Τι συμβαίνει με τα καταφύγια στην Αττική; - Γιατί οι πολίτες δεν ξέρουν πού να προστατευτούν

Μετά τις εξελίξεις στη Μέση Ανατολή και κυρίως στην Κύπρο, στη δημόσια συζήτηση επανήλθε το θέμα των καταφυγίων. Και δεν είναι λίγοι οι πολίτες που αναρωτιούνται «που βρίσκονται τα καταφύγια» και «σε ποια κατάσταση βρίσκονται».

Σε αυτό το ιδιαίτερο και άκρως σοβαρό θέμα ρίχνει φως ο ειδικός ερευνητής και συγγραφέας Κωνσταντίνος Κυρίμης, ο άνθρωπος που ανέδειξε τα καταφύγια της Αττικής. Ξεκινώντας κυρίως από προσωπική αναζήτηση, έφτασε στο σημείο να επισκεφτεί και να χαρτογραφήσει και τα καταφύγια της πρωτεύουσας, πολλά εκ των οποίων ήταν άγνωστα ακόμη και στους παλιούς Αθηναίους.

Μάλιστα προχώρησε και στην έκδοση δίτομου έργο του, με τίτλο «Τα καταφύγια της Αττικής – Μια περιήγηση στη μυστική, υπόγεια, Αττική», ώστε να μην χαθεί όλη αυτή η έρευνα, αλλά και να ενημερωθούν οι πολίτες.

Ο κ. Κυρίμης αποκάλυψε πολλά και ενδιαφέροντα για αυτά τα καταφύγια και για την κατάσταση στην οποία σήμερα βρίσκονται.

«Θα ήταν ολέθρια πρακτική, η πρώτη επαφή ενός αστού με τα καταφύγια, να γίνει εν μέσω πολέμου»

-Ως ειδικός πλέον στα περί καταφυγίων στην Ελλάδα, πώς φτάσατε να ασχοληθείτε με αυτό το τόσο ενδιαφέρον θέμα, άγνωστο για τους περισσότερους;

Από μικρός με γοήτευε η ελληνική ιστορία, ειδικά η σύγχρονη στρατιωτική. Παράλληλα, μου άρεσε να εξερευνώ οτιδήποτε αθέατο και υπόγειο (σπήλαια, ορυχεία, στοές, κλπ). Με τα καταφύγια, συνδύασα αυτές τις δύο ασχολίες μου.

Αρχικά ξεκίνησα να τα εξερευνώ καθαρά από προσωπική περιέργεια. Σύντομα ανακάλυψα ότι παρ’ όλο που έπαιξαν έναν πολύ σημαντικό ρόλο στον Β’ ΠΠ, πουθενά δεν υπήρχε επαρκής ιστορική τεκμηρίωσή τους. Ουσιαστικά υπήρχαν μόνο ψήγματα πληροφοριών και κανείς δεν είχε ασχοληθεί με μια συστηματική καταγραφή των καταφυγίων. Έχοντας πλέον «αγαπήσει» τον κόσμο των καταφυγίων, αυτό το θεώρησα μια «ιστορική αδικία».

Όσο πλήθαιναν οι επισκέψεις μου σε αυτά και εμπλούτιζα τις γνώσεις μου (και κατόπιν παροτρύνσεων φίλων και γνωστών) αποφάσισα να συγγράψω μια σειρά βιβλίων, προκειμένου να διασώσω το ιστορικό τους αποτύπωμα. Έτσι προέκυψε μια σειρά βιβλίων με τίτλο «Τα καταφύγια της Αττικής». Η σύγχρονη δόμηση και η αλλαγή του αστικού τοπίου, συντελεί ραγδαία στην εξαφάνιση αυτών των χώρων, οπότε μάλλον είμαστε από τις τελευταίες γενεές που προλαβαίνουμε να τα επισκεφτούμε και να τα αποτυπώσουμε.

Καθώς η Μέση Ανατολή φλέγεται επανήλθε στη δημόσια συζήτηση το θέμα των καταφυγίων. Αλήθεια πόσα υπάρχουν στην Αθήνα και σε τι κατάσταση βρίσκονται;

Η «φτωχή Ελλάδα» του 1940, εισήλθε στον πόλεμο με 12.000 καταφύγια στην Αττική! Απ’ότι διαβάζω σε συνεντεύξεις αρμόδιων επιτελών, πλέον αυτός ο αριθμός έχει μειωθεί στα 1.500.

