Μέχρι το 2009 ο αθέατος μηχανισμός ισχύος στην Τουρκία λειτουργούσε υπό την απόλυτη επιρροή των ενόπλων δυνάμεων, καθορίζοντας τις μεγάλες επιλογές της χώρας από την οικονομία και την κοινωνική οργάνωση έως την εσωτερική και εξωτερική πολιτική. Κεντρικό εργαλείο αυτού του πλέγματος ήταν η «Επιτροπή Επιθεώρησης Επιστρατεύσεως» (Seferberlik Tetkik Kurulu, STK), η οποία λειτούργησε ως εθνικοποιημένη μετεξέλιξη του δικτύου Gladio κατόπιν της ΝΑΤΟϊκής απόφασης για τερματισμό του. Η STK κρατούσε τα επιχειρησιακά σχέδια, συντόνιζε προσωπικό και δρούσε στη σκιά, προστατεύοντας τα συμφέροντα ενός παρακρατικού συστήματος που είχε μάθει να θεωρεί εαυτόν θεματοφύλακα του κράτους.
Το 2009 ένα γεγονός ανέτρεψε ισορροπίες δεκαετιών: στη διερεύνηση του σχεδίου δολοφονίας του ιδρυτικού στελέχους του ΑΚΡ, Μπουλέντ Αρίντς, στην Άγκυρα, οι εισαγγελικές αρχές εντόπισαν ενδείξεις πως η εντολή και το επιχειρησιακό σχήμα προέρχονταν από την ίδια την Επιτροπή Επιθεώρησης Επιστρατεύσεως. Η υπόθεση κρίθηκε ως παρέμβαση στον πολιτικό βίο και, με αυτά τα δεδομένα, οι εισαγγελείς διέταξαν την είσοδο στην περιβόητη «Κοσμική Αίθουσα» (Kozmik Oda), τον θησαυρό των απόρρητων σχεδίων της υπηρεσίας. Από εκείνη τη στιγμή ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν απέκτησε πρόσβαση σε μηχανισμούς και φακέλους της εθνικοποιημένης Gladio, ανοίγοντας τον δρόμο για την πειθαρχική κάμψη των στρατιωτικών και την οικοδόμηση ενός νέου, προσωπικά ελεγχόμενου βαθέος κράτους που διατηρείται και επεκτείνεται μέχρι σήμερα.
Παρότι το παραδοσιακό δίκτυο αποδυναμώθηκε, δεν εξαφανίστηκε. Κράτησε ερείσματα σε μέσα ενημέρωσης και κύκλους επιρροής, παρεμβαίνοντας διαρκώς στον δημόσιο λόγο με υπενθυμίσεις, προειδοποιήσεις και αναγνώσεις κινδύνων. Σε αυτή την κατηγορία εντάσσεται και το άρθρο που ακολουθεί, το οποίο ανακλά τους φόβους της παλαιάς φρουράς και, όπως υποστηρίζεται, οφείλει να διαβαστεί προσεκτικά από αντιπάλους και συμμάχους: «Τι είναι η διάλυση της Τουρκίας μπροστά στην ίδρυση ενός κουρδικού κράτους;» υπογράφει ο Ναΐμ Μπαμπούρογλου στην «Cumhuriyet».
Το κείμενο ξεκινά με την 24η Δεκεμβρίου 1979, όταν ο σοβιετικός στρατός εισέβαλε στο Αφγανιστάν. Ο σύμβουλος Εθνικής Ασφαλείας των ΗΠΑ, Ζμπίγκνιου Μπρεζίνσκι, ξυπνά τον πρόεδρο Κάρτερ λέγοντας πως οι Σοβιετικοί μόλις απέκτησαν την ευκαιρία να βιώσουν το δικό τους «Βιετνάμ». Ο Μπρεζίνσκι αναγνωρίζει ότι ο Λευκός Οίκος είχε εγκρίνει βοήθεια στους αντιπάλους του φιλοσοβιετικού καθεστώτος ήδη έξι μήνες πριν από την εισβολή, γνωρίζοντας ότι μια τέτοια κίνηση θα προκαλούσε τη Μόσχα να επέμβει.
