Τουρκία σε Αίγυπτο: 15.000 km² έναντι συμφωνίας ΑΟΖ

Η Άγκυρα επιχειρεί να αποκλιμακώσει την έντονη δυσαρέσκεια του Καΐρου για την κύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου από τη Βουλή των Αντιπροσώπων, επιδιώκοντας ταυτόχρονα να παρεμποδίσει τις συζητήσεις για την πλήρη χάραξη της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ) μεταξύ Ελλάδας και Αιγύπτου. Στο πλαίσιο αυτό, η τουρκική πλευρά προσφέρει στην Αίγυπτο θαλάσσια οικόπεδα στην ανατολική Μεσόγειο, σε μια κίνηση που αποσκοπεί στην ενίσχυση της επιρροής της στην περιοχή.

Δύο ημέρες μετά την κύρωση του παράνομου τουρκολιβυκού μνημονίου, στις 22 Οκτωβρίου, ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης και ο Αιγύπτιος ομόλογός του, Μπαντρ Αμπντελάτι, ανακοίνωσαν ότι Αθήνα και Κάιρο συμφώνησαν να ξεκινήσουν διαβουλεύσεις για την επέκταση της συμφωνίας οριοθέτησης ΑΟΖ του 2020, σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο και τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS). Η εξέλιξη αυτή καταδεικνύει τη βούληση των δύο χωρών να θωρακίσουν τα κυριαρχικά τους δικαιώματα έναντι των τουρκικών διεκδικήσεων.

Μία ημέρα αργότερα, ο επικεφαλής της τουρκικής διπλωματίας Χακάν Φιντάν, μετά τη συνάντησή του στην Κωνσταντινούπολη με τον Μπαντρ Αμπντελάτι και άλλους υπουργούς Εξωτερικών, με κεντρικό θέμα τις συρράξεις στη Μέση Ανατολή, δήλωσε ότι και η Άγκυρα βρίσκεται σε συνομιλίες με την Αίγυπτο για την ΑΟΖ. Η δήλωση αυτή υπογραμμίζει την πρόθεση της Τουρκίας να εμπλακεί ενεργά στις θαλάσσιες οριοθετήσεις της περιοχής.

Οι λεπτομέρειες των τουρκικών προθέσεων και των διαπραγματεύσεων που διεξάγονται αποκαλύφθηκαν πρόσφατα από τη δήλωση του Τούρκου υπουργού Άμυνας, Γιασάρ Γκιουλέρ, ο οποίος τόνισε ξεκάθαρα ότι η πρόταση της Τουρκίας για την ΑΟΖ είναι πιο συμφέρουσα για την Αίγυπτο από μια πιθανή συμφωνία με την Ελλάδα. «Η πρότασή μας προς την Αίγυπτο είναι σαφής», δήλωσε ο Γκιουλέρ, εξηγώντας ότι το Κάιρο θα μπορούσε να εξασφαλίσει επιπλέον 15.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα θαλάσσιας δικαιοδοσίας, καταλήγοντας σε συμφωνία με την Τουρκία αντί να επιδιώξει μια πιθανή συμφωνία με την Ελλάδα. Η προσφορά αυτή ερμηνεύεται ως απόπειρα της Άγκυρας να προσεταιριστεί την Αίγυπτο, υπονομεύοντας τις ελληνοαιγυπτιακές σχέσεις.

Το ίδιο μήνυμα επανέλαβε και ο εκπρόσωπος του υπουργείου Άμυνας της Τουρκίας. Στην ενημέρωση των δημοσιογράφων την Τετάρτη, ο Ζεκί Ακτούρκ υπογράμμισε ότι η Άγκυρα προσφέρει επιπλέον 15.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα θαλάσσιας δικαιοδοσίας στην Αίγυπτο εάν η χώρα υπογράψει συμφωνία για οριοθέτηση ΑΟΖ με την Τουρκία, αναφερόμενος ονομαστικά στην Ελλάδα και συγκρίνοντας την τουρκική πρόταση με την ενδεχόμενη συμφωνία Ελλάδας – Αιγύπτου. «Στο πλαίσιο αυτό, υπογραμμίζουμε εκ νέου ότι είμαστε έτοιμοι να υπογράψουμε συμφωνία για την οριοθέτηση των ζωνών θαλάσσιας δικαιοδοσίας και με την Αίγυπτο, σύμφωνα με τα αμοιβαία συμφέροντα. Εκτιμάται ότι, εάν η Αίγυπτος υπογράψει μια τέτοια συμφωνία με τη χώρα μας, θα αποκτήσει περισσότερα από 15.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα θαλάσσιας δικαιοδοσίας επιπλέον σε σύγκριση με ενδεχόμενη συμφωνία που θα μπορούσε να συνάψει με την Ελλάδα», είπε χαρακτηριστικά ο Ακτούρκ. Οι δηλώσεις αυτές εντείνουν την αίσθηση ότι η Τουρκία επιχειρεί να δημιουργήσει τετελεσμένα στην περιοχή.