Τα υφιστάμενα καταφύγια, προέρχονται (στη συντριπτική τους πλειοψηφία) από τρεις ιστορικές περιόδους:

•             1936-40:  το καθεστώς του Ιωάννη Μεταξά κατασκεύασε εκατοντάδες δημόσια καταφύγια και επέβαλε τη δημιουργία καταφυγίων σε κάθε νεοανεγειρόμενο κτίριο.

•             1942-44: καταφύγια που κατασκεύασαν οι Γερμανοί για δική τους χρήση, που όμως ενσωματώθηκαν στο δικό μας σύστημα Παθητικής Αεράμυνας, μεταπολεμικά.

•             1946-56: μέχρι την κατάργηση του «Μεταξικού» νόμου, ίσχυε ακόμα η υποχρεωτική κατασκευή καταφυγίων σε νέες οικοδομές.

Δεδομένης της παρέλευσης τόσων δεκαετιών από την κατασκευή τους, σημαντικό μέρους τους δεν είναι σε καλή κατάσταση.

Έχοντας περάσει πάνω από 80 χρόνια από την τελευταία φορά που μας χρειάστηκαν τα καταφύγια, είναι στην εποχή μας λειτουργικά; Με ποιο τρόπο τα έχτισαν τότε και ποιες άλλες παραμέτρους έλαβαν υπόψιν;

Την εποχή που πρωτοκατασκευάστηκαν τα καταφύγια, το κράτος λειτουργούσε αποτελεσματικότατα και το όλο θέμα της Παθητικής Αεράμυνας αντιμετωπιζόταν πολύ σοβαρά.

Κανείς δεν μπορούσε να χτίσει, εάν πρώτα δεν είχε την έγγραφη έγκριση της Αεράμυνας, ότι θα κατασκεύαζε και ένα άρτιο καταφύγιο, σύμφωνα με τις υφιστάμενες προδιαγραφές. Με το πέρας της κατασκευής, υπήρχε πάντα επιτόπιος έλεγχος, ώστε να διασφαλιστεί πως αυτό που υποσχέθηκες στο κράτος (στην πραγματικότητα, στην κοινωνία) ότι θα φτιάξεις, ήταν ποιοτικό και προστάτευε επαρκώς τον πληθυσμό.

Ειδικά λίγο πριν τον πόλεμο, ο κατασκευαστής υποχρεούτο να «ρίξει τα μπετά» παρουσία αρμόδιου αστυνομικού οργάνου, προκειμένου να διασφαλιστεί ότι ο «οπλισμός» στο σκυρόδεμα, ήταν ο προβλεπόμενος. Κάθε κακοτεχνία στον κατασκευή του καταφυγίου, εάν δεν διορθωνόταν εντός 30 ημερών, επέσυρε βαρύτατες ποινές βάσει στρατιωτικού νόμου.

Γενικά, η κατασκευή ενός καταφυγίου, ήταν μια σύνθετη υπόθεση. Υπήρχαν πολλές κατασκευαστικές προδιαγραφές, σχετικά με το μέγεθός τους, τα υλικά κατασκευής, το πάχος των τοιχωμάτων, τη διαρρύθμιση των χώρων, την ύπαρξη εξαερισμού, χώρων υγιεινής, εξόδων διαφυγής, κ.α. Δηλαδή τα καταφύγια, δεν ήταν απλά «υπόγειοι χώροι».

Τα καταφύγια χωρίζονται σε κατηγορίες ή είναι όλα ίδια;

Υπήρχαν πολλών ειδών καταφύγια. Από πλευράς χρήσης, διαχωρίζονταν σε στρατιωτικά και πολιτικά. Από πλευράς προσβασιμότητας διαχωρίζονταν σε δημόσια και ιδιωτικά. Από πλευράς αντοχής διαχωρίζονταν σε τρεις βαθμίδες. Και φυσικά τα μεγέθη τους ποικίλαν, χωρώντας από λίγες δεκάδες, μέχρι αρκετές εκατοντάδες ανθρώπους. Υπήρχαν κάποιες βασικές τυπολογίες καταφυγίων, αλλά γενικά δεν ήταν απολύτως όμοια.

Η συντριπτική πλειοψηφία των πολιτών δεν έχει ιδέα πού βρίσκονται τα καταφύγια. Ποιος φορέας είναι αρμόδιος; Γνωρίζει πραγματικά όσα πρέπει; Και ποιος οφείλει να ενημερώνει τους πολίτες;

Σε πρόσφατη συνέντευξη αρμόδιου επιτελούς, διάβασα ότι «τα καταφύγια είναι απόρρητα και θα αποκαλυφθούν σε περίπτωση πολέμου». Το 1940 υπήρχε εκ διαμέτρου αντίθετη προσέγγιση. Κάθε πολίτης έπρεπε να είναι έτοιμος, από την εποχή της ειρήνης και να γνωρίζει τα πλησιέστερα καταφύγια, στην οικία του, στην εργασία του ή ακόμα και όπου διασκέδαζε. Παράλληλα, μέσω ασκήσεων, τα επισκεπτόταν συχνά. Τα καταφύγια πλέον είναι κυρίως αρμοδιότητα της υπηρεσίας ΠΑ-ΠΣΕΑ του Υπουργείου Προστασίας Πολίτη.

