Τα «γυαλιά-ρουφιάνοι» της Meta εισβάλλουν και στα τελευταία όρια της ιδιωτικής ζωής

Η επέλαση των έξυπνων γυαλιών με κάμερες, μικρόφωνα και τεχνητή νοημοσύνη ανοίγει ένα νέο και εξαιρετικά επικίνδυνο κεφάλαιο για την ιδιωτική ζωή. Η τεχνολογία που μέχρι πρόσφατα εμφανιζόταν σε δυστοπικά σενάρια επιστημονικής φαντασίας κυκλοφορεί πλέον στους δρόμους, στα καταστήματα, στους χώρους εργασίας και μέσα στα σπίτια.

Η Meta, σε συνεργασία με εταιρείες όπως η Ray-Ban και η Oakley, έχει διαθέσει έξυπνα γυαλιά τα οποία εξωτερικά μοιάζουν σε μεγάλο βαθμό με ένα συνηθισμένο ζευγάρι. Στον σκελετό τους έχουν ενσωματωθεί μικροσκοπικές κάμερες, μικρόφωνα, ηχεία και λειτουργίες τεχνητής νοημοσύνης.

Ο χρήστης μπορεί να καταγράφει όσα βλέπει, να τραβά φωτογραφίες και βίντεο, να ακούει μουσική, να πραγματοποιεί τηλεφωνικές κλήσεις και να απευθύνει ερωτήματα σε ψηφιακό βοηθό χωρίς να κρατά κινητό τηλέφωνο.

Κατά τη διάρκεια της εγγραφής ενεργοποιείται μια μικρή φωτεινή ένδειξη LED. Η ύπαρξή της, όμως, δεν λύνει το πρόβλημα. Το λαμπάκι μπορεί εύκολα να περάσει απαρατήρητο, ιδιαίτερα σε πολυσύχναστους χώρους, σε συνθήκες έντονου φωτισμού ή όταν οι άνθρωποι δεν γνωρίζουν καν ότι τα γυαλιά που βρίσκονται απέναντί τους διαθέτουν κάμερα.

Το αποτέλεσμα είναι ότι ανυποψίαστοι πολίτες μπορούν να καταγράφονται στον δρόμο, σε χώρους εστίασης, σε μέσα μεταφοράς, σε επαγγελματικές συναντήσεις ή ακόμη και μέσα σε ιδιωτικές κατοικίες, χωρίς να έχουν δώσει συγκατάθεση και χωρίς να αντιληφθούν ότι μετατρέπονται σε μέρος ενός ψηφιακού αρχείου.

Η παρακολούθηση μετατράπηκε σε καταναλωτικό προϊόν

Η μεγάλη επιτυχία της τεχνολογικής βιομηχανίας βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζει μια υποδομή διαρκούς καταγραφής ως κομψό και χρήσιμο αξεσουάρ. Μια κάμερα τοποθετημένη σε εμφανές σημείο προκαλεί καχυποψία. Η ίδια κάμερα μέσα σε έναν επώνυμο σκελετό γυαλιών εμφανίζεται ως σύμβολο καινοτομίας, κοινωνικής προβολής και συμμετοχής στη νέα ψηφιακή εποχή.

Εάν μια κρατική αρχή επιχειρούσε να επιβάλει στους πολίτες να κυκλοφορούν φορώντας κάμερες και να καταγράφουν διαρκώς τους γύρω τους, η κοινωνική αντίδραση θα ήταν άμεση. Όταν η ίδια δυνατότητα διατίθεται ως καταναλωτικό gadget, με ελκυστικό σχεδιασμό και σύνδεση με τα κοινωνικά δίκτυα, οι πολίτες πληρώνουν οι ίδιοι για να την αποκτήσουν.

Αυτό αποτελεί τον πυρήνα της νέας ψηφιακής κανονικότητας. Η παρακολούθηση δεν εγκαθίσταται με διαταγές και απαγορεύσεις. Εισέρχεται στην καθημερινότητα μέσα από την ευκολία, τη διασκέδαση, την ανάγκη για προβολή και την επιθυμία του χρήστη να καταγράφει κάθε στιγμή της ζωής του.

Οι μεγάλες τεχνολογικές εταιρείες έχουν οικοδομήσει το επιχειρηματικό τους μοντέλο πάνω στη συλλογή, την επεξεργασία και την εμπορική αξιοποίηση δεδομένων. Τα έξυπνα γυαλιά διευρύνουν αυτή τη δυνατότητα, καθώς η κάμερα δεν βρίσκεται πλέον στην τσέπη. Ακολουθεί συνεχώς το βλέμμα του χρήστη και καταγράφει τον φυσικό κόσμο από τη δική του οπτική γωνία.

