Τουρκία: Φουντώνουν τα σενάρια περί λαϊκού πραξικοπήματος ή στρατιωτικής ανατροπής

Η Τουρκία βρίσκεται και πάλι στο επίκεντρο πολιτικής αναταραχής, με τον φόβο ενός νέου στρατιωτικού πραξικοπήματος να επιστρέφει στην επικαιρότητα. Αυτή τη φορά, η προειδοποίηση προέρχεται από τον φυλακισμένο ηγέτη του PKK, Abdullah Ocalan, γεγονός που έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις και αναλύσεις στο εσωτερικό πολιτικό σκηνικό της χώρας.

Σύμφωνα με δημοσίευμα της ιστοσελίδας Turkish Minute, το οποίο υπογράφει ο Ömer Murat, πρώην διπλωμάτης και πολιτικός αναλυτής που ζει στη Γερμανία, η κατάσταση στην Τουρκία χαρακτηρίζεται από μεγάλη αστάθεια. Οι προειδοποιήσεις από απροσδόκητες πηγές έχουν αναζωπυρώσει τους φόβους για ένα επικείμενο πραξικόπημα. Κατά την επίσκεψή του στη Γερμανία, ο Tuncer Bakirhan, συμπρόεδρος του Κόμματος Ισότητας και Δημοκρατίας των Λαών (DEM Party), μετέφερε την προειδοποίηση του Ocalan, σύμφωνα με την οποία οι συνθήκες στην Τουρκία μπορεί να είναι ώριμες για μια στρατιωτική επέμβαση.

Λίγο αργότερα, ο ηγέτης του Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος (CHP), Ozgur Ozel, κατηγόρησε ευθέως τον Πρόεδρο Recep Tayyip Erdogan ότι διατηρεί την εξουσία του με τη στήριξη του στρατού και μέσω πολιτικών ελιγμών, μετά τη σύλληψη τριών δημάρχων του κόμματός του. Αυτές οι εξελίξεις αναζωπυρώνουν παλιές ανησυχίες για το ενδεχόμενο μιας στρατιωτικής ανατροπής της κυβέρνησης.

Ιστορικά, ο στρατός στην Τουρκία έχει συχνά παρεμβαίνει για να προστατεύσει το κεμαλικό καθεστώς, το οποίο στηρίζεται στην ιδεολογία του ιδρυτή της σύγχρονης Τουρκίας, Mustafa Kemal Ataturk. Τα στρατιωτικά πραξικοπήματα του 1960, 1971 και 1980 είχαν ως στόχο την αποκατάσταση της κοσμικότητας και του εθνικισμού, όταν θεωρούνταν ότι οι εκλεγμένες κυβερνήσεις αποκλίνουν από αυτήν την πορεία. Ωστόσο, όπως επισημαίνει ο Murat, τα πραξικοπήματα δεν γίνονται πάντα για να διατηρηθεί το καθεστώς. Μερικές φορές, ο στρατός λειτουργεί ως αποδέκτης της λαϊκής οργής, όταν τα δημοκρατικά μέσα αλλαγής έχουν κλείσει.

Η ιστορία της περιοχής δείχνει πως ο στρατός έχει παρεμβαίνει επανειλημμένα ως υποκατάστατο της λαϊκής βούλησης, από την εποχή της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας μέχρι και την Οθωμανική περίοδο. Ωστόσο, αν η προειδοποίηση του Ocalan αναφέρεται σε ένα παραδοσιακό κεμαλικό πραξικόπημα, αγνοεί τη σημερινή κατάσταση της χώρας, δεδομένης της απομόνωσής του στη φυλακή και των μεγάλων αλλαγών που έχουν συμβεί στον στρατό. Οι εκκαθαρίσεις που πραγματοποίησε η κυβέρνηση Erdogan, με πρόσχημα την καταπολέμηση του κινήματος Gulen, έχουν αποδυναμώσει τον στρατό, αντικαθιστώντας τους αξιωματικούς με πιστούς στο καθεστώς. Παράλληλα, το θεσμικό πλαίσιο έχει αναμορφωθεί μέσω νομικών αλλαγών, με αποτέλεσμα ένα κλασικό πραξικόπημα κατά του CHP να μοιάζει σήμερα απίθανο.

Ο Ozgur Ozel προειδοποιεί για μια διαφορετική απειλή: όχι την εξέγερση του στρατού κατά της κυβέρνησης, αλλά τη χρήση του στρατού από την ίδια την κυβέρνηση για την καταστολή της αντιπολίτευσης. Κάποιοι αναλυτές επισημαίνουν ότι αν υπήρχε πραγματική πρόθεση για πραξικόπημα, αυτό θα είχε ήδη συμβεί. Η μονοπρόσωπη διακυβέρνηση του Erdogan έχει συστηματικά υπονομεύσει το θεσμικό πλαίσιο του κράτους και έχει τοποθετήσει πολιτικά διορισμένους αξιωματούχους στις υπηρεσίες ασφαλείας και πληροφοριών. Αν υπήρχαν εσωτερικές ομάδες με την επιθυμία και τη δύναμη να αναλάβουν δράση, θα το είχαν πράξει.

