Το αόρατο Ιράν: Ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ και το κενό εξουσίας

Έξι μήνες έχουν περάσει από την έναρξη των αεροπορικών επιδρομών που σηματοδότησαν την είσοδο του Ιράν σε μια νέα εποχή πολέμου, φέρνοντας τον Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, βαριά τραυματισμένο, στη θέση του ανώτατου ηγέτη. Παρά την κρισιμότητα των περιστάσεων, ο νέος ηγέτης παραμένει εντελώς αφανής και σιωπηλός για τον ιρανικό λαό, δημιουργώντας ένα πρωτοφανές κενό στην καρδιά της πολιτειακής ηγεσίας της χώρας.

Η κατάσταση της υγείας του και ο πραγματικός του ρόλος στη λήψη αποφάσεων αποτελούν πλέον αντικείμενο έντονων διερευνήσεων και ανησυχιών, καθώς το Ιράν βρίσκεται αντιμέτωπο με κομβικές επιλογές για την πορεία ενός πολέμου που έχει αναστατώσει τη Μέση Ανατολή και έχει επιβαρύνει δραματικά την ήδη εύθραυστη οικονομία της χώρας. Η απουσία του από τη δημόσια σφαίρα, σε μια περίοδο που η χώρα χρειάζεται ισχυρή και ορατή ηγεσία, εγείρει σοβαρά ερωτήματα για τη σταθερότητα και τη λειτουργία του πολιτικού συστήματος.

Σύμφωνα με Ιρανούς αξιωματούχους και άλλες ανώτερες πηγές, ο Χαμενεΐ διατηρεί τον έλεγχο της κατάστασης, ασκώντας την εξουσία του από το παρασκήνιο για λόγους ασφαλείας. Αναρρώνει από τραύματα που έχουν αλλοιώσει την εμφάνισή του, ενώ έχει μεταβιβάσει σημαντικό μέρος των καθημερινών αρμοδιοτήτων σε έναν στενό κύκλο έμπιστων συνεργατών. Ωστόσο, η παντελής έλλειψη οπτικοακουστικού υλικού από τον διορισμό του, μόλις μία εβδομάδα μετά την έναρξη του πολέμου, ενισχύει τη δυσπιστία των πολιτών απέναντι σε ένα καθεστώς όπου η φωνή του ηγέτη θεωρείται κυρίαρχη και αδιαμφισβήτητη.

Ο Άλεξ Βατάνκα, αναλυτής του Middle East Institute στην Ουάσινγκτον, σχολιάζει χαρακτηριστικά ότι το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι πλέον η επιβίωση του Μοτζτάμπα, αλλά το κατά πόσο το Ιράν εξακολουθεί να διαθέτει έναν πραγματικά λειτουργικό ανώτατο ηγέτη. Τα μοναδικά μηνύματα του Χαμενεΐ προς τον λαό έχουν περιοριστεί σε λίγες γραπτές ανακοινώσεις, οι οποίες διαβάστηκαν από παρουσιαστές ειδήσεων, ενώ η απουσία του ήταν εντυπωσιακή ακόμη και κατά τη διάρκεια των τελετών κηδείας για τον πατέρα του, τον περασμένο μήνα.

Οι Φρουροί της Επανάστασης και η νέα δομή εξουσίας

Το Ιράν έχει αντέξει έξι μήνες πολέμου, αναδυόμενο πληγωμένο αλλά όρθιο. Το πολιτικό σύστημα, παρά τις απώλειες, διατηρεί τη συνοχή του, και ο στρατός παραμένει ικανός να απειλήσει τις παγκόσμιες ενεργειακές προμήθειες. Το κληρικό κατεστημένο έχει αποδείξει ότι μπορεί να λειτουργήσει ακόμη και χωρίς την παρουσία ενός ανώτατου ηγέτη, διατηρώντας μια σταθερή αλυσίδα διοίκησης. Ωστόσο, η οικονομία βρίσκεται σε δεινή θέση, με το ριάλ να καταρρέει και τον κίνδυνο κοινωνικών εκρήξεων να παραμένει ορατός.

Σε αυτό το πλαίσιο, το κυβερνών κατεστημένο έχει αναδιοργανωθεί γύρω από μια σαφή προτεραιότητα: τη διατήρηση του κράτους και την αποκατάσταση της αποτρεπτικής του ισχύος. Οι Φρουροί της Επανάστασης, ήδη ισχυροί, έχουν ενισχύσει περαιτέρω την επιρροή τους, αποτελώντας τον πυρήνα της στρατηγικής σκέψης. Η εξουσία συγκεντρώνεται πλέον στο Ανώτατο Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας, όπου συμμετέχουν οι κορυφαίοι διοικητές των Φρουρών, ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν και ο πρόεδρος του κοινοβουλίου, Μοχάμεντ Μπακέρ Γκαλιμπάφ.

Παρά τις διαβεβαιώσεις περί ελέγχου, οι αμφιβολίες εντείνονται ακόμη και μεταξύ των πιο πιστών υποστηρικτών του καθεστώτος. Ένα μέλος της πολιτοφυλακής Μπασίτζ από την Κομ εξέφρασε την ανάγκη για μια δημόσια εμφάνιση του ηγέτη, ώστε να ενισχυθεί το ηθικό και η εμπιστοσύνη στο σύστημα. Από την άλλη πλευρά, οι επικριτές του καθεστώτος θέτουν ευθέως το ερώτημα της επιβίωσης του Χαμενεΐ, χαρακτηρίζοντας παράλογη την πλήρη απουσία αποδείξεων ότι είναι ζωντανός και συμμετέχει στη διακυβέρνηση.

Ανώτερες πηγές επιμένουν ότι ο Χαμενεΐ πραγματοποιεί συναντήσεις, συμμετέχει στις διαβουλεύσεις και έχει τον τελικό λόγο, με την επαφή να περιορίζεται σε έναν πολύ μικρό αριθμό αξιωματούχων για λόγους ασφαλείας. Η κατάσταση της υγείας του παρουσιάζει βελτίωση, και περιγράφεται ως πνευματικά οξύς και ενεργά εμπλεκόμενος. Ένας αξιωματούχος υποστήριξε ότι η συνεχιζόμενη λειτουργία των υπηρεσιών και η συνεκτική εξωτερική πολιτική αποδεικνύουν ότι ο ηγέτης έχει τον έλεγχο.

Η προτίμηση του Χαμενεΐ για έναν ρόλο στο παρασκήνιο ήταν γνωστή ακόμη και πριν τον πόλεμο, όταν υπηρετούσε ως σύμβουλος του πατέρα του. Τα τραύματα που υπέστη στις αεροπορικές επιδρομές της 28ης Φεβρουαρίου, οι οποίες αποδεκάτισαν την ηγεσία, έχουν επιδεινώσει την κατάσταση. Ωστόσο, η ανάληψη ενός ρόλου με θεϊκή διάσταση, εν μέσω της μεγαλύτερης κρίσης από το 1979, καθιστά δύσκολη την αποδοχή αυτής της αφάνειας. Ο Βατάνκα επισημαίνει ότι οποιαδήποτε συμφωνία με τις Ηνωμένες Πολιτείες ή απόφαση για συνέχιση του πολέμου απαιτεί την ξεκάθαρη έγκριση του Μοτζτάμπα, και η παρατεταμένη απουσία του δημιουργεί ένα επικίνδυνο κενό, όπου διάφορες παρατάξεις διεκδικούν την ερμηνεία της βούλησής του.