Κτίρια, πρόσωπα, συζητήσεις, συνήθειες, προϊόντα, πινακίδες, διαδρομές και ιδιωτικοί χώροι μπορούν να μετατραπούν σε ψηφιακές πληροφορίες. Το ακριβές εύρος αποθήκευσης και επεξεργασίας εξαρτάται από τις ρυθμίσεις, τις εφαρμογές και τις πολιτικές κάθε υπηρεσίας. Η κοινωνική απειλή, ωστόσο, δεν περιορίζεται μόνο στο τι κάνει σήμερα μια εταιρεία με τα δεδομένα. Αφορά την υποδομή που εγκαθίσταται και τις δυνατότητες που μπορεί να αποκτήσει στο μέλλον.

Ο χρήστης πιστεύει ότι καταγράφει το γεύμα του, μια βόλτα, μια συναυλία ή ένα αστείο περιστατικό για να το δημοσιεύσει στο TikTok και στο Instagram. Ταυτόχρονα, παράγει ακατέργαστο οπτικό και ηχητικό υλικό για συστήματα που μπορούν να αναγνωρίζουν αντικείμενα, χώρους, συμπεριφορές και ανθρώπινες δραστηριότητες.

Η ματαιοδοξία, η αφέλεια ή η αδιαφορία του ατόμου έχουν μικρότερη σημασία από το συνολικό αποτέλεσμα. Εκατομμύρια χρήστες μετατρέπονται σε κινητούς συλλέκτες δεδομένων, χρηματοδοτώντας οι ίδιοι τον εξοπλισμό και προσφέροντας δωρεάν τη συνεχή παρουσία του μέσα στην κοινωνία.

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν ήδη εκπαιδεύσει ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού να αντιμετωπίζει την έκθεση ως επιτυχία. Τα «likes», οι προβολές και η προσδοκία διαδικτυακής αναγνώρισης λειτουργούν ως ανταμοιβή για όποιον δημοσιοποιεί περισσότερες στιγμές της προσωπικής του ζωής και της ζωής των άλλων.

Τα έξυπνα γυαλιά αφαιρούν ακόμη και το τελευταίο εμπόδιο: την ανάγκη να σηκώσει κάποιος εμφανώς το κινητό του. Η κάμερα παραμένει στο πρόσωπο και η καταγραφή μπορεί να ξεκινήσει μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, χωρίς ο απέναντι να καταλάβει τι συμβαίνει.

Από τον δημόσιο χώρο στην κρεβατοκάμαρα και στα αποδυτήρια

Η σοβαρότερη συνέπεια αφορά την κατάρρευση των ορίων ανάμεσα στον δημόσιο και τον ιδιωτικό χώρο. Οι άνθρωποι γνωρίζουν ότι μπορεί να καταγραφούν σε μια συγκέντρωση, σε μια δημόσια εκδήλωση ή σε έναν δρόμο με κάμερες ασφαλείας. Η κατάσταση αλλάζει ριζικά όταν κάθε πολίτης μπορεί να μεταφέρει μια σχεδόν αόρατη κάμερα σε χώρους όπου υπάρχει εύλογη προσδοκία ιδιωτικότητας.

Αποδυτήρια, δημόσιες τουαλέτες, ιατρεία, χώροι εργασίας, σχολεία και ιδιωτικές κατοικίες μπορούν να μετατραπούν σε σημεία παράνομης ή καταχρηστικής καταγραφής. Η τεχνολογία δεν ευθύνεται από μόνη της για κάθε παραβίαση. Δίνει, όμως, στον ασυνείδητο χρήστη ένα εξαιρετικά διακριτικό και εύχρηστο μέσο για να την πραγματοποιήσει.

Ένας επισκέπτης που μπαίνει σε ένα σπίτι φορώντας έξυπνα γυαλιά μπορεί να καταγράψει το εσωτερικό του χώρου, τα πρόσωπα της οικογένειας, προσωπικά έγγραφα ή ιδιωτικές συνομιλίες. Ο οικοδεσπότης ενδέχεται να μην αντιληφθεί ποτέ ότι εικόνες και ήχος αποθηκεύτηκαν ή μεταδόθηκαν σε κάποια διαδικτυακή υπηρεσία.

Αυτό μεταβάλλει πλήρως την έννοια της συγκατάθεσης. Η άρνηση ενός πολίτη να αγοράσει παρόμοια συσκευή δεν προστατεύει την ιδιωτικότητά του, επειδή αρκεί να τη φορά κάποιος άλλος που βρίσκεται στον ίδιο χώρο.