Με την αποχώρηση των σοβιετικών δυνάμεων το 1989 άρχισε η αποσύνθεση της αυτοκρατορίας, ενώ οι τζιχαντιστές που είχαν εξοπλιστεί από τη Δύση μετατράπηκαν σε παγκόσμια απειλή με το όνομα Αλ Κάιντα. Όταν αργότερα ο Μπρεζίνσκι ερωτήθηκε αν μετανιώνει για τη στήριξη ριζοσπαστών ισλαμιστών, απάντησε ωμά: «Τι βαραίνει περισσότερο στην παγκόσμια ιστορία; Η Αλ Κάιντα ή η κατάρρευση της σοβιετικής αυτοκρατορίας;»
Σύμφωνα με την ίδια λογική, οι αμερικανικές απαντήσεις σήμερα για το Ιράκ και τη Συρία συνοψίζονται ως εξής: «Τι μετρά περισσότερο; Τα εθνικά δράματα του Ιράκ και της Συρίας ή η ασφάλεια του Ισραήλ και η ίδρυση ενός κουρδικού κράτους;»
Η αφήγηση μεταφέρεται στην 11η Σεπτεμβρίου 2001, όταν τρομοκράτες –στην πλειονότητά τους Σαουδάραβες– έπληξαν την καρδιά των ΗΠΑ. Κανείς από τους δράστες δεν ήταν Ιρακινός, ούτε υπήρχε άμεση σύνδεση με το Ιράκ. Ωστόσο ο πρόεδρος Τζορτζ Μπους διακήρυξε ότι «ο πόλεμος θα δοθεί είτε στους δρόμους της Νέας Υόρκης είτε της Βαγδάτης» και το 2003 ξεκίνησε η εισβολή.
Στις πρώτες ώρες των βομβαρδισμών, ο σημαίνων Αμερικανός πολιτικός Λες Άσπιν παρουσίασε, με ενθουσιασμό, τους αληθινούς στόχους: εξασφάλιση των πετρελαϊκών πεδίων και θωράκιση της ασφάλειας του Ισραήλ. Αργότερα αποδείχθηκε ότι οι ισχυρισμοί για ιρακινά όπλα μαζικής καταστροφής ήταν κατασκευασμένοι, όμως η χώρα είχε ήδη ισοπεδωθεί, σχεδόν ενάμισι εκατομμύριο άνθρωποι σκοτώθηκαν και οι συνθήκες για έναν ανεξέλεγκτο κύκλο βίας παγιώθηκαν.
Μετά την επέμβαση, οι ΗΠΑ διαμόρφωσαν νέο πολιτικό πλαίσιο στο Ιράκ ευνοώντας δυσανάλογα τους Κούρδους, περίπου το 15%–20% του πληθυσμού, συνέταξαν νέο Σύνταγμα και διαμόρφωσαν δυναμική που, όπως υποστηρίζεται, γεννά τις τρομοκρατικές απειλές του σήμερα. Η χώρα που ζημιώθηκε περισσότερο μετά το ίδιο το Ιράκ ήταν η Τουρκία, με κοινά σύνορα 348 χιλιομέτρων.
Στη συνέχεια, από το 2011, η ίδια αμετακίνητη στρατηγική εφαρμόστηκε στη Συρία. Εκεί οι Κούρδοι αντιπροσωπεύουν το 8%–10% του πληθυσμού, ωστόσο –όπως σημειώνεται– οι ΗΠΑ «δωρίζουν» περίπου το 30% του συριακού εδάφους στο YPG, παρακλάδι του PKK, που δεν εκφράζει το σύνολο του κουρδικού στοιχείου.
Το «δώρο» είναι βαρυσήμαντο: στην παραχωρηθείσα ζώνη συγκεντρώνονται, κατά την αποτίμηση του άρθρου, το 85% των υδάτινων πόρων, το 90% των ενεργειακών πηγών και το 80% της εύφορης γης της Συρίας. Με την αμερικανική στήριξη, το PKK αποκτά ισχύ και ενδοχώρα πρωτοφανή.
Για την Τουρκία, με σύνορα 911 χιλιομέτρων με τη Συρία, αυτό συνιστά απειλή μεγαλύτερη από το ιρακινό προηγούμενο, καθώς δημιουργείται ένας μόνιμος θύλακος που τροφοδοτεί όχι μόνο το PKK αλλά και ριζοσπαστικές οργανώσεις. Το κείμενο το χαρακτηρίζει ως «μεγαλύτερο ζήτημα επιβίωσης» στη σύγχρονη ιστορία της Τουρκικής Δημοκρατίας, τη στιγμή που το προσφυγικό κύμα από τη Συρία αποτελεί από μόνο του υπαρξιακή δοκιμασία.
