Το αγκάθι του ιρανικού ουρανίου στις διαπραγματεύσεις

Το ζήτημα του εμπλουτισμένου ουρανίου του Ιράν αναδεικνύεται σε κεντρικό σημείο τριβής στις διαπραγματεύσεις μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν, οι οποίες διεξάγονται με στόχο τον τερματισμό της πολεμικής σύρραξης. Το απόθεμα, το οποίο περιλαμβάνει περίπου 440 κιλά υλικού εμπλουτισμένου σε επίπεδο σχεδόν κατάλληλο για την κατασκευή πυρηνικών όπλων, αποτελεί την κυριότερη πρόκληση για την επίτευξη μιας βιώσιμης συμφωνίας.

Ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ έχει θέσει ως αδιαπραγμάτευτο όρο την παράδοση αυτού που αποκαλεί "πυρηνική σκόνη", ενώ από την πλευρά τους οι Ιρανοί αξιωματούχοι υποστηρίζουν σταθερά το δικαίωμα της χώρας τους στην ανάπτυξη ενός πυρηνικού προγράμματος για μη στρατιωτικούς σκοπούς. Η αντιπαράθεση αυτή αναδεικνύει το βάθος του χάσματος που παραμένει, παρά τις αναφορές για πρόοδο σε άλλα μέτωπα, όπως η εκεχειρία και το άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ.

Σύμφωνα με αναλυτές πυρηνικών θεμάτων, το Ιράν διαθέτει πλέον την τεχνογνωσία και τον εξοπλισμό για να μετατρέψει το υψηλά εμπλουτισμένο ουράνιο σε καθαρότητα κατάλληλη για όπλο εντός χρονικού διαστήματος που μετράται σε εβδομάδες ή ακόμα και ημέρες. Οι διεθνείς επιθεωρητές εκτιμούν ότι η υπάρχουσα ποσότητα επαρκεί για την κατασκευή τουλάχιστον δέκα πυρηνικών κεφαλών, γεγονός που καθιστά το ζήτημα ύψιστης προτεραιότητας για την αμερικανική διπλωματία.

Οι συνομιλίες αναμένεται να επικεντρωθούν στα σχεδόν 450 κιλά ουρανίου που έχουν εμπλουτιστεί στο 60%. Ο Έρικ Μπρούερ, ειδικός σε πυρηνικά υλικά του οργανισμού Nuclear Threat Initiative (NTI) και πρώην στέλεχος του Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας, τόνισε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν θα πρέπει να αποδεχθούν οποιαδήποτε συμφωνία δεν προβλέπει την απομάκρυνση αυτού του υλικού. Η διαδικασία εμπλουτισμού, η οποία αυξάνει τη συγκέντρωση του ισοτόπου ουράνιο-235, πραγματοποιείται σε υπόγειες εγκαταστάσεις όπως αυτές στη Νατάνζ, το Φορντό και το Ισφαχάν, όπου το ουράνιο μετατρέπεται σε αέριο εξαφθοριούχου ουρανίου και περιστρέφεται σε φυγοκεντρητές.

Το μεγαλύτερο μέρος του αποθέματος, συμπεριλαμβανομένων 184 κιλών ουρανίου-235 εμπλουτισμένου στο 20%, παραμένει σε αέρια μορφή από την τελευταία επαλήθευση της Διεθνούς Υπηρεσίας Ατομικής Ενέργειας (IAEA) τον Ιούνιο του 2025. Η πρόσβαση των επιθεωρητών ανεστάλη τον επόμενο μήνα, μετά τις κοινές αμερικανοϊσραηλινές αεροπορικές επιδρομές, γνωστές ως "Operation Midnight Hammer", οι οποίες σύμφωνα με πληροφορίες έθαψαν μεγάλο μέρος του αποθέματος αλλά δεν το κατέστρεψαν ολοσχερώς.

Η απειλή του προέδρου Τραμπ για στρατιωτική εισβολή με σκοπό την ανάκτηση του ουρανίου, σε περίπτωση αποτυχίας των διαπραγματεύσεων, έχει προκαλέσει έντονο προβληματισμό. Στρατιωτικοί σχεδιαστές εκτιμούν ότι μια τέτοια επιχείρηση στο συγκρότημα της Ισφαχάν θα απαιτούσε εκατοντάδες ή και χιλιάδες στρατιώτες, ενώ θα ενείχε υψηλό κίνδυνο απωλειών. Παράλληλα, πυρηνικοί ειδικοί εκφράζουν αμφιβολίες για τη δυνατότητα εντοπισμού και πλήρους απομάκρυνσης του υλικού, δεδομένου ότι μέρος του ενδέχεται να έχει διασκορπιστεί πριν από τα πλήγματα.

Η διαδικασία οπλοποίησης, η οποία περιλαμβάνει τη μετατροπή του αερίου ουρανίου σε μέταλλο και την κατασκευή του πυρήνα της βόμβας, παραμένει ένα ακόμα άγνωστο στοιχείο. Το Ιράν διέθετε τις κατάλληλες εγκαταστάσεις πριν από τα πλήγματα, αλλά η τρέχουσα δυνατότητά του είναι ασαφής. Ιστορικά παραδείγματα, όπως η Κίνα το 1964, δείχνουν ότι η διαδικασία από τον εμπλουτισμό στη συναρμολόγηση μιας ατομικής βόμβας μπορεί να διαρκέσει μόλις τρεις έως πέντε εβδομάδες.

Ο Σκοτ Ρόκερ, πρώην επικεφαλής του Γραφείου Απομάκρυνσης Πυρηνικών Υλικών της National Nuclear Security Administration, υποστηρίζει ότι για να αποτραπεί μελλοντική ανάπτυξη πυρηνικών όπλων, ίσως χρειαστεί να απομακρυνθεί ακόμα και το χαμηλά εμπλουτισμένο ουράνιο, συμπεριλαμβανομένων περισσότερων από 5.900 κιλών υλικού στο 5%. Η απόκτηση τεχνογνωσίας στην παραγωγή προηγμένων φυγοκεντρητών καθιστά το Ιράν ικανό να επαναλάβει τη διαδικασία εμπλουτισμού ταχύτατα.

Για την απομάκρυνση ή εξουδετέρωση του αποθέματος, εξετάζονται δύο βασικές επιλογές. Η πρώτη περιλαμβάνει τη μετατροπή του ουρανίου από αέρια μορφή σε σταθερή σκόνη, με τη χρήση κινητής εγκατάστασης επεξεργασίας από το Oak Ridge National Laboratory, διαδικασία που θα απαιτούσε εβδομάδες. Η δεύτερη επιλογή, γνωστή ως "downblending", προβλέπει την αραίωση του υψηλά εμπλουτισμένου ουρανίου με υλικό χαμηλής καθαρότητας εντός ιρανικού εδάφους. Η επιτυχία οποιασδήποτε μεθόδου εξαρτάται από τη δυνατότητα παρακολούθησης και επαλήθευσης από τις ΗΠΑ και τη διεθνή κοινότητα.

Ο Μπρούερ προειδοποίησε ότι η επαλήθευση θα είναι εξαιρετικά δύσκολη, ακόμα και με πλήρη συνεργασία από την ιρανική πλευρά, καθώς υπάρχει ο κίνδυνος το Ιράν να επικαλεστεί την καταστροφή μέρους του υλικού από τα πλήγματα, χωρίς να είναι δυνατόν να εξακριβωθεί η αλήθεια.