Τουρκία σε τροχιά πολεμικής ετοιμότητας: Το νέο δόγμα Ερντογάν και το βλέμμα στο Ισραήλ

Σήματα συστηματικής στρατιωτικής και θεσμικής προετοιμασίας στην Τουρκία καταγράφει ρεπορτάζ της Nordic Monitor, σύμφωνα με το οποίο η κυβέρνηση του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν διαμορφώνει ένα νέο πλαίσιο κινητοποίησης του κράτους, της οικονομίας και των ενόπλων δυνάμεων για συνθήκες κρίσης ή πολεμικής αναμέτρησης.

Η Άγκυρα προχωρά σε εκτεταμένες αλλαγές στους κανόνες πολιτικής και στρατιωτικής κινητοποίησης, ενισχύει πυραυλικά συστήματα και μη επανδρωμένα αεροσκάφη, ενώ παράλληλα διευρύνει τις υποδομές εφοδιασμού και υποστήριξης των ενόπλων δυνάμεων.

Στο επίσημο επίπεδο η Τουρκία δεν κατονομάζει συγκεκριμένο αντίπαλο. Αναλυτές, ωστόσο, συνδέουν τη νέα στρατηγική κατεύθυνση με την ολοένα πιο αιχμηρή ρητορική της Άγκυρας έναντι του Ισραήλ, βλέποντας ως πιθανό πεδίο έντασης τη Συρία και το ευρύτερο περιβάλλον της Μέσης Ανατολής.

Το νέο δόγμα κινητοποίησης και οι εξουσίες του Ερντογάν

Καθοριστικό σημείο στην πορεία αυτή θεωρείται το Προεδρικό Διάταγμα του Μαΐου 2024 για τον νέο «Κανονισμό Κινητοποίησης και Κατάστασης Πολέμου». Το πλαίσιο αυτό αντικαθιστά παλαιότερους κανόνες και εισάγει μια αντίληψη ολικής εθνικής άμυνας, με δυνατότητα ταχείας μετάβασης της χώρας σε κατάσταση πολεμικής ετοιμότητας.

Η σημασία του νέου κανονισμού βρίσκεται κυρίως στην ευρύτητα των εννοιών που χρησιμοποιεί. Όροι όπως «περίοδος έντασης» και «κρίση» επιτρέπουν στην Προεδρία να ενεργοποιεί έκτακτες διαδικασίες σε ευρύ φάσμα συνθηκών, χωρίς να απαιτείται τυπική κήρυξη πολέμου.

Με αυτό το σχήμα, η τουρκική κυβέρνηση αποκτά τη δυνατότητα να θέτει υπό κρατικό και στρατιωτικό έλεγχο ιδιωτικές επιχειρήσεις, βιομηχανικές μονάδες, μέσα μεταφοράς, υλικούς πόρους και πολίτες με εξειδικευμένες γνώσεις. Η οικονομική και κοινωνική ζωή μπορεί έτσι να ενταχθεί άμεσα σε ενιαίο μηχανισμό άμυνας.

Ο νέος κανονισμός συγκεντρώνει τις κρίσιμες αποφάσεις στην Προεδρία, δίνοντας στον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν τη δυνατότητα να καθορίζει την έκταση, τη μορφή και τη γεωγραφική εφαρμογή της κινητοποίησης μέσω προεδρικών πράξεων.

Παράλληλα, οι πολιτικοί θεσμοί μπορούν να υπαχθούν σε στρατιωτικές διοικητικές δομές, με αποτέλεσμα να περιορίζεται η απόσταση ανάμεσα στη διοικητική λειτουργία του κράτους και στην επιχειρησιακή λογική των ενόπλων δυνάμεων.

Εκκαθαρίσεις στον στρατό και νέα αρχιτεκτονική ασφάλειας

Η σημερινή εικόνα διαφέρει έντονα από εκείνη προηγούμενων δεκαετιών. Μετά το επεισόδιο του Mavi Marmara το 2010, η επιθυμία του Ερντογάν για σκληρότερη στρατιωτική απάντηση προς το Ισραήλ είχε συναντήσει επιφυλάξεις από την τότε ηγεσία των τουρκικών ενόπλων δυνάμεων.

