Τουρκικό βέτο στο καλώδιο Ελλάδας-Κύπρου

Η τουρκική πλευρά εντείνει τις πιέσεις της αναφορικά με το έργο της ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας-Κύπρου, θέτοντας ως αδιαπραγμάτευτη προϋπόθεση την έγκριση της Άγκυρας για τις θαλάσσιες έρευνες και την πόντιση του καλωδίου σε περιοχές που η Τουρκία θεωρεί μονομερώς ως δική της υφαλοκρηπίδα. Το ενδιαφέρον της τουρκικής εφημερίδας Hürriyet επικεντρώνεται τόσο στην Αθήνα όσο και στις γαλλικές εταιρείες Meridiam και Nexans, οι οποίες εμπλέκονται ενεργά στο έργο, ενώ το εγχείρημα επανεκκινεί με το δυσκολότερο 40% των ερευνών να παραμένει σε εκκρεμότητα.

Η στρατηγική της Άγκυρας αποσκοπεί πλέον στο να μετατρέψει σε επίσημη πολιτική απαίτηση όσα επιχείρησε να επιβάλει στο πεδίο το καλοκαίρι του 2024, κατά τη διάρκεια της κρίσης στην περιοχή της Κάσου. Η βασική αρχή που προωθεί η Τουρκία είναι ότι κανένα μεγάλο έργο υποδομής στην Ανατολική Μεσόγειο δεν μπορεί να υλοποιηθεί χωρίς τη δική της προηγούμενη συνεννόηση και έγκριση. Ο τίτλος του δημοσιεύματος είναι ενδεικτικός αυτής της στάσης: "Προϋπόθεση η τουρκική έγκριση στην Ανατολική Μεσόγειο", αποστέλλοντας ένα σαφές μήνυμα για το μέλλον του Great Sea Interconnector (GSI).

Από τον συντονισμό στην απαίτηση έγκρισης

Η τουρκική ρητορική, αν και διατυπωμένη με προσοχή, έχει ξεκάθαρο πολιτικό περιεχόμενο. Η Άγκυρα διατείνεται ότι δεν αντιτίθεται στην ανάπτυξη υποθαλάσσιων καλωδίων ή άλλων διεθνών υποδομών συνδεσιμότητας. Ωστόσο, υποστηρίζει ότι όταν αυτές οι εργασίες λαμβάνουν χώρα σε θαλάσσιες ζώνες που η ίδια χαρακτηρίζει ως "τουρκικές ζώνες θαλάσσιας δικαιοδοσίας", είναι απαραίτητη η προηγούμενη επικοινωνία μέσω διπλωματικών διαύλων και, σύμφωνα με τη σημερινή παρουσίαση, η έγκριση των τουρκικών Αρχών.

Η μετάβαση από τη λέξη "συντονισμός" στην απαίτηση για "έγκριση" αποτελεί την ουσία της νέας τουρκικής πίεσης. Ο όρος "συντονισμός" μπορεί να εκληφθεί ως τεχνικός και ουδέτερος, ωστόσο στην πράξη, η απαίτηση για προηγούμενη έγκριση σε περιοχές πέραν των τουρκικών χωρικών υδάτων, επιχειρεί να προσδώσει πρακτική ισχύ σε μονομερείς θαλάσσιες διεκδικήσεις. Για την Ελλάδα, η αποδοχή μιας τέτοιας διαδικασίας θα δημιουργούσε ένα εξαιρετικά επικίνδυνο προηγούμενο, καθώς θα επέτρεπε στην Τουρκία να ισχυριστεί μελλοντικά ότι η Αθήνα αναγνωρίζει de facto ένα τουρκικό δικαίωμα συναπόφασης σε περιοχές όπου η ελληνική πλευρά ασκεί κυριαρχικά δικαιώματα βάσει του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας και της επήρειας των νησιών της.

