Έντονη ανησυχία έχει προκαλέσει σε ολόκληρη την Ευρώπη —και φυσικά στην Ελλάδα— η αποκάλυψη ότι Δανός δότης σπέρματος ήταν φορέας σπάνιας γενετικής μετάλλαξης που αυξάνει δραματικά τον κίνδυνο καρκίνου. Η υπόθεση ήρθε στο φως μέσα από μεγάλη έρευνα 14 δημοσιογραφικών οργανισμών, η οποία αποκάλυψε πως από το γεννητικό υλικό του συγκεκριμένου δότη έχουν γεννηθεί τουλάχιστον 197 παιδιά σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, με ορισμένα από αυτά να έχουν ήδη χάσει τη ζωή τους από κακοήθειες που σχετίζονται με τη μετάλλαξη.
Στην Ελλάδα, σύμφωνα με τα στοιχεία της Εθνικής Αρχής Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής, έχουν γεννηθεί 18 παιδιά από το συγκεκριμένο δείγμα, ενώ επτά κλινικές προμηθεύτηκαν σπέρμα από τον Δανό δότη τα προηγούμενα χρόνια. Μετά τις αποκαλύψεις, η Αρχή εξέδωσε επείγουσες οδηγίες προς όλες τις μονάδες αλλά και προς τις οικογένειες, ζητώντας άμεση ενημέρωση και γενετικό έλεγχο των παιδιών που έχουν γεννηθεί μέσω του συγκεκριμένου υλικού.
Η Αρχή ανακοίνωσε την πλήρη και οριστική απαγόρευση διάθεσης του σπέρματος του δότη, επισημαίνοντας πως η μετάλλαξη που εντοπίστηκε στο γονίδιο ΤΡ53 συνδέεται με το σύνδρομο Li-Fraumeni, μια εξαιρετικά επικίνδυνη γενετική κατάσταση που δίνει στα παιδιά έως και 90% πιθανότητα ανάπτυξης καρκίνου — συχνά σε πολύ μικρή ηλικία. Οι γιατροί καλούνται πλέον να ενημερώσουν γραπτώς όλους τους λήπτες, να συλλέξουν στοιχεία για την υγεία των παιδιών και να συστήσουν εξειδικευμένο μοριακό έλεγχο για τη συγκεκριμένη μετάλλαξη.
Η έρευνα αποκαλύπτει ότι ο δότης, που άρχισε να δίνει σπέρμα το 2005 όταν ήταν ακόμη φοιτητής, ήταν υγιής, όμως έφερε τη μετάλλαξη σε ποσοστό έως και 20% των σπερματοζωαρίων του — μια «σιωπηλή» γενετική βλάβη που δεν εντοπίστηκε, καθώς ο έλεγχος για τέτοιες σπάνιες μεταλλάξεις δεν προβλεπόταν στη νομοθεσία της Δανίας. Ορισμένα από τα παιδιά που γεννήθηκαν με τη συγκεκριμένη μετάλλαξη έχουν ήδη αναπτύξει πολλαπλούς όγκους, ενώ για κάποια ήταν μοιραία.
Το σπέρμα του δότη διακινήθηκε από την European Sperm Bank σε 67 κλινικές σε 14 χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας και της Κύπρου. Παρότι η διάθεση δεν έγινε απευθείας στο Ηνωμένο Βασίλειο, Βρετανίδες που ταξίδεψαν στη Δανία το χρησιμοποίησαν και έχουν ήδη ειδοποιηθεί. Σε όλη την Ευρώπη, οι υγειονομικές αρχές βρίσκονται πλέον σε διαδικασία εντοπισμού και ενημέρωσης των οικογενειών.
Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι τέτοια περιστατικά είναι εξαιρετικά σπάνια, ωστόσο τονίζουν πως η υπερβολική χρήση δειγμάτων από έναν δότη, ιδιαίτερα σε μεγάλες διεθνείς τράπεζες σπέρματος, αυξάνει τους κινδύνους και αναδεικνύει την ανάγκη για αυστηρότερη και πιο σύγχρονη γενετική διασφάλιση.
Η Prime News υπέβαλε γραπτό αίτημα στην Εθνική Αρχή Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής, σχετικά με το εάν έχει χρησιμοποιηθεί σπέρμα του εν λόγω δότη στην αμαρτωλή κλινική των Χανίων.
Η ανταπόκριση ήταν άμεση, καθώς η πρόεδρος, Ισμήνη Κριάρη, επικοίνωσε τηλεφωνικά μαζί μας και μας έδωσε όλες τις σχετικές διευκρινίσεις.