Τα χρόνια που ακολούθησαν, και κυρίως μετά το 2016, ο Τούρκος Πρόεδρος προχώρησε σε εκτεταμένες εκκαθαρίσεις στο στράτευμα. Η παλαιότερη φιλοδυτική στρατιωτική ηγεσία απομακρύνθηκε σε μεγάλο βαθμό και αντικαταστάθηκε από πρόσωπα με ισχυρότερη πολιτική εξάρτηση από την προεδρική εξουσία.

Σύμφωνα με τη Nordic Monitor, σημαντικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία αποδίδεται στον Αντνάν Τανριβέρντι, πρώην στρατιωτικό σύμβουλο του Ερντογάν, ο οποίος έχει ταχθεί υπέρ της ιδέας μιας «ισλαμικής συμμαχίας» και έχει εκφράσει σκληρές θέσεις κατά του Ισραήλ.

Η αναδιάταξη αυτή άλλαξε τη φυσιογνωμία των τουρκικών ενόπλων δυνάμεων. Έμπειροι αξιωματικοί απομακρύνθηκαν, ενώ σε κρίσιμες θέσεις τοποθετήθηκαν στελέχη που θεωρούνται πιο πιστά στην πολιτική γραμμή της Προεδρίας, με ισλαμιστικές ή νεοεθνικιστικές αναφορές.

Την ίδια περίοδο, η τουρκική υπηρεσία πληροφοριών MIT απέκτησε διευρυμένο ρόλο σε επιχειρήσεις εσωτερικού ελέγχου και εξωτερικής δράσης. Οι αναφορές για ενίσχυση επαφών με οργανώσεις όπως η Χαμάς, μέσω υλικοτεχνικής στήριξης και διευκολύνσεων υπηκοότητας, εντάσσονται στο ίδιο πλαίσιο ανάλυσης για τη νέα στρατηγική κουλτούρα της Άγκυρας.

Οικονομική κινητοποίηση και κοινωνία σε αμυντική διάταξη

Η προετοιμασία της Τουρκίας δεν περιορίζεται στο καθαρά στρατιωτικό σκέλος. Το νέο πλαίσιο προβλέπει χαρτογράφηση εθνικών πόρων, από τη βιομηχανική παραγωγή έως τις δεξιότητες του εργατικού δυναμικού, ώστε σε συνθήκες κρίσης η κατανομή ανθρώπινων και υλικών μέσων να γίνεται άμεσα.

Στο οικονομικό πεδίο προβλέπονται προσχεδιασμένες δημοσιονομικές κατανομές για έκτακτες συνθήκες, με προτεραιότητα στις στρατιωτικές ανάγκες. Μια συμπληρωματική ρύθμιση του 2025 εισάγει και οικονομικές εγγυήσεις για εφέδρους, διασφαλίζοντας αποζημίωση κατά τη διάρκεια ασκήσεων ή επιστράτευσης.

Στο ίδιο πλέγμα εντάσσονται και μέτρα που αγγίζουν την καθημερινότητα των πολιτών, όπως η πρόβλεψη για κατασκευή καταφυγίων σε νέα κτίρια. Η λογική αυτή δείχνει προσπάθεια ενσωμάτωσης της κοινωνίας σε ένα μόνιμο σύστημα αμυντικής ετοιμότητας.

Οι αποφάσεις του Ερντογάν για στρατιωτικές επιχειρήσεις στο εξωτερικό, όπως στη Συρία και στη Λιβύη, εφαρμόζονται πλέον σε ένα περιβάλλον περιορισμένων εσωτερικών αντιστάσεων. Η παλαιότερη θεσμική αυτονομία της στρατιωτικής ηγεσίας έχει υποχωρήσει, ενώ η Προεδρία ελέγχει τον κεντρικό άξονα στρατηγικού σχεδιασμού.

Αναλυτές εκτιμούν ότι, εφόσον ο Τούρκος Πρόεδρος επιλέξει μετωπική αντιπαράθεση με το Ισραήλ, οι εσωτερικοί μηχανισμοί αποτροπής μιας τέτοιας απόφασης είναι πλέον περιορισμένοι. Η Τουρκία εμφανίζεται έτσι να κινείται σε κατάσταση διαρκούς πολεμικής ετοιμότητας, με τον κρατικό μηχανισμό, την οικονομία και την κοινωνία να προσαρμόζονται σε λογική έκτακτης κινητοποίησης.