Γιατί επικρατεί έντονος εκνευρισμός στο Κάιρο

Ιστορικά, οι σχέσεις μεταξύ Αιγύπτου και Τουρκίας είναι εξαιρετικά σύνθετες και κυμαίνονται από τη συνεργασία έως την ένταση. Οι τόνοι ανέβηκαν έντονα το 2013, όταν η Άγκυρα στήριξε τους Μουσουλμάνους Αδελφούς και κατήγγειλε την ανατροπή του Αιγύπτιου προέδρου Μοχάμεντ Μόρσι. Ωστόσο, από τότε η Τουρκία άλλαξε στρατηγική και σταμάτησε να θέτει στο επίκεντρο της διπλωματίας της επιλογές βασισμένες στο πολιτικό Ισλάμ. Οι σχέσεις άρχισαν να βελτιώνονται σταδιακά από το 2021 έως σήμερα, με τις δύο χώρες να αναπτύσσουν στενή συνεργασία στους τομείς της άμυνας, της ασφάλειας και των επενδύσεων. Τον περασμένο Ιούνιο προκάλεσε ιδιαίτερη εντύπωση το γεγονός ότι η Αίγυπτος, σε κοινές στρατιωτικές ασκήσεις με την Τουρκία, προσκάλεσε Τούρκους κομάντος σε αιγυπτιακό έδαφος. Οι ασκήσεις εντάσσονταν στην ενίσχυση των αμυντικών δεσμών Άγκυρας και Καΐρου, στο πλαίσιο της Στρατιωτικής Συμφωνίας-Πλαίσιο που υπέγραψαν ο Ερντογάν και ο αλ Μόρσι τον περασμένο Φεβρουάριο.

Η Λιβύη, ωστόσο, παραμένει ένα πεδίο δυνητικής σύγκρουσης μεταξύ τους. Η ανησυχία του Καΐρου για την επέκταση της τουρκικής επιρροής στη Λιβύη είχε φανεί ήδη από τον Ιούλιο του 2020, όταν μαχητικά αεροσκάφη Rafale κατέστρεψαν αντιαεροπορικά συστήματα στη Λιβύη. Αν και επίσημα η Αίγυπτος δεν παραδέχθηκε ποτέ το χτύπημα, όλοι γνωρίζουν ότι επρόκειτο για ένα ισχυρό μήνυμα προς την τουρκική πλευρά. Αρχικά, η Άγκυρα στήριξε την κυβέρνηση της Τρίπολης, αλλά τα τελευταία χρόνια έχει επεκτείνει τη συνεργασία της με την κυβέρνηση της ανατολικής Λιβύης, η οποία είναι σύμμαχος της Αιγύπτου. Παρέχει χρήματα, οπλισμό και εκπαίδευση στον αρχηγό του γενικού επιτελείου των χερσαίων δυνάμεων του Εθνικού Στρατού της Λιβύης και γιο του στρατάρχη Χαλίφα Χαφτάρ, Σαντάμ Χαφτάρ.

Αυτός είναι και ο λόγος που οι πιέσεις της Άγκυρας στον Σαντάμ Χαφτάρ απέδωσαν καρπούς. Μετά την αποπομπή του προέδρου της Βουλής των Αντιπροσώπων, Αγκίλα Σάλεχ, μέσω ενός κοινοβουλευτικού «πραξικοπήματος», η βουλή κύρωσε το τουρκολιβυκό μνημόνιο που είχε υπογραφεί από το 2019. Αν και νομικά είναι άκυρο και δεν προσφέρει ουσιαστικά οφέλη στην Άγκυρα, εντούτοις καταδεικνύει την πολιτική επιρροή της τουρκικής πλευράς στην ανατολική Λιβύη, γεγονός που ενόχλησε έντονα το Κάιρο. Μέχρι την κύρωση, η Αίγυπτος θεωρούσε ότι οι κινήσεις της Άγκυρας στην περιοχή γίνονταν με τη σύμφωνη γνώμη των Αιγυπτίων. Στις 20 Ιουλίου, αιγυπτιακή πηγή είχε σχολιάσει στο Al Jazeera τη στενή συνεργασία του Σαντάμ Χαφτάρ με τις τουρκικές στρατιωτικές δυνάμεις, δηλώνοντας ότι η Άγκυρα δεν προβαίνει σε καμία ενέργεια στη Λιβύη χωρίς προηγούμενο συντονισμό με την Αίγυπτο. Η τριβή στις διμερείς σχέσεις φάνηκε να έρχεται τώρα, καθώς το Κάιρο εμφανίζεται να μην γνώριζε εκ των προτέρων για την κύρωση του παράνομου τουρκολιβυκού μνημονίου. Στις 19 Οκτωβρίου, ο υπουργός Εξωτερικών της Λιβύης, Ταχέρ αλ Μπαούρ, συναντήθηκε με τον Αιγύπτιο ομόλογό του στο περιθώριο συνεδρίασης του Οργανισμού Ισλαμικής Συνεργασίας στη Βαγδάτη. Σύμφωνα με την ενημέρωση, οι δύο υπουργοί επιβεβαίωσαν τη δέσμευσή τους για συνεχή συντονισμό και διαβουλεύσεις σχετικά με θέματα αμοιβαίου ενδιαφέροντος, με στόχο την προώθηση των συμφερόντων και των δύο χωρών. Δεν προέκυψε κάποια άλλη αντίδραση από το Κάιρο. Μία ημέρα μετά, ανακοινώθηκε η κύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου. Σύμφωνα με Αιγύπτιους διπλωμάτες και αναλυτές που μίλησαν στο Sky News Arabia, το Κάιρο διαφωνεί, θεωρώντας ότι παραβιάζονται κυριαρχικά θαλάσσια δικαιώματά του, και επιπλέον κρίνει ως κακό προηγούμενο το γεγονός ότι δεν ελήφθη υπόψη η γνώμη της αιγυπτιακής πλευράς στις εξελίξεις. Ο πρώην υφυπουργός Εξωτερικών της Αιγύπτου, Χουσεΐν Χαριντί, εξήγησε ότι η συμφωνία Τουρκίας – Λιβύης δεν έλαβε υπόψη το γεγονός ότι η εν λόγω περιοχή συνορεύει με την ΑΟΖ της Αιγύπτου και ότι οι λιβυκές αρχές θα έπρεπε να είχαν συντονιστεί με το Κάιρο πριν προβούν στην κύρωσή της.

