρίθηκε υπερβολικό για τον συγκεκριμένο εξοπλισμό. Τα έργα είχαν ενταχθεί σε διαγωνισμούς της Ειδικής Υπηρεσίας Επιχειρησιακών Προγραμμάτων «Υποδομές Μεταφορών, Περιβάλλον και Αειφόρος Ανάπτυξη», η οποία υπαγόταν στο υπουργείο Ανάπτυξης και διαχειριζόταν ευρωπαϊκούς πόρους.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διαπίστωσε επίσης ότι τα μηχανήματα ανακύκλωναν συσκευασίες, δραστηριότητα που ανήκει στα εγκεκριμένα Συστήματα Εναλλακτικής Διαχείρισης και χρηματοδοτείται από τα περιβαλλοντικά τέλη που επιβαρύνουν τους καταναλωτές κατά την αγορά συσκευασμένων προϊόντων.

Για να είναι επιλέξιμη η ευρωπαϊκή χρηματοδότηση, τα «σπιτάκια» θα έπρεπε να αφορούν άλλες κατηγορίες αστικών αποβλήτων. Η σύγχυση ανάμεσα στις δραστηριότητες της ΤΕΧΑΝ και της Ανταποδοτικής Ανακύκλωσης δημιούργησε την εικόνα παράλληλης άντλησης πόρων από διαφορετικές πηγές για δράσεις που επικαλύπτονταν.

Μετά τις διαπιστώσεις αυτές, η Κομισιόν ζήτησε από την Επιτροπή Δημοσιονομικού Ελέγχου να εξετάσει τρεις βασικούς διαγωνισμούς. Ο πρώτος αφορούσε τον Ειδικό Διαβαθμικό Σύνδεσμο Νομού Αττικής, ο δεύτερος τον Φορέα Διαχείρισης Στερεών Αποβλήτων Πελοποννήσου και ο τρίτος τον Ενιαίο Σύνδεσμο Διαχείρισης Απορριμμάτων Κρήτης.

Τα συμπεράσματα των ελεγκτών, που δημοσιοποιήθηκαν τον Απρίλιο του 2024, περιέγραφαν σοβαρές παραλείψεις. Στην Πελοπόννησο και στην Κρήτη δεν είχε προηγηθεί τεκμηριωμένη αξιολόγηση της πραγματικής ανάγκης για την προμήθεια των εγκαταστάσεων.

Στην Αττική, όπου δικαιούχος ήταν ο ΕΔΣΝΑ, η διαχειριστική αρχή δεν είχε εξετάσει επαρκώς αν το κόστος ήταν ρεαλιστικό. Ο φορέας δεν τεκμηρίωσε αναλυτικά τον προϋπολογισμό κάθε πολυκέντρου και περιορίστηκε στην αναφορά της συνολικής δαπάνης, η οποία ανερχόταν περίπου στα 33,5 εκατ. ευρώ με ΦΠΑ.

Ακόμη βαρύτερη ήταν η διαπίστωση για τους όρους του διαγωνισμού. Σύμφωνα με τον έλεγχο, είχαν τεθεί προδιαγραφές που δημιουργούσαν ανυπέρβλητα εμπόδια για άλλους υποψηφίους. Στην έρευνα αγοράς, η μοναδική δεύτερη προσφορά που χρησιμοποιήθηκε για να εμφανιστεί δικαιολογημένη η τιμή των 300.000 ευρώ προερχόταν από την εταιρία ENVIPCO, την οποία αντιπροσωπεύει στην Ελλάδα η ίδια η ΤΕΧΑΝ.

Το στοιχείο αυτό δημιουργεί ευθέως ζήτημα αξιοπιστίας της διαδικασίας σύγκρισης τιμών και ενισχύει τις καταγγελίες ότι οι διαγωνισμοί είχαν σχεδιαστεί με όρους ευνοϊκούς για συγκεκριμένο ανάδοχο.