Ωστόσο, η πλήρης απόρριψη της πιθανότητας πραξικοπήματος δεν λαμβάνει υπόψη την εκρηκτική ιστορία της Τουρκίας και τις πιέσεις που δέχεται το καθεστώς Erdogan. Ο πρώην διπλωμάτης Murat υπογραμμίζει ότι η εξουσία του Erdogan, η οποία ισοδυναμεί με πολιτικό πραξικόπημα, έχει αναστείλει το Σύνταγμα και έχει καταλύσει τη διάκριση των εξουσιών, αφήνοντας τη χώρα σε μια κατάσταση που θυμίζει χύτρα ταχύτητας. Το κράτος δικαίου έχει διαλυθεί, η διαφθορά έχει εξαπλωθεί, και η οικονομική κρίση πλήττει εκατομμύρια πολίτες, περιορίζοντας τις οδούς προς τον εκδημοκρατισμό.

Η φυλάκιση του δημάρχου της Κωνσταντινούπολης, Ekrem Imamoglu, και οι συνεχείς επιθέσεις σε δήμους που ελέγχονται από το CHP δείχνουν ότι η κυβέρνηση δεν θα ανεχτεί αξιόπιστη εκλογική πρόκληση. Σε αυτό το ασφυκτικό κλίμα, τίθεται το ερώτημα αν μια στρατιωτική φράξια μπορεί να αναδυθεί ως καταλύτης για πολιτική ανατροπή. Αν και μια τέτοια ομάδα πιθανότατα δεν θα καθοδηγείται από τον κεμαλισμό, ίσως προκύψει ως έκφραση της κοινωνικής απόγνωσης.

Το σενάριο ενός «λαϊκού πραξικοπήματος» δεν θα ήταν μια καλά οργανωμένη συνωμοσία, αλλά μια αντίδραση στην κοινωνική και πολιτική κρίση, μια αλυσιδωτή έκρηξη οργής. Όπως συμβαίνει σε αυταρχικά καθεστώτα της Μέσης Ανατολής, η Τουρκία υπό τον Erdogan κινδυνεύει να εγκλωβιστεί σε έναν κύκλο πραξικοπημάτων και αντεπαναστάσεων που μπορεί να οδηγήσει σε ακόμα μεγαλύτερη αστάθεια.

Επιπλέον, η συμμαχία του Erdogan με εθνικιστικούς κεμαλικούς κύκλους μέσω του Κόμματος Εθνικιστικού Κινήματος (MHP) αποτελεί κεντρικό στοιχείο της πολιτικής του ισχύος, αν και συχνά παραβλέπεται από τους ξένους αναλυτές. Η προειδοποίηση του Bakirhan υποδηλώνει ότι οι επιχειρήσεις κατά του CHP ίσως υπονομεύουν αυτή τη συμμαχία.

Το CHP, υπό την ηγεσία του Ozgur Ozel και με πιθανό υποψήφιο τον Imamoglu για την προεδρία, έχει περάσει από μια παθητική σε πιο συγκρουσιακή αντιπολίτευση, δημιουργώντας ένα πολιτικό ρήγμα που θα μπορούσε να αποσταθεροποιήσει το καθεστώς Erdogan και να ανοίξει το δρόμο για ανατροπές.

Τέλος, το ζήτημα δεν είναι μόνο αν θα γίνει πραξικόπημα, αλλά και ποιο θα είναι το αποτέλεσμα. Μπορεί να οδηγήσει στην επίλυση του πολιτικού και οικονομικού χάους ή να επιδεινώσει την κρίση. Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν φθίνουσα δημοτικότητα του Erdogan, ενώ η ελπίδα για αλλαγή μέσω εκλογών εξασθενεί. Όσο η δημοκρατία πνίγεται και η οργή του λαού αυξάνεται, οι φωνές που ζητούν από τον στρατό να παρέμβει μπορεί να γίνουν πιο ισχυρές.

Ωστόσο, με τον στρατό να έχει χάσει μεγάλο μέρος της αυτονομίας του, είναι αβέβαιο ποιες ομάδες θα μπορούσαν να ανταποκριθούν και αν θα καταφέρουν να συνεννοηθούν ή αν η κατάσταση θα οδηγηθεί σε ακόμα μεγαλύτερη σύγχυση.

Η Τουρκία βρίσκεται σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι, με ένα μέλλον αβέβαιο και εύθραυστο. Όπως πολλοί ισχυροί ηγέτες στο παρελθόν, ο Erdogan ίσως να μην είναι σε θέση να καθορίσει το τέλος της διακυβέρνησής του ή να επιλέξει τον διάδοχό του. Το τελικό αποτέλεσμα της μεταβατικής αυτής περιόδου θα εξαρτηθεί από δυνάμεις που κανείς δεν μπορεί να προβλέψει πλήρως — ούτε ο Ocalan, ούτε ο Ozel, ούτε ο ίδιος ο Erdogan.