Το Ιράν επιδιώκει μόνιμο έλεγχο στα Στενά του Ορμούζ

Το Ιράν έχει καταστήσει σαφές πως είναι αποφασισμένο να αποσπάσει τη διεθνή αναγνώριση του ελέγχου του επί των Στενών του Ορμούζ, συμπεριλαμβανομένης της δυνατότητας επιβολής τελών σε όλα τα πλοία που εισέρχονται ή εξέρχονται από τον Περσικό Κόλπο. Σύμφωνα με δύο ανώτερες ιρανικές πηγές που επικαλείται το δημοσίευμα, η Τεχεράνη είναι διατεθειμένη να προχωρήσει ακόμη και σε στρατιωτική επιβολή αυτής της απαίτησης, εφόσον δεν υπάρξει οικειοθελής συμμόρφωση από τη διεθνή κοινότητα.

Η προσωρινή συμφωνία που υπογράφηκε εντός του μήνα με τις Ηνωμένες Πολιτείες, με στόχο τον τερματισμό της τρίμηνης στρα военной αντιπαράθεσης, προβλέπει μια μεταβατική περίοδο 60 ημερών. Κατά τη διάρκεια αυτής, το Ιράν συμφώνησε να επιτρέπει τη διέλευση των πλοίων χωρίς την επιβολή οποιωνδήποτε τελών. Ωστόσο, η ερμηνεία της συμφωνίας από την πλευρά της Τεχεράνης είναι ιδιαίτερα διευρυμένη. Οι Ιρανοί αξιωματούχοι θεωρούν ότι η διατύπωση του κειμένου τους παρέχει το δικαίωμα να διατηρούν τον απόλυτο έλεγχο επί της ναυσιπλοΐας, καθορίζοντας ποια πλοία μπορούν να διέρχονται και ποια ακριβώς διαδρομή θα ακολουθούν εντός του στενού θαλάσσιου περάσματος.

Παράλληλα, η Τεχεράνη έχει καταστήσει σαφές ότι η μόνιμη και επίσημη αναγνώριση αυτού του ελέγχου αποτελεί αδιαπραγμάτευτη προτεραιότητα. Οι Ιρανοί διαπραγματευτές, σύμφωνα με τις ίδιες πηγές, αρνούνται να συζητήσουν οποιοδήποτε άλλο εκκρεμές ζήτημα στις ειρηνευτικές συνομιλίες με την Ουάσιγκτον, έως ότου επιτευχθεί συμφωνία για το καθεστώς των Στενών. Σε περίπτωση που η προσωρινή συμφωνία λήξει χωρίς παράταση, το Ιράν σχεδιάζει να αρχίσει να επιβάλλει τέλη διέλευσης από τα μέσα Αυγούστου, χωρίς ωστόσο να έχει διευκρινίσει το ύψος ή τον τρόπο είσπραξής τους.

Η ιρανική στρατηγική βασίζεται στην πεποίθηση ότι η χώρα διαθέτει πλέον μια ιστορική ευκαιρία. Έχοντας επιβιώσει από αυτό που θεωρείται η μεγαλύτερη δυνητική απειλή της, έναν πόλεμο με τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, η Τεχεράνη πιστεύει ότι μπορεί να εξασφαλίσει ένα μακροπρόθεσμο στρατηγικό πλεονέκτημα. Η θέση αυτή έρχεται σε άμεση αντίθεση με την αμερικανική ερμηνεία του Μνημονίου Κατανόησης της 17ης Ιουνίου, αλλά και με τη γενικότερη στάση της Ουάσιγκτον για το μεταπολεμικό καθεστώς στην περιοχή.

Η διεθνής διάσταση και οι αντιδράσεις

Ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, έχει ήδη δηλώσει ότι δεν θα επιβληθούν τέλη διέλευσης, εκτός εάν η ίδια η Ουάσιγκτον αποφασίσει να τα επιβάλει. Αντίστοιχα, ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο, κατά τη διάρκεια συνάντησης με χώρες του Κόλπου, τόνισε ότι καμία χώρα δεν δικαιούται να εμποδίζει τη ναυσιπλοΐα ή να επιβάλλει διόδια σε μια διεθνή θαλάσσια οδό. Παρά τις δηλώσεις αυτές, η Τεχεράνη ερμηνεύει την προσωρινή συμφωνία ως de facto αναγνώριση του δικαιώματός της να ελέγχει κάθε διέλευση, έστω και χωρίς είσπραξη τελών κατά τη μεταβατική περίοδο. Θεωρεί, μάλιστα, ότι ενώ οφείλει να συζητήσει τις ρυθμίσεις με τα κράτη του Κόλπου, δεν υποχρεούται να καταλήξει σε συμφωνία μαζί τους.