Η πολιτική στήριξη από το 2019 και τα ερωτήματα για τις παρεμβάσεις

Η υπόθεση αποκτά σαφή πολιτική διάσταση, καθώς η προβολή των «σπιτιών ανακύκλωσης» άρχισε το φθινόπωρο του 2019 από τη Νέα Δημοκρατία. Σε δελτίο Τύπου του Οκτωβρίου εκείνης της χρονιάς, το κυβερνών κόμμα ανέφερε ότι είχε γίνει ο πρώτος πολιτικός φορέας στην Ελλάδα που εκπλήρωσε τη νομική υποχρέωση ανακύκλωσης, στο πλαίσιο συνεργασίας με την Ανταποδοτική Ανακύκλωση.

Στην ίδια ανακοίνωση, η Ανταποδοτική Ανακύκλωση παρουσιαζόταν ως εγκεκριμένος μη κερδοσκοπικός φορέας του υπουργείου Περιβάλλοντος και ως ο μοναδικός οργανισμός που είχε αναπτύξει ολοκληρωμένα προγράμματα ανταποδοτικής ανακύκλωσης.

Εκείνη την περίοδο, όμως, η άδεια λειτουργίας του φορέα δεν είχε ανανεωθεί. Ο Ελληνικός Οργανισμός Ανακύκλωσης είχε απορρίψει το αναθεωρημένο επιχειρησιακό σχέδιο της Ανταποδοτικής Ανακύκλωσης, καθώς από τα στοιχεία του δεν προέκυπτε ότι θα επιτευχθούν οι προβλεπόμενοι στόχοι ανακύκλωσης.

Η έγκριση του επιχειρησιακού σχεδίου δόθηκε τελικά το 2021, ύστερα από αλλαγές σε υπουργικές θέσεις και στη διοίκηση του ΕΟΑΝ. Η αλληλουχία των αλλαγών και των αποφάσεων έχει προκαλέσει σοβαρά ερωτήματα για το αν ασκήθηκαν πολιτικές ή διοικητικές παρεμβάσεις ώστε να ξεπεραστούν οι προηγούμενες αρνητικές κρίσεις.

Η Ανταποδοτική Ανακύκλωση και η ΤΕΧΑΝ είχαν στο μεταξύ αποκτήσει πρόσβαση σε ιδιαίτερα υψηλό τραπεζικό δανεισμό. Για την ΤΕΧΑΝ έχει επίσης καταγγελθεί ότι λάμβανε δάνεια και συμμετείχε σε δημόσιους διαγωνισμούς, παρότι δεν είχε δημοσιεύσει ισολογισμούς για τα έτη από το 2015 έως το 2020.

Το σύνολο των στοιχείων συνθέτει μια υπόθεση με μεγάλα οικονομικά μεγέθη, ευρωπαϊκά κονδύλια, αδιαφανείς διαδικασίες, αμφισβητούμενες κοστολογήσεις και διαρκή πολιτική κάλυψη. Η κυβέρνηση οφείλει να εξηγήσει ποιοι ενέκριναν τις συμβάσεις, ποιοι αποδέχθηκαν τις τιμές, ποιοι επέτρεψαν τις παρατάσεις και ποιοι ανέλαβαν να ελέγξουν την πραγματική αποτελεσματικότητα του προγράμματος.

Η παρέμβαση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας αναδεικνύει για ακόμη μία φορά την αδυναμία των εγχώριων ελεγκτικών μηχανισμών να κινηθούν εγκαίρως σε μια υπόθεση που εξελισσόταν επί χρόνια μπροστά στα μάτια της διοίκησης. Η διακοπή των συμβάσεων και οι έφοδοι στις εταιρίες αποτελούν πλέον την αρχή της ουσιαστικής διερεύνησης.

Το κρίσιμο ζητούμενο είναι αν η έρευνα θα σταματήσει στις εταιρικές ευθύνες ή αν θα φτάσει μέχρι τα πολιτικά και διοικητικά πρόσωπα που δημιούργησαν το πλαίσιο, ενέκριναν τις χρηματοδοτήσεις και επέτρεψαν να δαπανηθούν δεκάδες εκατομμύρια ευρώ για ένα πρόγραμμα που οι ευρωπαϊκοί ελεγκτικοί μηχανισμοί έκριναν προβληματικό.