Το «κραχ» στο Ταμείο Ανάκαμψης: Στην κόψη της δημοσιονομικής εποπτείας η Ελλάδα

Μια σιωπηρή αλλά βαθιά κρίση εξελίσσεται στα έργα του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, απειλώντας να μετατραπεί σε δημοσιονομική βόμβα για το ελληνικό κράτος. Οι καθυστερήσεις, η χαμηλή απορρόφηση των κονδυλίων και οι συσσωρευμένες αστοχίες στη διαχείριση συνθέτουν ένα τοπίο που, σύμφωνα με οικονομικούς αναλυτές και στελέχη της δημόσιας διοίκησης, μπορεί να οδηγήσει τη χώρα σε αυστηρή εποπτεία και σε νέα πίεση για δημοσιονομικά μέτρα.

Τα χρήματα του Ταμείου Ανάκαμψης δεν είναι «δώρο» ούτε απλές επιδοτήσεις. Η Ευρωπαϊκή Ένωση παραμένει κυρίαρχος των πόρων μέχρι να αποδειχθεί ότι δαπανώνται ορθά και για έργα που πληρούν τις προϋποθέσεις. Αν ένα έργο καθυστερεί ή δεν ολοκληρωθεί, οι πόροι δεν θεωρούνται απορροφημένοι· παραμένουν ουσιαστικά δάνεια υπό αίρεση. Η Ελλάδα έχει ήδη λάβει μεγάλες προκαταβολές, οι οποίες λογίζονται προσωρινά στα δημόσια οικονομικά. Αν όμως αποτύχει να παραδώσει τα αντίστοιχα έργα, το κράτος θα υποχρεωθεί να καλύψει το κενό με δικούς του πόρους, αυξάνοντας το χρέος και το έλλειμμα.

Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο σοβαρό από το γεγονός ότι μεγάλο ποσοστό των έργων παραμένει στα χαρτιά. Παρά τις συμβάσεις και τις εξαγγελίες, πολλές επενδύσεις δεν έχουν ξεκινήσει ουσιαστικά. Καθυστερήσεις στον σχεδιασμό, έλλειψη τεχνικής ωριμότητας, προβλήματα στις διαδικασίες προμηθειών και γραφειοκρατικές εμπλοκές έχουν παραλύσει την εκτέλεση κρίσιμων έργων, από υποδομές μέχρι ψηφιακά συστήματα και ενεργειακές αναβαθμίσεις.

Η κατάσταση επιβαρύνεται από το ήδη υψηλό δημόσιο χρέος και τις χρηματοδοτικές ανάγκες του κράτους. Τα χρήματα των ευρωπαϊκών ταμείων είχαν παρουσιαστεί ως μοχλός ανάπτυξης και ως «ανάσα» για την οικονομία μετά από χρόνια κρίσης. Αν μετατραπούν σε υποχρέωση επιστροφής, η κυβέρνηση θα βρεθεί μπροστά σε νέο δημοσιονομικό αδιέξοδο, ενδεχομένως με ανάγκη πρόσθετων μέτρων λιτότητας ή αυξημένης εποπτείας από τις Βρυξέλλες.

Η πολιτική διάσταση είναι εξίσου σημαντική. Η αποτυχία απορρόφησης των κονδυλίων θέτει υπό αμφισβήτηση την αποτελεσματικότητα της κυβέρνησης να υλοποιήσει το μεγαλύτερο αναπτυξιακό πρόγραμμα της χώρας μετά τα Μνημόνια. Υπάρχουν ήδη έντονες κριτικές για τον τρόπο με τον οποίο κατανεμήθηκαν οι πόροι, για τις καθυστερήσεις στις προκηρύξεις, για συμβάσεις που υπογράφηκαν χωρίς να υπάρχουν ώριμες μελέτες, αλλά και για την απουσία αυστηρών μηχανισμών ελέγχου σε έργα μεγάλης κλίμακας.

Αρκετές επιχειρήσεις και φορείς που ανέλαβαν έργα δεν έχουν προχωρήσει ούτε στο πρώτο στάδιο υλοποίησης, με αποτέλεσμα να συσσωρεύονται «παγωμένα» κονδύλια. Αυτό δημιουργεί υποψίες όχι μόνο για διοικητική ανεπάρκεια αλλά και για ενδεχόμενες κακοδιαχειρίσεις, ιδίως όταν ορισμένα έργα φαίνεται να έχουν προωθηθεί χωρίς διαφάνεια ή με αμφισβητήσιμη σκοπιμότητα.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η κυβέρνηση καλείται να διαχειριστεί μια κρίση που δεν αφορά μόνο το παρόν, αλλά μπορεί να καθορίσει την πορεία της οικονομίας για ολόκληρη την επόμενη δεκαετία. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρακολουθεί στενά την πρόοδο, και αν η Ελλάδα αποτύχει να τηρήσει τα χρονοδιαγράμματα, η χώρα κινδυνεύει να βρεθεί εκ νέου υπό καθεστώς αυξημένης εποπτείας, παρόμοιο με αυτό των Μνημονίων. Οι συνέπειες μπορεί να είναι βαθιές: περιορισμοί στην άσκηση οικονομικής πολιτικής, αυστηρές υποχρεώσεις δημοσιονομικής προσαρμογής και απώλεια αξιοπιστίας σε επενδυτές και αγορές.

Η διέξοδος απαιτεί άμεση κινητοποίηση. Χρειάζεται επανασχεδιασμός των έργων με ρεαλισμό, αναδιάταξη προτεραιοτήτων, επιτάχυνση των διαδικασιών και σοβαρή ενίσχυση της τεχνικής επάρκειας της δημόσιας διοίκησης. Απαιτούνται αυστηροί και συνεχείς έλεγχοι στις εργολαβίες, διαφάνεια στις αναθέσεις, αλλά και αποπομπή φορέων που δεν μπορούν να επιτελέσουν τα έργα τους. Και, κυρίως, χρειάζεται πολιτική βούληση να αντιμετωπιστούν τα προβλήματα χωρίς ωραιοποιήσεις.

Το Ταμείο Ανάκαμψης ήταν μια ιστορική ευκαιρία για να αλλάξει η παραγωγική δομή της χώρας, να ενισχυθεί η ανταγωνιστικότητα, να υλοποιηθούν μεταρρυθμίσεις και να στηριχθεί η κοινωνία. Αντιθέτως, σήμερα κινδυνεύει να μετατραπεί σε ακόμη μία χαμένη ευρωπαϊκή ευκαιρία που αφήνει πίσω της ανεκμετάλλευτα έργα, επιπλέον χρέος και νέα κρίση αξιοπιστίας.

Η Ελλάδα βρίσκεται σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι. Είτε θα ανασυντάξει άμεσα τον μηχανισμό υλοποίησης και θα προχωρήσει, είτε θα βρεθεί αντιμέτωπη με μια νέα εποπτεία που θα θυμίζει στους πολίτες τις πιο δύσκολες στιγμές της προηγούμενης δεκαετίας. Ο χρόνος για διορθώσεις δεν έχει τελειώσει — αλλά σίγουρα δεν είναι απεριόριστος.