Σοβαρές πολιτικές και κοινωνικές συνέπειες προκαλεί η απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας για τη χορήγηση μίας μόνο εθνικής σύνταξης σε περιπτώσεις σώρευσης συντάξεων. Το Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο έκρινε συνταγματική τη διάταξη του νόμου Κατρούγκαλου, σύμφωνα με την οποία όταν στο ίδιο πρόσωπο συγκεντρώνονται περισσότερα συνταξιοδοτικά δικαιώματα, καταβάλλεται μία εθνική σύνταξη.
Η απόφαση ανοίγει ένα κρίσιμο μέτωπο για περίπου 200.000 συνταξιούχους, οι οποίοι ενδέχεται να βρεθούν αντιμέτωποι με αναδρομικές απαιτήσεις επιστροφής ποσών, εφόσον η κυβέρνηση δεν προχωρήσει άμεσα σε ειδική νομοθετική ρύθμιση για την προστασία τους.
Το ΣτΕ, με την υπ’ αριθμ. 699/2026 απόφαση του Α’ Τμήματος σε επταμελή σύνθεση, δέχθηκε κατά πλειοψηφία ότι ο κανόνας του άρθρου 7 παρ. 5 του ν. 4387/2016 εφαρμόζεται σε κάθε περίπτωση σώρευσης συντάξεων. Αυτό αφορά και τις περιπτώσεις όπου ένας συνταξιούχος λαμβάνει σύνταξη εξ ιδίου δικαιώματος και ταυτόχρονα σύνταξη λόγω θανάτου.
Το ΣτΕ ακύρωσε μέρος της εγκύκλιου Τσακλόγλου
Παρότι το Συμβούλιο της Επικρατείας έκρινε συνταγματική τη βασική διάταξη του νόμου Κατρούγκαλου, ακύρωσε τμήμα της ερμηνευτικής εγκύκλιου που είχε εκδώσει το 2021 ο τότε υφυπουργός Εργασίας, Παναγιώτης Τσακλόγλου.
Το δικαστήριο έκρινε ότι η εγκύκλιος δεν περιοριζόταν σε απλή ερμηνεία του νόμου, αλλά εισήγαγε νέες κανονιστικές ρυθμίσεις. Οι ρυθμίσεις αυτές, σύμφωνα με το ΣτΕ, εκδόθηκαν χωρίς νομοθετική εξουσιοδότηση και χωρίς δημοσίευση στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, καθώς η εγκύκλιος είχε αναρτηθεί μόνο στη «Διαύγεια».
Το επίμαχο σημείο της εγκύκλιου προέβλεπε ότι οι συνταξιούχοι που είχαν λάβει διπλή εθνική σύνταξη, λόγω προηγούμενης διαφορετικής εφαρμογής των διατάξεων από τη διοίκηση, θα διατηρούσαν τα ποσά που τους είχαν καταβληθεί. Το υπερβάλλον ποσό θα εμφανιζόταν ως προσωπική διαφορά, ώστε να μη ζητηθούν επιστροφές από ανθρώπους που είχαν εισπράξει τα χρήματα καλόπιστα.
Το ΣτΕ έκρινε ότι αυτή η πρόβλεψη δεν είχε επαρκές νομοθετικό έρεισμα. Με άλλα λόγια, η διοίκηση επιχείρησε μέσω εγκύκλιου να ρυθμίσει ζήτημα με ουσιαστικές οικονομικές συνέπειες για χιλιάδες συνταξιούχους, χωρίς να έχει την απαιτούμενη τυπική βάση.
Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί κενό προστασίας. Αν η κυβέρνηση δεν παρέμβει νομοθετικά, οι συνταξιούχοι που έλαβαν ποσά λόγω προηγούμενης διοικητικής πρακτικής μπορεί να βρεθούν εκτεθειμένοι σε απαιτήσεις επιστροφής, παρά το γεγονός ότι δεν ευθύνονται οι ίδιοι για τον τρόπο με τον οποίο εφαρμόστηκε ο νόμος από τις υπηρεσίες.
Ο κανόνας της μίας εθνικής σύνταξης
Σύμφωνα με την απόφαση, η διάταξη του νόμου Κατρούγκαλου είναι σαφής: σε περίπτωση σώρευσης συντάξεων χορηγείται μία εθνική σύνταξη. Το δικαστήριο έκρινε ότι ο κανόνας αυτός ισχύει ανεξάρτητα από την αιτία των συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων, δηλαδή είτε πρόκειται για συντάξεις λόγω θανάτου είτε για συντάξεις εξ ιδίου δικαιώματος είτε για συνδυασμό τους.
Το ΣτΕ επισήμανε ότι ο νόμος δεν προβλέπει εξαίρεση για τις περιπτώσεις όπου κάποιος λαμβάνει σύνταξη χηρείας μαζί με δική του σύνταξη. Εφόσον ο νομοθέτης ήθελε να θεσπίσει τέτοια εξαίρεση, θα έπρεπε να το έχει προβλέψει ρητά.