Η προστασία των προσωπικών δεδομένων μετατρέπεται έτσι από ατομική επιλογή σε συλλογικό πρόβλημα. Κανένας δεν μπορεί να ελέγξει μόνος του τις κάμερες, τα μικρόφωνα και τις εφαρμογές που μεταφέρουν οι άνθρωποι γύρω του.

Οι τεχνολογικές εταιρείες προβάλλουν τους όρους χρήσης, τις φωτεινές ενδείξεις και τις ρυθμίσεις ασφαλείας ως επαρκείς εγγυήσεις. Οι μηχανισμοί αυτοί δεν εμποδίζουν την καταγραφή χωρίς συναίνεση, την κακόβουλη χρήση ή τη δημοσίευση υλικού που μπορεί να προσβάλει την αξιοπρέπεια και την προσωπικότητα ενός ανθρώπου.

Οι νομοθεσίες περί προσωπικών δεδομένων και προστασίας της ιδιωτικής ζωής εξακολουθούν να ισχύουν. Η πρακτική εφαρμογή τους, όμως, γίνεται εξαιρετικά δύσκολη όταν το θύμα δεν γνωρίζει ότι καταγράφηκε και δεν έχει τρόπο να εντοπίσει πού αποθηκεύτηκε ή πώς χρησιμοποιήθηκε το υλικό.

Στη δημόσια συζήτηση για την αποκαλούμενη Τέταρτη Βιομηχανική Επανάσταση, ο Klaus Schwab και το Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ έχουν περιγράψει μια εποχή κατά την οποία οι ψηφιακές, βιολογικές και φυσικές τεχνολογίες θα συνδέονται όλο και στενότερα. Η περιγραφή αυτή δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη κάποιου κρυφού σχεδίου. Αποτυπώνει, όμως, μια κατεύθυνση στην οποία τα όρια ανάμεσα στον άνθρωπο, τη συσκευή και το δίκτυο γίνονται συνεχώς πιο ασαφή.

Αντίστοιχα, η φράση «δεν θα κατέχετε τίποτα και θα είστε ευτυχισμένοι», η οποία έχει συνδεθεί ευρέως με το WEF, προήλθε από ένα μελλοντολογικό κείμενο που δημοσιεύτηκε στην πλατφόρμα του οργανισμού και δεν αποτελεί προσωπική διακήρυξη του Schwab. Η πολιτική και κοινωνική συζήτηση που προκάλεσε παραμένει ουσιαστική, επειδή αφορά ένα μοντέλο ζωής στο οποίο η ιδιοκτησία, η αυτονομία και η ιδιωτικότητα υποχωρούν απέναντι στις πλατφόρμες και στις υπηρεσίες συνδρομής.

Η απειλή δεν χρειάζεται να πάρει τη μορφή μιας βίαιης κρατικής επιβολής. Η ιδιωτική ζωή μπορεί να διαλυθεί σταδιακά μέσω της εθελοντικής καταναλωτικής παράδοσης, καθώς κάθε νέα συσκευή παρουσιάζεται ως απαραίτητη, διασκεδαστική και κοινωνικά επιθυμητή.

Ο τεχνολογικός Δούρειος Ίππος δεν εισέρχεται στις πόλεις κρυφά. Διαφημίζεται, πωλείται σε καταστήματα, φοριέται με υπερηφάνεια και μετατρέπεται σε σύμβολο κοινωνικής θέσης. Οι ίδιοι οι πολίτες τον αγοράζουν και τον μεταφέρουν μέσα σε κάθε χώρο όπου μέχρι χθες η κάμερα θα θεωρούνταν ανεπίτρεπτη.

Το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι η δαιμονοποίηση κάθε νέας τεχνολογίας. Είναι η επιβολή πραγματικών ορίων πριν η διαρκής καταγραφή αποκτήσει πλήρη κοινωνική νομιμοποίηση. Απαιτούνται αυστηροί κανόνες για τη χρήση καμερών σε ιδιωτικούς και ευαίσθητους χώρους, σαφής ενημέρωση των πολιτών, αποτελεσματικές κυρώσεις και τεχνικά μέτρα που δεν θα μπορούν να παρακάμπτονται εύκολα.

Χωρίς αυτά, η ανθρώπινη αξιοπρέπεια θα υποχωρεί κάθε φορά που ένας χρήστης θα θεωρεί σημαντικότερη μια ανάρτηση από το δικαίωμα του διπλανού του να μη μαγνητοσκοπείται. Η ιδιωτικότητα δεν χάνεται σε μία ημέρα. Καταργείται κομμάτι-κομμάτι, μέχρι η κοινωνία να συνηθίσει ότι κάθε βλέμμα μπορεί να είναι κάμερα και κάθε προσωπική στιγμή ένα ακόμη αρχείο σε κάποιο απομακρυσμένο σύστημα δεδομένων.