Η απάντηση της Αθήνας είναι κατηγορηματική. Ο υφυπουργός Εξωτερικών, Τάσος Χατζηβασιλείου, έχει δηλώσει ότι σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο δεν απαιτείται άδεια από την Τουρκία για την πόντιση του καλωδίου, χαρακτηρίζοντας το GSI ως μια ειρηνική ευρωπαϊκή υποδομή που συνδέει ενεργειακά την Ευρώπη με την Ανατολική Μεσόγειο.

Το κρίσιμο εναπομείναν 40% των ερευνών

Η συζήτηση αυτή αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς το έργο εισέρχεται εκ νέου σε επιχειρησιακή φάση. Σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλούνται τα τουρκικά δημοσιεύματα, περίπου το 60% των ερευνών του βυθού μεταξύ Κρήτης και Κύπρου έχει ήδη ολοκληρωθεί. Το υπόλοιπο 40% αφορά το πιο ευαίσθητο τμήμα της διαδρομής, σε θαλάσσιες περιοχές όπου η Τουρκία προβάλλει αξιώσεις υφαλοκρηπίδας που συγκρούονται με τις ελληνικές θέσεις. Αυτό το τμήμα αναμένεται να αποτελέσει το επόμενο πραγματικό τεστ για την εξέλιξη του έργου.

Στις 5 Αυγούστου, παρουσία του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη, υπεγράφη η συμφωνία για την είσοδο της γαλλικής Meridiam ως πλειοψηφικού μετόχου στην εταιρεία GSI, καθώς και η τριμερής συμφωνία ΑΔΜΗΕ-GSI-Nexans για την ολοκλήρωση των θαλάσσιων ερευνών. Η ελληνική κυβέρνηση έχει θέσει ως πρώτη προτεραιότητα την επιτάχυνση αυτών των εργασιών. Η συμμετοχή δύο ισχυρών γαλλικών εταιρειών προσδίδει πλέον ένα διαφορετικό γεωπολιτικό βάρος στο έργο, και η τουρκική εφημερίδα δεν απευθύνει τυχαία το μήνυμά της τόσο προς την Αθήνα όσο και προς τις γαλλικές εταιρείες.

Το προηγούμενο της Κάσου

Η Άγκυρα έχει ήδη επιδείξει στην πράξη πώς αντιλαμβάνεται την απαίτηση για "συντονισμό". Τον Ιούλιο του 2024, όταν το ιταλικό ερευνητικό πλοίο "Ievoli Relume" διενεργούσε εργασίες νοτίως της Κάσου για το ίδιο έργο, η Τουρκία απέστειλε πολεμικά πλοία στην περιοχή, υποστηρίζοντας ότι οι έρευνες πραγματοποιούνταν εντός της τουρκικής υφαλοκρηπίδας. Το σημερινό τουρκικό δημοσίευμα επαναφέρει το εν λόγω επεισόδιο ως παράδειγμα της αποφασιστικότητας της Άγκυρας, στέλνοντας ουσιαστικά το μήνυμα ότι ενδέχεται να υπάρξει ανάλογη αντίδραση εάν νέα ερευνητικά πλοία κινηθούν στην περιοχή χωρίς την προηγούμενη έγκρισή της. Αυτό το γεγονός μετατρέπει το GSI από ένα απλό ενεργειακό έργο σε μια δοκιμασία κυριαρχικών δικαιωμάτων.

