Τσαρλς Ντίκενς: Ένας συγγραφέας της πειθαρχίας και της σκληρής δουλειάς

Σαν σήμερα γεννήθηκε το 1812 στο Πόρτσμουθ της Μεγάλης Βρετανίας ο μεγαλύτερος βικτωριανός μυθιστοριογράφος: ο Κάρολος ή Τσαρλς Ντίκενς. Οι ήρωές του έχουν σημαδέψει την παιδική ηλικία πλείστων όσων αναγνωστών και έχουν μεταφέρει τις δυστυχίες και τις χάρες της κοινωνίας της εποχής του πέρα από τα σύνορα του χρόνου και του χώρου.

Η ζωή του και η συγγραφή ήταν αλληλένδετες και πλούσιες. Τα επεισόδια της ζωής του, ιδίως η παιδική του ηλικία, τροφοδότησαν το συγγραφικό του έργο με χαρακτήρες, τοπόσημα, καταστάσεις και ώθησαν στην επιφάνεια την άχαρη ζωή των απόρων, της εκβιομηχάνισης, των βικτωριανών αδυναμιών του βασιλείου. Η ζωντάνια που έβαζε στον κάθε ήρωα, έστω και σε μορφή καρικατούρας, το χιούμορ, η οξεία γλώσσα έδωσαν όγκο στα μυθιστορήματά του και τα έβαλαν στην καρδιά του αναγνωστικού κοινού. Οι δημοσιογραφικές του εμπειρίες τον έφεραν σε ακόμη μεγαλύτερη επαφή με την πραγματικότητα της εποχής του και με μια ευρεία ποικιλία τύπων, οδηγώντας στη διαμόρφωση των ντικενσιανών προτύπων.

Η επιτυχία του δεν ήταν τυχαία. Ήταν το αποτέλεσμα συνειδητής προσπάθειας, πειθαρχίας και μιας ισορροπημένης καθημερινής ρουτίνας — σε συνδυασμό, φυσικά, με το μοναδικό ταλέντο και το φυσικό χάρισμά του. Παραγωγικότατος συγγραφέας, συνεχίζει να γοητεύει τους αναγνώστες των έργων του, που έχουν μεταφραστεί σε περισσότερες από 150 γλώσσες.

Πρώτα πειθαρχία, μετά έμπνευση

Ο Ντίκενς αντιμετώπιζε τη δημιουργική του εργασία όπως κάθε άλλη δουλειά: ήταν ακριβής και τηρούσε το ωράριό του. Δεν περίμενε να τον καλέσει η Μούσα ή να του έρθει η διάθεση να πιάσει την πένα του. Μια τέτοια ρομαντική άποψη για τη δημιουργική διαδικασία μάλλον θα παρακώλυε το έργο του. Ο Ντίκενς ήξερε ότι η έμπνευση έπεται της σκληρής δουλειάς, δεν προηγείται. Έρχεται στο πλευρό του συγγραφέα μόνον αφότου εκείνος έχει ξεκινήσει το ταξίδι της ημερήσιας συγγραφικής του αποστολής.

Σύμφωνα με τον μεγαλύτερο γιο του Ντίκενς, όπως παρατίθεται στο βιβλίο του Μέισον Κάρρεϋ «Daily Rituals: How Artists Work» (Καθημερινά τελετουργικά: Πώς εργάζονται οι καλλιτέχνες), «κανένας υπάλληλος δεν ήταν πιο μεθοδικός και τακτικός από αυτόν. Κανένα βαρετό, μονότονο, συμβατικό έργο δεν θα μπορούσε να εκτελεστεί με μεγαλύτερη ακρίβεια ή με μεγαλύτερη επαγγελματική συνέπεια από ό,τι έδινε αυτός στο έργο της φαντασίας και της δημιουργικότητάς του».

Σύμφωνα με τον Κάρρεϋ, ο Ντίκενς ξυπνούσε στις 7:00, έτρωγε πρωινό στις 8:00 και άρχιζε να εργάζεται στο γραφείο του στις 9:00.

Έκανε ένα σύντομο διάλειμμα για μεσημεριανό γεύμα — το οποίο έτρωγε γρήγορα και μηχανικά, με το μυαλό του ακόμα απασχολημένο με τη δουλειά του — και μετά συνέχιζε να εργάζεται μέχρι τις 14:00. Ο Ντίκενς συχνά έγραφε 2.000-4.000 λέξεις κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, αλλά ακόμα και αν δεν έγραφε πολλές λέξεις, παρέμενε στο γραφείο του και ονειροπολώντας ή σκιτσάροντας.

Ύστερα, έβγαινε στους δρόμους του Λονδίνου για έναν τρίωρο περίπατο, κατά τη διάρκεια του οποίου ήταν σε εγρήγορση για οποιαδήποτε θραύσματα ή κομμάτια έμπνευσης. Αυτή η εμπειρία από πρώτο χέρι του Λονδίνου συνέβαλε αναμφίβολα στην ζωντανή και ρεαλιστική απόδοση της πόλης στα έργα του. Στις 6:00, ο Ντίκενς έτρωγε το δείπνο του και μετά χαλάρωνε, κουβεντιάζοντας με την οικογένεια και τους φίλους του μέχρι να πάει για ύπνο γύρω στα μεσάνυχτα.

Ο σκοπός συναντά την ακρίβεια

Όσο σχολαστικά τηρούσε το κανονικό ωράριο εργασίας του, ανεξάρτητα από το αν ένιωθε έμπνευση και είχε γράψει πολλά κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, άλλο τόσο σχολαστικά αντιμετώπιζε την προετοιμασία του εργασιακού του περιβάλλοντος. Απαιτούσε απόλυτη ησυχία, φτάνοντας ακόμη και στο σημείο να εγκαταστήσει μια επιπλέον πόρτα για να ηχομονώσει το γραφείο του.

