Τριάντα χρόνια χωρίς τον Ανδρέα Παπανδρέου: η κληρονομιά που ακόμη καθορίζει τη Μεταπολίτευση

Στις 23 Ιουνίου 2026 συμπληρώνονται τριάντα χρόνια από τον θάνατο του Ανδρέα Παπανδρέου, του πολιτικού που σφράγισε όσο λίγοι τη Μεταπολίτευση. Δεν υπήρξε απλώς ένας πρωθυπουργός με δύο μεγάλες κυβερνητικές περιόδους, από το 1981 έως το 1989 και από το 1993 έως το 1996. Υπήρξε ο ιδρυτής ενός πολιτικού ρεύματος, ο αρχιτέκτονας μιας νέας κοινωνικής πλειοψηφίας και ταυτόχρονα ο φορέας αντιφάσεων που ακόμη βαραίνουν τη δημόσια ζωή. Γεννημένος στη Χίο το 1919, σπουδαγμένος στην Ελλάδα και στις Ηνωμένες Πολιτείες, με διδακτορικό από το Harvard, ο Παπανδρέου πέρασε από την ακαδημαϊκή ζωή στην πολιτική σύγκρουση, από την Ένωση Κέντρου και την κυβέρνηση του πατέρα του στη δικτατορική φυλάκιση, στην εξορία και τελικά στην ίδρυση του ΠΑΣΟΚ μετά την πτώση της χούντας.

Η 3η Σεπτεμβρίου 1974 υπήρξε η αφετηρία του πολιτικού φαινομένου. Με τη Διακήρυξη του ΠΑΣΟΚ, ο Ανδρέας Παπανδρέου εισήγαγε στο κέντρο της πολιτικής γλώσσας το τρίπτυχο «Εθνική Ανεξαρτησία, Λαϊκή Κυριαρχία, Κοινωνική Απελευθέρωση». Το Ίδρυμα της Βουλής επισημαίνει ότι η ιδρυτική διακήρυξη είχε ταυτόχρονα ριζοσπαστικό και πατριωτικό τόνο, κρατώντας αποστάσεις τόσο από τον οικονομικό φιλελευθερισμό όσο και από την κομμουνιστική Αριστερά. Αυτή ήταν η πολιτική του καινοτομία: δεν μίλησε μόνο σε οργανωμένους ιδεολογικούς χώρους, αλλά σε στρώματα που αισθάνονταν αποκλεισμένα από το μεταπολεμικό κράτος.

Η εκλογική νίκη της 18ης Οκτωβρίου 1981 δεν ήταν μια απλή εναλλαγή εξουσίας. Το ΠΑΣΟΚ έλαβε 48,07% και 172 έδρες, μετατρέποντας το σύνθημα της «Αλλαγής» σε κυβερνητική πραγματικότητα. Εκείνη η νίκη έφερε στην εξουσία κοινωνικά στρώματα που έως τότε παρέμεναν στο περιθώριο της κρατικής εκπροσώπησης: μικρομεσαίους, αγρότες, εργαζομένους, ανθρώπους της επαρχίας, οικογένειες με μνήμες Εμφυλίου και πολιτικού αποκλεισμού. Η ρητορική του Παπανδρέου είχε συγκρουσιακότητα, λαϊκότητα και ιστορική μνήμη. Γι’ αυτό και η απήχησή της υπερέβη την τυπική κομματική ένταξη.

Η πρώτη περίοδος διακυβέρνησης συνοδεύτηκε από σημαντικές κοινωνικές μεταρρυθμίσεις. Το Εθνικό Σύστημα Υγείας θεσπίστηκε με τον νόμο 1397/1983, με στόχο την ενιαία, αποκεντρωμένη και ισότιμη παροχή δημόσιων υπηρεσιών υγείας. Την ίδια περίοδο, η μεταρρύθμιση του οικογενειακού δικαίου με τον νόμο 1329/1983 ενίσχυσε τη συνταγματική αρχή της ισότητας ανδρών και γυναικών, κατοχυρώνοντας, μεταξύ άλλων, την κοινή άσκηση της γονικής μέριμνας και την αποφυγή διακρίσεων λόγω φύλου. Αυτές οι αλλαγές δεν ήταν τεχνικές νομοθετικές παρεμβάσεις. Ήταν μετατόπιση κοινωνικού παραδείγματος.