Οι ΗΠΑ, κατά την ίδια ανάγνωση, επαναλαμβάνουν για την Τουρκία εκείνο το κυνικό ερώτημα που απηύθυναν για τη Ρωσία στο Αφγανιστάν τη δεκαετία του ’80: «Τι είναι πιο αποφασιστικό στην παγκόσμια ιστορία; Η διάλυση της Τουρκίας ή η ίδρυση ενός κουρδικού κράτους, το “έργο του αιώνα”;»
Υπενθυμίζεται ότι η Άγκυρα άνοιξε τη βάση του Ιντσιρλίκ για υποστήριξη κατά την εισβολή στο Ιράκ και συντάχθηκε με τις ΗΠΑ στη διάλυση της Συρίας και της Λιβύης. Κι όμως, η ίδια Τουρκία ξεκινά σήμερα διαδικασία για μια «χώρα χωρίς τρομοκρατία» και νέο Σύνταγμα, επιχειρώντας να προλάβει το «μοιραίο χτύπημα» που, όπως εκτιμάται, σχεδιάζουν οι ΗΠΑ.
Σε αυτό το κλίμα, ο έγκλειστος ηγέτης του PKK, ο άνθρωπος που καταδικάστηκε ως υπεύθυνος για τον θάνατο χιλιάδων στρατιωτών και πολιτών, εμφανίζεται –σύμφωνα με το άρθρο– να στέλνει από το Ιμραλί μήνυμα με πολιτικές αιχμές: ισχυρίζεται ότι «διαφυλάσσει τα συμφέροντα» του Κανδήλι, του κόμματος DEM και ακόμη και του Λαϊκού Ρεπουμπλικανικού Κόμματος (CHP), καλώντας να μεταφερθούν «χαιρετισμοί» στον πρόεδρο του CHP, Οζγκιούρ Οζέλ, και να προηγηθούν «νόμοι ελευθερίας» πριν από το νέο Σύνταγμα. Αν ο Οζέλ και οι συνεργάτες του στηρίξουν τους νόμους περί ελευθεριών και «δημοκρατικής ολοκλήρωσης», τότε «ο δρόμος θα ανοίξει για την Τουρκία».
Η διατύπωση αυτή παρουσιάζεται ως αποκορύφωμα προκλητικότητας: ο αρχιτέκτονας της ένοπλης εξέγερσης εμφανίζεται να ενδιαφέρεται για το κόμμα του Κεμάλ Ατατούρκ, ζητώντας στήριξη σε μια πορεία που, σύμφωνα με την παλαιά φρουρά, ισοδυναμεί με αναβίωση της λογικής των Σεβρών και με διαμελισμό της χώρας.
Ο Μπαμπούρογλου χαρακτηρίζει το φαινόμενο «τραγωδία» των τουρκικών χρονικών: ρωτά αν τα κράτη αυτοκτονούν όπως οι άνθρωποι και απαντά καταφατικά, υποστηρίζοντας ότι η Τουρκία οδηγείται στη «συλλογική αυτοχειρία».
Σε αυτή τη δραματική κορύφωση προβάλλει ως κεντρικό δίλημμα η αντιπαράθεση ανάμεσα στην ασφάλεια της Τουρκικής Δημοκρατίας και στη διαμόρφωση ενός κουρδικού κρατικού μορφώματος στα νότια σύνορά της. Το παλαιό βαθύ κράτος, έστω αποδυναμωμένο, προειδοποιεί ότι η πολιτική αρχιτεκτονική που σχεδιάστηκε στο Ιράκ και προωθείται στη Συρία διαμορφώνει τετελεσμένα για τα οποία η Τουρκία θα πληρώσει διαρκές κόστος.
Και ενώ ο Ερντογάν έχει οικοδομήσει το δικό του δίκτυο ισχύος μετά το άνοιγμα της «Κοσμικής Αίθουσας», η παλιά φρουρά σηκώνει ξανά τη φωνή της, υπενθυμίζοντας πως ο χάρτης της περιοχής μπορεί να αλλάξει όχι με πολέμους αστραπή αλλά με αργές, επίμονες μεθοδεύσεις, θεσμικές παρεμβάσεις και πολιτικές συναλλαγές που κάποια στιγμή γίνονται μη αναστρέψιμες.
Στο τέλος αυτής της διαδρομής, το ερώτημα παραμένει ανοιχτό: τι θα ζυγίσει βαρύτερα για την παγκόσμια ιστορία – και κυρίως για την τουρκική; Η αποτροπή της διάλυσης μιας περιφερειακής δύναμης ή η ολοκλήρωση ενός σχεδίου που οι επικριτές του περιγράφουν ως «έργο του αιώνα» για ένα κουρδικό κράτος; Η απάντηση, όπως υποστηρίζεται στο κείμενο, δεν θα δοθεί σε μια νύχτα, αλλά μέσα από μια παρατεταμένη σύγκρουση στρατηγικών που ήδη διαμορφώνει το αύριο της περιοχής.