Το Δίκαιο της Θάλασσας και τα υποθαλάσσια καλώδια

Η τουρκική απαίτηση για γενική έγκριση δεν προκύπτει αυτομάτως από το Δίκαιο της Θάλασσας. Το άρθρο 79 της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS) ορίζει ότι όλα τα κράτη έχουν το δικαίωμα να τοποθετούν υποθαλάσσια καλώδια στην υφαλοκρηπίδα. Προβλέπει επίσης ότι ένα παράκτιο κράτος, με συγκεκριμένες εξαιρέσεις, δεν μπορεί να παρεμποδίζει την πόντιση ή τη συντήρησή τους. Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι η Σύμβαση προβλέπει ρητή συναίνεση του παράκτιου κράτους για τη χάραξη της διαδρομής αγωγών, αλλά όχι με τον ίδιο τρόπο για τα υποθαλάσσια καλώδια. Αυτό δεν καταργεί τα δικαιώματα ενός παράκτιου κράτους σε συγκεκριμένες περιπτώσεις ούτε τις υποχρεώσεις συνεννόησης για τεχνικά ζητήματα. Ωστόσο, δεν δημιουργεί ένα γενικό δικαίωμα "βέτο" απλώς και μόνο επειδή ένα κράτος έχει μονομερώς δηλώσει ότι μια περιοχή ανήκει στη δική του υφαλοκρηπίδα.

Η στρατηγική της "Γαλάζιας Πατρίδας"

Η νέα πίεση για το GSI δεν αποτελεί μεμονωμένη κίνηση. Εντάσσεται στην ευρύτερη στρατηγική της "Γαλάζιας Πατρίδας", μέσω της οποίας η Τουρκία επιχειρεί να μετατρέψει τις θαλάσσιες αξιώσεις της σε μια σταθερή διοικητική, νομική και επιχειρησιακή πραγματικότητα. Το ίδιο μοτίβο εμφανίζεται στο τουρκολιβυκό μνημόνιο, στους τουρκικούς θαλάσσιους χωροταξικούς χάρτες, στα πρόσφατα "θαλάσσια πάρκα" που επεκτείνονται πέρα από τα τουρκικά χωρικά ύδατα και τώρα στην απαίτηση να προηγείται τουρκική έγκριση για κρίσιμες ενεργειακές υποδομές. Η στόχευση είναι συγκεκριμένη: η Άγκυρα επιδιώκει να εμπεδωθεί η αντίληψη ότι κανένα μεγάλο ενεργειακό ή υποθαλάσσιο έργο στην Ανατολική Μεσόγειο δεν μπορεί να προχωρήσει ερήμην της Τουρκίας. Δεν πρόκειται απλώς για ένα ζήτημα ενημέρωσης μιας γειτονικής χώρας, αλλά για την προσπάθεια να μετατραπούν μονομερείς αξιώσεις σε δικαίωμα παρέμβασης στο πεδίο.

Το επόμενο βήμα ως καθοριστικό τεστ

Όσο οι συζητήσεις παραμένουν σε επίπεδο δηλώσεων, οι δύο πλευρές μπορούν να επιμένουν στις θέσεις τους χωρίς να υπάρχει άμεση σύγκρουση. Η κρίσιμη στιγμή θα έρθει όταν εκδοθεί η νέα NAVTEX και ένα ερευνητικό πλοίο ξεκινήσει τις εργασίες στο υπόλοιπο τμήμα της διαδρομής. Τότε θα φανεί εάν η Τουρκία θα περιοριστεί σε μια διπλωματική αντίδραση ή εάν θα επιχειρήσει ξανά να μεταφέρει τις μονομερείς διεκδικήσεις της στο πεδίο, όπως συνέβη στην περίπτωση της Κάσου. Για την Αθήνα, το διακύβευμα είναι πολύ μεγαλύτερο από ένα καλώδιο. Εάν αποδεχθεί ότι απαιτείται τουρκική έγκριση, δημιουργείται ένα προηγούμενο που θα μπορούσε να επηρεάσει μελλοντικές ηλεκτρικές διασυνδέσεις, τηλεπικοινωνιακά καλώδια, έρευνες και ενεργειακές υποδομές σε ολόκληρη την Ανατολική Μεσόγειο. Το επόμενο στάδιο του Great Sea Interconnector δεν θα κριθεί μόνο από το αν ένα καλώδιο μπορεί τεχνικά να ποντιστεί σε βάθος χιλιάδων μέτρων, αλλά από το αν η Άγκυρα μπορεί να μετατρέψει τη μονομερή απαίτηση για "τουρκική έγκριση" σε ένα πραγματικό δικαίωμα βέτο στην περιοχή.