Η απάντησή της, είναι ότι “όχι” δεν έχει προκύψει μέχρι στιγμής η χρησιμοποιήσει σπέρματος από το Μεσογειακό Ιατρείο Γονιμότητας, ούτε -προφανώς – εγκυμοσύνη ή κάποιο παιδί με το συγκεκριμένο γενετικό υλικό. Ωστόσο, λόγω του κλεισίματος της κλινικής, αλλά και του χάους με τα φερόμενα διπλά αρχεία, ρωτήσαμε την κα Κριάρη, πώς είναι σε θέση η Αρχή να γνωρίζει τι πραγματικά έχει συμβεί;
«Η Εθνική Αρχή Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής έχει ενημερώσει τις κλινικές, οι οποίες με τη σειρά τους ενημερώνουν τις οικογένειες που έλαβαν το γενετικό υλικό του συγκεκριμένου άνδρα από τη Δανία για περαιτέρω έλεγχο» απάντησε η κα Κριάρη, η οποία ανέλαβε Πρόεδρος της Αρχής μετά την απομάκρυνση του κ. Βραχνή, ο οποίος αντιμετωπίζει ποινικές διώξεις για χρηματισμό στην υπόθεση της κλινικής και είναι ελεύθερος με περιοριστικούς όρους.
Για την συγκεκριμένη κλινική, η οποία είναι κλειστή, το μόνο δεδομένο αυτή τη στιγμή είναι ότι δεν έχει επικοινωνήσει κανείς με την Αρχή, για να αναφέρει ότι όντως έγινε χρήση ούτε ότι έχει προκύψει παιδί.
Πάντως, όπως μας εξήγησε η κα Κριάρη, Πρόεδρος της Αρχής και Ομότιμη Καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου και Βιοηθικής και Δικαίου, Παντείου Πανεπιστημίου, πρόκειται για μια εξαιρετικά σπάνια μετάλλαξη για την οποία δεν ελέγχεται το σπέρμα ούτε σε περιπτώσεις εξωσωματικής ούτε άλλωστε σε αυτόματη γονιμοποίηση.
Όπως έγινε γνωστό, το Νοέμβριο του 2020, ένας Έλληνας γιατρός με ειδικότητα στον παιδικό καρκίνο, εντόπισε τη μετάλλαξη TP53 σε τρία παιδιά της ίδιας οικογένειας, τα οποία είχαν συλληφθεί μέσω εξωσωματικής γονιμοποίησης σε ελληνικές κλινικές από αυτόν τον δωρητή.
Ένα από τα παιδιά αυτά πάσχει από καρκίνο. Το 2023, ο γιατρός συναντήθηκε με ένα τέταρτο παιδί από τον ίδιο δωρητή, το οποίο φέρει επίσης τη μετάλλαξη.
«Σε συνέχεια κοινοποίησης στην Εθνική Αρχή Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής αναφοράς εξαιρετικού συμβάντος που αφορά δότη σπέρματος Τράπεζας Κρυοσυντήρησης του Εξωτερικού, o οποίος παρότι υγιής φέρει σε μωσαϊκό πρότυπο (10-19% των κυττάρων της γαμετικής σειράς) την αγνώστου κλινικής σημασίας (VlJS) παραλλαγή c.325T>A p.(Phe10911e) στο γονίδιο ΤΡ53 (ΝΜ_ΟΟΟ546.5), οι Καθηγήτριες κ.κ. Μ. Σιμοπούλου και Μ. Γαζούλη εισηγήθηκαν στο Εποπτικό Συμβούλιο της ΕΑΙΥΑ ότι σύμφωνα με τη διεθνή βιβλιογραφία οι παραλλαγές του γονιδίου ΤΡ53 στα κύτταρα της γαμετικής σειράς αποτελούν τη βασική αιτία του Συνδρόμου Li-Fraumeni, το οποίο προδιαθέτει σε ποικίλους κακοήθεις όγκους πρώιμης έναρξης.
Επειδή δεν μπορεί να αποκλειστεί η πιθανότητα οι μελλοντικοί βιολογικοί απόγονοι του εν λόγω δότη να εμφανίσουν κλινική συμπτωματολογία που να σχετίζεται με το Σύνδρομο Li-Fraumeni, το Εποπτικό Συμβούλιο της Εθνικής Αρχής Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής αποφάσισε:
Την καθολική απαγόρευση της διάθεσης και χρήσης γεννητικού υλικού του εν λόγω δότη στο μέλλον και την πραγματοποίηση ενεργειών από τις Μονάδες Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής αναφορικά με τους λήπτες που έχουν πραγματοποιήσει πλήρεις κύκλους ιατρικώς υποβοηθούμενης αναπαραγωγής με γεννητικό υλικό του εν λόγω δότη. Συγκεκριμένα, οι θεράποντες ιατροί αφού ενημερώσουν γραπτώς τους λήπτες να τους ζητήσουν την αποστολή δεδομένων σχετικά με την έκβαση των εν λόγω κύκλων ιατρικώς υποβοηθούμενης αναπαραγωγής.
Στην περίπτωση γέννησης ζώντος νεογνού, οι θεράποντες ιατροί θα πρέπει να ζητήσουν από τους λήπτες την παροχή πληροφοριών σχετικά με τη γενικότερη υγεία των απογόνων τους και δεδομένα από την νεογνική ή/και παιδιατρική παρακολούθηση.