Το γραφείο του έπρεπε να είναι διαρρυθμισμένο με συγκεκριμένο τρόπο, με πένα από χήνα, λουλούδια και αγαλματίδια — ένα ζευγάρι βατράχια που μονομαχούν και ένα άλλο με έναν κύριο περιτριγυρισμένο από κουτάβια. Προτιμούσε το μαύρο μελάνι, αν και στα τέλη της δεκαετίας του 1840 υιοθέτησε μπλε χαρτί και μπλε μελάνι.

Ο Ντίκενς προετοίμαζε επίσης με προσοχή τις σημειώσεις και τα σκαριφήματα για τα έργα του. Αυτό ήταν ιδιαίτερα σημαντικό, καθώς δημοσίευε σχεδόν όλα τα έργα του σε μορφή σειράς — μικρά κεφάλαια σε περιοδικά και εφημερίδες που εμφανίζονταν σε διάστημα μηνών ή ετών μέχρι να ολοκληρωθεί το μυθιστόρημα. Ο σχεδιασμός και η δομή ενός μυθιστορήματος σε συνέχειες κατά τη διάρκεια της συγγραφής και δημοσίευσής του δεν ήταν εύκολη υπόθεση. Με τα προηγούμενα κεφάλαια ήδη τυπωμένα δεν υπήρχε δυνατότητα αναθεώρησης και αλλαγής της κατεύθυνσης του βιβλίου ούτε περιθώριο για διορθώσεις, φυσικά. Ο Ντίκενς έπρεπε λοιπόν να είναι ευέλικτος, αλλά και προνοητικός και μεθοδικός. Αυτό το πέτυχε με τα «plan sheets» (φύλλα σχεδίου), ένα για κάθε κεφάλαιο.

Ο Μάικλ Σλέιτερ περιέγραψε τα φύλλα σχεδίου του Ντίκενς στη βιογραφία του: «Ετοίμαζε ένα φύλλο χαρτί, διαστάσεων περίπου 15 x 20 εκ, γυρίζοντάς το κατά μήκος και χωρίζοντάς το σε δύο μέρη. Το αριστερό μέρος χρησιμοποιούνταν για αυτό που ονόμαζε ‘mems’ (memos ή σημειώσεις). Αυτά ήταν σημειώσεις για τον εαυτό του σχετικά με γεγονότα και σκηνές που θα μπορούσαν να εμφανιστούν στο τεύχος, οδηγίες για το ρυθμό της αφήγησης, συγκεκριμένες φράσεις που ήθελε να χρησιμοποιήσει, ερωτήσεις προς τον εαυτό του σχετικά με το αν ένας συγκεκριμένος χαρακτήρας θα έπρεπε να εμφανιστεί σε αυτό το τεύχος ή να περιμένει στην άκρη. Στη δεξιά πλευρά του φύλλου, ο Ντίκενς συνήθως έγραφε τους αριθμούς και τους τίτλους των τριών κεφαλαίων που αποτελούσαν κάθε μηνιαίο μέρος και σημείωνε, είτε πριν είτε μετά τη σύνταξή τους, τα ονόματα των κύριων χαρακτήρων και τα γεγονότα που εμφανίζονταν σε κάθε κεφάλαιο, με περιστασιακά κάποιο κρίσιμο απόσπασμα του διαλόγου».

Η δύναμη της καλής υγείας

Αναπόσπαστο μέρος της ζωής του Ντίκενς ήταν και διάφορες υγιεινές συνήθειες που είχε υιοθετήσει, αφού έδινε σημασία στη διατήρηση της υγείας και της ζωτικότητας. Εκτός από  μακρινούς περιπάτους, έκανε καθημερινά ένα κρύο μπάνιο ακόμα και τον χειμώνα, όπως αποκάλυψε σε μια επιστολή του προς τη Σόφι Βερένα το 1865. Στην ίδια επιστολή, ο Ντίκενς τόνισε τη σημασία της διατήρησης της καλής υγείας και της ισορροπίας μεταξύ πνευματικής και σωματικής άσκησης. Για τον εαυτό του, έγραφε: «Είμαι τώρα 44 ετών. Φαίνεται πολύ, στα χαρτιά, αλλά πιστεύω ότι εξακολουθώ να φαίνομαι νέος και ξέρω ότι είμαι ένας πολύ ενεργητικός και δυναμικός άνθρωπος, που δεν έχει γνωρίσει ποτέ από πρώτο χέρι τη λέξη ‘κόπωση’. […] Συνήθως, εκτός από τη σωματική άσκηση, έχω πάντα και κάποια ελαφριά πνευματική ασχολία για να διαφοροποιώ την εργασία μου ως συγγραφέας».

Αυτή η ισορροπημένη προσέγγιση προφανώς απέδωσε, τουλάχιστον στη δική του περίπτωση, αφού άφησε ένα ογκώδες έργο (15 μυθιστορήματα, πέντε νουβέλες, εκατοντάδες διηγήματα και άρθρα, καθώς και χιλιάδες επιστολές), ενώ παράλληλα πραγματοποιούσε εξαντλητικές και εκτενείς περιοδείες ομιλιών. Η ρουτίνα και ο αυστηρός τρόπος ζωής συνέβαλαν με τον τρόπο τους στην παραγωγή των αριστουργημάτων που ακόμη ψυχαγωγούν και παιδεύουν το αναγνωστικό κοινό.