Το Ομάν, το οποίο εκτείνεται κατά μήκος της νότιας ακτής των Στενών, πρόκειται να φιλοξενήσει συνομιλίες με το Ιράν για τον καθορισμό των διαδρομών διέλευσης. Ωστόσο, η ένταση κλιμακώθηκε το Σαββατοκύριακο, όταν το Ιράν άνοιξε πυρ εναντίον τεσσάρων πλοίων που επιχείρησαν να διέλθουν από την πλευρά που ελέγχεται από το Ομάν, χωρίς προηγούμενη άδεια από τις ιρανικές αρχές. Το περιστατικό προκάλεσε σύντομη αλλά σφοδρή ανταλλαγή πυρών με τις ΗΠΑ, επιβεβαιώνοντας την αποφασιστικότητα της Τεχεράνης να επιβάλει τις απαιτήσεις της.

Νομικές προεκτάσεις και γεωπολιτικές ισορροπίες

Το ζήτημα περιπλέκεται περαιτέρω από το γεγονός ότι ούτε το Ιράν ούτε οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν υπογράψει τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), η οποία χαρακτηρίζει τα Στενά του Ορμούζ ως διεθνή θαλάσσια οδό. Αντιθέτως, το Ομάν είναι συμβαλλόμενο μέρος. Παρότι η θαλάσσια οδός χωρίζεται μεταξύ των χωρικών υδάτων των δύο χωρών, η Σύμβαση επιβάλλει την ελεύθερη διέλευση, ενώ θεωρείται ευρέως, ακόμη και από τις ΗΠΑ, ως μέρος του εθιμικού διεθνούς δικαίου.

Ο Κρις Ο'Φλάερτι, πρώην πλοίαρχος του βρετανικού Πολεμικού Ναυτικού και ειδικός σε θέματα ναυτικού δικαίου, επισημαίνει ότι η ίδια Σύμβαση παρέχει στο Ιράν τη νομική βάση για να υποστηρίξει ότι τα χωρικά του ύδατα εκτείνονται σε 12 ναυτικά μίλια, αντί για 3. Δεδομένου ότι τα Στενά έχουν πλάτος λίγο μεγαλύτερο από 20 ναυτικά μίλια στο στενότερο σημείο τους, αυτή η ερμηνεία θα μπορούσε να δώσει στην Τεχεράνη σημαντική νομική κάλυψη για τις αξιώσεις της. Όπως χαρακτηριστικά δήλωσε ο Ο'Φλάερτι, πρόκειται για ένα εξαιρετικά πολιτικοποιημένο ζήτημα, όπου το Ιράν αποφάσισε να αμφισβητήσει την παγιωμένη αντίληψη περί διεθνούς δικαίου.

Ο καθηγητής Άλι Ανσάρι από το Πανεπιστήμιο του Σεντ Άντριους εκτιμά ότι η πιθανότητα αναζωπύρωσης της σύγκρουσης είναι πολύ μεγαλύτερη από ό,τι πιστεύουν οι περισσότεροι, καθώς καμία από τις δύο πλευρές δεν θεωρεί ότι έχει ηττηθεί. Το Ιράν, πιστεύοντας ότι διαθέτει ιστορική ευκαιρία, είναι έτοιμο να επιβάλει τις απαιτήσεις του διά της ισχύος, ακόμη κι αν αυτό οδηγήσει σε νέα αντιπαράθεση με τις ΗΠΑ, θεωρώντας ότι τελικά η Ουάσιγκτον και οι εμπορικοί στόλοι θα συμβιβαστούν με τη νέα πραγματικότητα για να διασφαλιστεί η αδιάλειπτη τροφοδοσία της παγκόσμιας αγοράς ενέργειας.