Στον ΟΗΕ οι ελληνικές ενστάσεις για το τουρκολιβυκό

Τις ενστάσεις της ελληνικής πλευράς σχετικά με το παράνομο και άκυρο τουρκολιβυκό μνημόνιο έθεσε στον ΟΗΕ ο υπουργός Εξωτερικών. Ο Γιώργος Γεραπετρίτης, σε συνάντηση που είχε χθες με τον γενικό γραμματέα του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες, συζήτησε θέματα θαλάσσιας ασφάλειας και παράνομων οριοθετήσεων. «Έκανα ιδιαίτερη αναφορά στα ζητήματα που έχουν να κάνουν με τις παράνομες οριοθετήσεις. Θα πρέπει όλοι να αντιληφθούμε ότι οι θάλασσες, οι ωκεανοί, δεν αποτελούν προνόμιο ούτε οικόπεδο του καθενός. Υπάρχουν κανόνες οι οποίοι διέπουν τις σχέσεις μεταξύ όμορων θαλασσίων χωρών, και αυτοί οι κανόνες θα πρέπει να γίνονται σεβαστοί. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο ότι οι κανόνες που αφορούν το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας είναι οι κανόνες εκείνοι στους οποίους έχουν προσχωρήσει τα περισσότερα κράτη του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών. Ο σεβασμός απέναντι σε αυτούς τους κανόνες είναι απαράγραφη συνθήκη ειρήνης και ευημερίας», είπε αμέσως μετά ο Γιώργος Γεραπετρίτης. Και συνέχισε: «Σε ό,τι αφορά την Ελλάδα, θέλω να είμαι εντελώς ξεκάθαρος: η Ελλάδα δεν πρόκειται να ανεχθεί οποιαδήποτε παρανομία σε ό,τι αφορά τις θαλάσσιες ζώνες. Θα επιμείνουμε στην πίστη μας στο Διεθνές Δίκαιο ως τον μόνο τρόπο για την επίλυση των διαφορών. Η Ελλάδα πάντοτε επιμένει στο ότι θα πρέπει οι χώρες, οι οποίες είναι γειτονικές, να εργάζονται μεταξύ τους για να επιλύουν τις διαφορές. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι μπορούν να γίνονται ανεκτές οι οποιεσδήποτε επιθετικές και αντίθετες στο Διεθνές Δίκαιο ενέργειες».

Όταν ρωτήθηκε για τις προσπάθειες της Τουρκίας να εξαγοράσει την Αίγυπτο προκειμένου να στηρίξει το τουρκολιβυκό μνημόνιο, ο Γιώργος Γεραπετρίτης απάντησε: «Έχουμε μια πολύ κοινή πεποίθηση σε σχέση με την καθολική εφαρμογή του Διεθνούς Δικαίου με την Αίγυπτο. Πρέπει να καταλάβουμε όλοι ότι οι θαλάσσιες ζώνες δεν είναι ένα πεδίο πλειστηριασμού. Είναι ένα πεδίο στο οποίο θα πρέπει το Διεθνές Δίκαιο να επιβάλλεται. Διαφορετικά, θα φτάσουμε σε μια κατάσταση ακρότητας που θα είναι εξαιρετικά επιζήμια, όχι μόνο για τις χώρες οι οποίες βρέχονται από τη Μεσόγειο ή από άλλες θάλασσες, αλλά θα είναι εξαιρετικά επιζήμια για το παγκόσμιο εμπόριο, θα είναι επιζήμια για την επισιτιστική ασφάλεια, για την ενεργειακή ασφάλεια, για την προστασία των ωκεανών».