Κατά το σκεπτικό της απόφασης, οι διατάξεις που ρυθμίζουν τη σύνταξη λόγω θανάτου αφορούν τον τρόπο υπολογισμού της σύνταξης του επιζώντος δικαιούχου ως ποσοστού της σύνταξης του θανόντος. Δεν ρυθμίζουν, όμως, το ανώτατο όριο των εθνικών συντάξεων όταν στο ίδιο πρόσωπο σωρεύονται περισσότερα δικαιώματα.
Το κρίσιμο σημείο είναι ότι ο περιορισμός δεν αφορά αποκλειστικά τη σύνταξη χηρείας. Αφορά το συνολικό άθροισμα των επιμέρους εθνικών συντάξεων που καταβάλλονται στο ίδιο πρόσωπο, όταν αυτό υπερβαίνει το όριο της εθνικής σύνταξης.
Η απόφαση αναγνωρίζει επίσης ότι η σύνταξη λόγω θανάτου αποτελεί αυτοτελές δικαίωμα των δικαιούχων. Παρ’ όλα αυτά, το δικαίωμα αυτό ασκείται μέσα στο πλαίσιο των όρων και περιορισμών που θέτει κάθε φορά η νομοθεσία.
Πολιτική σύγκρουση για τις συντάξεις χηρείας
Η απόφαση του ΣτΕ προκάλεσε την αντίδραση του ΠΑΣΟΚ, το οποίο κατηγόρησε την κυβέρνηση ότι εφαρμόζει πλήρως τις περικοπές του νόμου Κατρούγκαλου, παρά τις προεκλογικές δεσμεύσεις της Νέας Δημοκρατίας για κατάργησή του.
Ο εκπρόσωπος Τύπου του ΠΑΣΟΚ ανέφερε ότι η απόφαση υπενθυμίζει πως η κυβέρνηση Μητσοτάκη διατήρησε και υλοποίησε τις περικοπές στις συντάξεις λόγω θανάτου, αξιοποιώντας τις διατάξεις που είχε θεσπίσει η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ - ΑΝΕΛ.
Στην ίδια δήλωση, το ΠΑΣΟΚ υπενθυμίζει ότι η Νέα Δημοκρατία είχε δεσμευθεί προεκλογικά για την κατάργηση του νόμου Κατρούγκαλου. Η σημερινή εικόνα, σύμφωνα με την αντιπολίτευση, δείχνει ότι η κυβέρνηση όχι μόνο κράτησε τον βασικό μηχανισμό περικοπών, αλλά τον εφάρμοσε διοικητικά μέσα από εγκυκλίους.
Το ΠΑΣΟΚ ζητά άμεσο εξορθολογισμό των συντάξεων χηρείας και κατάργηση των μειώσεων, θέτοντας το ζήτημα ως θέμα κοινωνικής δικαιοσύνης για χιλιάδες συνταξιούχους που βρίσκονται αντιμέτωποι με μειωμένες αποδοχές και ενδεχόμενες αναδρομικές απαιτήσεις.
Η κυβέρνηση βρίσκεται πλέον μπροστά σε μια σαφή πολιτική ευθύνη. Η δικαστική απόφαση ξεκαθαρίζει το νομικό πλαίσιο, όμως το κοινωνικό πρόβλημα παραμένει. Συνταξιούχοι που έλαβαν ποσά λόγω κακής ή διαφορετικής εφαρμογής του νόμου από τη διοίκηση δεν μπορούν να μετατραπούν εκ των υστέρων σε οφειλέτες του Δημοσίου χωρίς πολιτική απόφαση προστασίας.
Η υπόθεση αποκαλύπτει με ιδιαίτερη ένταση το βαθύ πρόβλημα του ασφαλιστικού συστήματος: διαρκείς αλλαγές, ερμηνευτικές εγκύκλιοι, διοικητικές παρεμβάσεις και νομοθετικά κενά δημιουργούν ανασφάλεια σε ανθρώπους που έχουν οργανώσει τη ζωή τους με βάση ποσά που το ίδιο το κράτος τους κατέβαλε.
Το ζήτημα των συντάξεων χηρείας δεν είναι απλή τεχνική διαφορά υπολογισμού. Αφορά ανθρώπους που έχασαν σύζυγο, οικογένειες που στηρίζονται σε περιορισμένα εισοδήματα και συνταξιούχους που καλούνται να αντιμετωπίσουν αυξήσεις στο κόστος ζωής, φάρμακα, ενοίκια και καθημερινές ανάγκες. Η επίκληση της νομιμότητας δεν αρκεί όταν η πολιτεία έχει υποχρέωση να προστατεύσει όσους βρέθηκαν καλόπιστα σε μια κατάσταση που δημιούργησε η ίδια η διοίκηση.
Η απόφαση του ΣτΕ καθιστά επιτακτική την άμεση πολιτική παρέμβαση. Χωρίς νομοθετική ρύθμιση, η υπόθεση μπορεί να εξελιχθεί σε νέα κοινωνική πληγή για χιλιάδες συνταξιούχους, με την κυβέρνηση να καλείται να αποδείξει αν επιλέγει την προστασία των ευάλωτων ή την ψυχρή εφαρμογή ενός ασφαλιστικού πλαισίου που η ίδια είχε δεσμευθεί ότι θα καταργήσει.