Θα πρέπει επίσης να συστήσουν την διενέργεια στοχευμένου μοριακού γονιδιακού ελέγχου των γεννηθέντων τέκνων, ώστε να διαπιστωθεί εάν αυτά φέρουν την αγνώστου κλινικής σημασίας (VlJS) παραλλαγή c.325T>A p.(Phe10911e) στο γονίδιο ΤΡ53, την οποία φέρει ο συγκεκριμένος δότης.
Σύμφωνα με τις πληροφορίες που έχουμε λάβει μέχρι σήμερα, στην Ελλάδα με γεννητικό υλικό του εν λόγω δότη έχουν γεννηθεί 18 παιδιά (υπάρχουν οικογένειες με περισσότερα του ενός τέκνα).
Σημειώνεται ότι ο δότης είχε υποβληθεί στους απαραίτητους ελέγχους σύμφωνα με τη νομοθεσία της χώρας προέλευσης, στους οποίους δεν προβλέπεται ο έλεγχος για τις συγκεκριμένες σπάνιες κληρονομικές μεταλλάξεις στο εν λόγω γονίδιο».
Σύμφωνα με το euronews που συνοψίζει την έρευνα των 14 ΜΜΕ (ανάμεσά τους BBC, DW) διαπιστώθηκε ότι το σπέρμα του δότη χρησιμοποιήθηκε για τη σύλληψη τουλάχιστον 197 παιδιών σε 14 χώρες, αν και ο πραγματικός αριθμός μπορεί να είναι ακόμη μεγαλύτερος.
Η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Σπέρματος (ESB) της Δανίας, που προμήθευε τα δείγματα, φέρεται να παραδέχθηκε ότι το σπέρμα χρησιμοποιήθηκε υπερβολικά πολλές φορές και εξέφρασε «τα βαθύτατα συλλυπητήριά της» στις πληγείσες οικογένειες.
Η τράπεζα ανέφερε ότι η μετάλλαξη δεν θα μπορούσε να εντοπιστεί στους ελέγχους και ότι «απέκλεισε αμέσως» τον δότη όταν προέκυψε το ζήτημα.
Η έρευνα διαπίστωσε ότι παιδιά γεννήθηκαν με τη χρήση του σπέρματος του δότη στη Δανία, στο Βέλγιο, στην Ισπανία, στην Ελλάδα και στη Γερμανία.
Το σπέρμα διατέθηκε επίσης στην Ιρλανδία, την Πολωνία, την Αλβανία και το Κόσοβο, ενώ γυναίκες από τη Σουηδία έλαβαν επίσης θεραπεία υπογονιμότητας από αυτόν τον δότη.
Οι ειδικοί λένε ότι η υπόθεση αποκαλύπτει ρήγματα στη διεθνή ρύθμιση των δοτών.
«Ο έλεγχος για κάτι de novo στους όρχεις δεν θα λειτουργήσει ποτέ στο αίμα. Κάθε σπερματοζωάριο σε μια εκσπερμάτιση είναι ελαφρώς διαφορετικό, επομένως ο έλεγχός τους επίσης δεν είναι απλός», ανέφερε σε δήλωσή του ο Τζάκσον Κέρκμαν-Μπράουν, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Μπέρμιγχαμ. «Τελικά, το ζήτημα εδώ αφορά τα όρια ανά οικογένεια και την παρατεταμένη χωρίς εποπτεία χρήση».
Παράλληλα, η Κλερ Τέρνμπουλ από το Ινστιτούτο Έρευνας για τον Καρκίνο στο Ηνωμένο Βασίλειο χαρακτήρισε την κατάσταση ως εξαιρετικά απίθανη.
«Αυτό αποτελεί μια εξαιρετικά ατυχή σύμπτωση δύο εξαιρετικά ασυνήθιστων γεγονότων: ότι το σπέρμα του δότη φέρει μεταλλάξεις για μια εξαιρετικά σπάνια γενετική πάθηση … και ότι το σπέρμα του έχει χρησιμοποιηθεί στη σύλληψη ενός τόσο εξαιρετικά μεγάλου αριθμού παιδιών», είπε.
Είπε ότι τα στοιχεία υποδηλώνουν πως η μετάλλαξη προέκυψε στους όρχεις του δότη και εξαπλώθηκε γρήγορα μεταξύ των σπερματικών κυττάρων, «μια επίδειξη της εγωιστικής σπερματογονιακής επιλογής».
Οι κανόνες που διέπουν τη δωρεά σπέρματος και ωαρίων διαφέρουν από τη μία ευρωπαϊκή χώρα στην άλλη. Ο μέγιστος αριθμός παιδιών από έναν μόνο δότη κυμαίνεται από 1 στην Κύπρο έως 10 στη Γαλλία, την Ελλάδα, την Ιταλία και την Πολωνία, σύμφωνα με έκθεση του 2025 των Νορδικών Εθνικών Συμβουλίων Ηθικής.