Η άλλη όψη της παπανδρεϊκής δεκαετίας ήταν το δημοσιονομικό αποτύπωμα. Τα στοιχεία που παρατίθενται σε μελέτη βασισμένη σε δεδομένα IMF και OECD δείχνουν ότι το δημόσιο χρέος της Ελλάδας ως ποσοστό του ΑΕΠ αυξήθηκε από 26,68% το 1981 σε 59,82% το 1989 και 73,15% το 1990. Η επέκταση του κράτους, οι δαπάνες, οι προβληματικές δημόσιες επιχειρήσεις και η πελατειακή λειτουργία δημιούργησαν ένα βαρύ υπόστρωμα για τις επόμενες δεκαετίες. Η κοινωνική ενσωμάτωση έγινε συχνά με δανεικά, με αποτέλεσμα η ιστορική αποτίμηση να παραμένει αναγκαστικά διπλή: πρόοδος στα δικαιώματα και στις κοινωνικές παροχές, επιβάρυνση στη δημοσιονομική αντοχή της χώρας.

Στην εξωτερική πολιτική, ο Παπανδρέου χρησιμοποίησε γλώσσα αντι-ηγεμονική, ιδίως απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες και στο ΝΑΤΟ, όμως στην πράξη κινήθηκε συχνά με μεγαλύτερο πραγματισμό. Η Britannica σημειώνει ότι, παρότι είχε υποστηρίξει την απομάκρυνση των αμερικανικών βάσεων και ακόμη και την αποχώρηση από το ΝΑΤΟ, ως πρωθυπουργός ανανέωσε τις συμφωνίες για τις βάσεις και η Ελλάδα παρέμεινε στη Συμμαχία. Αυτή η διάσταση, ανάμεσα στη ρητορική ρήξη και στην κυβερνητική προσαρμογή, υπήρξε βασικό γνώρισμα της πολιτικής του μεθόδου.

Το τέλος της πολιτικής του διαδρομής ήρθε μέσα από την επιδείνωση της υγείας του. Τον Ιανουάριο του 1996 παραιτήθηκε από την πρωθυπουργία και η Κοινοβουλευτική Ομάδα του ΠΑΣΟΚ εξέλεξε τον Κώστα Σημίτη. Στις 23 Ιουνίου 1996 ο Ανδρέας Παπανδρέου πέθανε σε ηλικία 77 ετών. Η ανακοίνωση του Λευκού Οίκου εκείνη την ημέρα τον χαρακτήρισε έναν από τους πιο επιδραστικούς πολιτικούς ηγέτες της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας, υπογραμμίζοντας τον ρόλο του στην εδραίωση της δημοκρατίας.

Τριάντα χρόνια μετά, η μνήμη του Ανδρέα Παπανδρέου δεν χωρά σε αγιογραφία ούτε σε ισοπεδωτική καταδίκη. Ο Παπανδρέου άλλαξε την κοινωνική γεωγραφία της εξουσίας, έδωσε φωνή σε αποκλεισμένους, ενίσχυσε θεσμούς κοινωνικού κράτους και νομιμοποίησε ιστορικά στρώματα που ζητούσαν αναγνώριση. Ταυτόχρονα, άφησε πίσω του ένα πρότυπο κομματικού κράτους, δημοσιονομικής χαλαρότητας και πολιτικής προσωπολατρίας που επέζησε πολύ πέρα από το ΠΑΣΟΚ. Η πραγματική επέτειος, λοιπόν, δεν είναι τελετουργική. Είναι αφορμή εθνικής αυτογνωσίας: να αναγνωριστεί τι άλλαξε υπέρ της κοινωνίας και τι υπονομεύθηκε στο όνομα της εξουσίας.