ΣτΕ: Απαγόρευση πλειστηριασμού πρώτης κατοικίας αν υπάρχει άλλη περιουσία

Το Συμβούλιο της Επικρατείας (ΣτΕ) εξέδωσε πρόσφατα μια κομβική απόφαση που αναδιαμορφώνει το τοπίο των πλειστηριασμών για χρέη προς το Δημόσιο, θέτοντας αυστηρούς περιορισμούς στην κατάσχεση της πρώτης κατοικίας. Σύμφωνα με την κρίση του ΣΤ΄ Τμήματος, η οικογενειακή στέγη ενός οφειλέτη δεν μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο αναγκαστικής εκτέλεσης και να ενταχθεί σε πρόγραμμα πλειστηριασμού, εφόσον ο οφειλέτης διαθέτει άλλα περιουσιακά στοιχεία ικανά να καλύψουν το ύψος της οφειλής. Η απόφαση αυτή έχει ευρύτατη εφαρμογή, καλύπτοντας οφειλές προς το Δημόσιο, τις ΔΟΥ, τους ΟΤΑ, τα ασφαλιστικά ταμεία και τα Νομικά Πρόσωπα Δημοσίου Δικαίου, δηλαδή όλες τις περιπτώσεις που εισπράττονται βάσει του Κώδικα Είσπραξης Δημοσίων Εσόδων (ΚΕΔΕ).

Διεύρυνση του δικαιώματος ανακοπής

Παράλληλα, το Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο έκρινε ότι ο οφειλέτης μπορεί πλέον να ασκήσει ανακοπή σε οποιοδήποτε στάδιο της διαδικασίας πλειστηριασμού, από την αρχική κοινοποίηση της κατασχετήριας έκθεσης έως και την τελική έκδοση του προγράμματος πλειστηριασμού. Μέχρι πρότινος, η νομολογία περιόριζε το δικαίωμα ανακοπής μόνο στο αρχικό στάδιο της κατασχετήριας έκθεσης, γεγονός που περιόριζε σημαντικά τις δυνατότητες υπεράσπισης των οφειλετών. Η νέα αυτή ερμηνεία ενισχύει την προστασία των πολιτών, παρέχοντάς τους τη δυνατότητα να αμφισβητήσουν τη νομιμότητα της διαδικασίας σε κάθε κρίσιμο σημείο της.

Η συγκεκριμένη υπόθεση

Η υπόθεση που οδήγησε στην απόφαση αφορούσε διευθύνοντα σύμβουλο Ανώνυμης Βιομηχανικής Εταιρείας, ο οποίος είχε ληξιπρόθεσμες οφειλές προς το Δημόσιο. Ο προϊστάμενος της Δ.Ο.Υ. Φ.Α.Ε. Πειραιά ενέταξε σε πρόγραμμα αναγκαστικού πλειστηριασμού μια μεζονέτα 162 τ.μ. στον πρώτο και δεύτερο όροφο στο Μοσχάτο, ιδιοκτησίας κατά 50% του διευθύνοντος συμβούλου και κατά 50% της συζύγου του. Ο οφειλέτης άσκησε ανακοπή στο Διοικητικό Πρωτοδικείο Αθηνών, το οποίο έκανε δεκτή την αίτηση και ακύρωσε το πρόγραμμα πλειστηριασμού, κρίνοντας ότι η έκδοσή του αντέκειτο στις αρχές της χρηστής διοίκησης και της αναλογικότητας.

Το Δημόσιο άσκησε έφεση, αλλά το Διοικητικό Εφετείο Αθηνών την απέρριψε ως αβάσιμη, επιβεβαιώνοντας ότι το ακίνητο αποτελούσε τη μοναδική κύρια κατοικία του οφειλέτη και της οικογένειάς του, ενώ εκείνος διέθετε και άλλα ακίνητα σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας. Το Εφετείο έκρινε ότι η έκδοση του προγράμματος πλειστηριασμού αντέβαινε στις αρχές της χρηστής διοίκησης και της αναλογικότητας, καθώς δεν αποτελούσε πρόσφορο και αναγκαίο μέτρο για την είσπραξη των οφειλών, δεδομένου ότι η ικανοποίηση της απαίτησης του Δημοσίου μπορούσε να επιτευχθεί με λιγότερο επαχθή μέτρα.

Η θέση του Δημοσίου και η τελική κρίση

Το Δημόσιο υποστήριξε ότι ο προϊστάμενος της Δ.Ο.Υ. άσκησε τη διακριτική του ευχέρεια, όπως προβλέπεται από τον ΚΕΔΕ, επιλέγοντας το συγκεκριμένο ακίνητο αντί άλλης περιουσίας του οφειλέτη. Ωστόσο, το ΣτΕ, με πρόεδρο τον αντιπρόεδρο Ιωάννη Γράβαρη και εισηγήτρια τη σύμβουλο Επικρατείας Ελένη Παπαδημητρίου, απέρριψε ως αβάσιμη την αίτηση του Δημοσίου. Το Δικαστήριο υπογράμμισε ότι, σύμφωνα με το Σύνταγμα, «η κατοικία των ανθρώπων, ως στοιχείο ουσιώδες για την αξιοπρέπεια, την ασφάλεια και την ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικής και οικογενειακής τους ζωής, αποτελεί αντικείμενο ιδιαίτερης κρατικής μέριμνας». Η κρατική μέριμνα για την πρώτη κατοικία ανάγεται στην προστασία θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων, τα οποία τελούν υπό την εγγύηση του κράτους, και όλα τα κρατικά όργανα υποχρεούνται να διασφαλίζουν την αποτελεσματικότητά τους, όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται στο άρθρο 25 παρ. 1 του Συντάγματος.

Επιπλέον, το ΣτΕ επεσήμανε ότι, βάσει των συνταγματικών επιταγών και της αρχής της αναλογικότητας που απορρέει από την αρχή του κράτους δικαίου, όταν η επιδίωξη σκοπού δημοσίου συμφέροντος συνεπάγεται τη στέρηση της κατοικίας ενός προσώπου, πρέπει να αποδεικνύεται ότι το μέτρο ήταν απολύτως αναγκαίο στη συγκεκριμένη περίπτωση. Αυτό σημαίνει ότι θα πρέπει να έχει εξαντληθεί προηγουμένως κάθε προσπάθεια ικανοποίησης του δημόσιου σκοπού με άλλα, πρόσφορα αλλά ηπιότερα μέτρα. Η απόφαση αυτή ενισχύει την προστασία της πρώτης κατοικίας και θέτει σαφείς περιορισμούς στην αυθαιρεσία της διοίκησης, διασφαλίζοντας την τήρηση των αρχών της χρηστής διοίκησης και της αναλογικότητας.