Είναι επισκέψιμα τα καταφύγια;

Προπολεμικά, οι Αθηναίοι και οι Πειραιώτες, εξοικειώνονταν με τα καταφύγια, μέσω συχνών ασκήσεων. Πλέον, ουδέν καταφύγιο είναι ανοικτό για το κοινό, πλην ενός, που λειτουργεί ως χώρος Ιστορικής Μνήμης, αλλά και αυτό λόγω της χρήσης του ως φυλακή, κατά την Κατοχή.

Έχω την χαρά να οργανώνω, μαζί με την Kedros Travelling μια βιωματική περιήγηση σε παλαιά καταφύγια στο κέντρο της Αθήνας. Συχνά λαμβάνω την ανατροφοδότηση από τους συμμετέχοντες, ότι αυτή η εμπειρία αρχικά τους «τρόμαζε», αλλά σύντομα ένοιωθαν απόλυτη άνεση στους υπόγειους αυτούς χώρους. Παράλληλα, τους προκαλεί ιδιαίτερη εντύπωση ότι πολλά από τα καταφύγια στα οποία εισερχόμαστε, είναι κυριολεκτικά «κάτω από τα πόδια τους» σε σημεία στα οποία βαδίζουν σχεδόν καθημερινά. Οπότε η είσοδος σε τέτοιους χώρους, και βοηθάει στη διατήρηση της συλλογικής μνήμης και «προετοιμάζει» για τυχόν δυσχερείς περιστάσεις.

Μετά την μελέτη και εξερεύνηση που έχετε κάνει στους χώρους, ποια καταφύγια θα ξεχωρίζατε και για ποιο λόγο;

Κάθε καταφύγιο, θεωρώ ότι έχει κάτι μοναδικό. Μια περίεργη κατασκευαστική τεχνοτροπία, μια ιστορία που συνέβη στις στοές του, μια ασυνήθιστη θωρακισμένη πόρτα, ή μια επιγραφή εποχής. Από πλευράς μεγέθους θα ξεχώριζα το μεγάλο καταφύγιο στον Αρδηττό, με ονομαστική χωρητικότητα 1.330 άτομα. Ιδιαίτερα εντυπωσιακά θεωρώ και τα γερμανικά καταφύγια, λόγω της στιβαρής κατασκευής τους και του μεγάλου τους βάθους (μέχρι και 10-12 μέτρα υπογείως). Σχετικά πρόσφατα επισκέφτηκα ένα μικρό καταφύγιο που είχε μετατραπεί σε … ναό ! Η θωρακισμένη οροφή και οι τοίχοι από μπετόν-αρμέ, «έδεναν» περίεργα με τις αγιογραφίες των βυζαντινών πολεμιστών. Λες και το πρώην καταφύγιο-σωμάτων, είχε μετατραπεί σε καταφύγιο-ψυχών!

-Έχετε να κάνετε κάποιο τελευταίο σχόλιο;

Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι ακόμα και τα καλύτερα καταφύγια να είχαμε, το όλο «σύστημα» δεν λειτουργεί αποτελεσματικά, εάν δεν υπάρχει και ανάλογη εκπαίδευση του πληθυσμού.

Θα ήταν ολέθρια πρακτική, η πρώτη επαφή ενός αστού με τα καταφύγια, να γίνει εν μέσω πολέμου. Το 1940, γίνονταν τακτικά σεμινάρια, ασκήσεις, κλπ. Η Παθητική Αεράμυνα ήταν ειδικό μάθημα στα σχολεία, όλοι οι δημόσιοι υπάλληλοι εκπαιδεύονταν υποχρεωτικά στην Αεράμυνα, η νεολαία συμμετείχε σε Αγήματα Αεράμυνας και στρατιωτικοί έδιναν σχετικές διαλέξεις στα Πανεπιστήμια.

Στην εποχή μας, έχοντας απωλέσει σε σημαντικό βαθμό την «κουλτούρα προστασίας» που μας χαρακτήριζε τότε, αυτά φαντάζουν αδιανόητα, με ό,τι αυτό συνεπάγεται σε περίπτωση κρίσης.