Αναθεώρηση Συντάγματος: Στο επίκεντρο η ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης

Στο επίκεντρο της σημερινής συνεδρίασης της Επιτροπής Αναθεώρησης του Συντάγματος βρίσκονται οι σχέσεις εκτελεστικής και δικαστικής εξουσίας, με βασικό πεδίο συζήτησης τα άρθρα 89 και 90. Η συζήτηση αγγίζει τον πυρήνα της ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης, καθώς αφορά τόσο τα δικαστικά ασυμβίβαστα όσο και τον τρόπο επιλογής των ανώτατων δικαστικών λειτουργών.

Κεντρικό ζήτημα αποτελεί το φαινόμενο της λεγόμενης «περιστρεφόμενης πόρτας», δηλαδή η μετάβαση δικαστικών λειτουργών από την έδρα σε θέσεις πολιτικής ή διοικητικής εξουσίας. Το θέμα δεν είναι θεσμικά δευτερεύον, καθώς η εικόνα δικαστών που λίγο μετά την αφυπηρέτησή τους τοποθετούνται σε κυβερνητικές ή κρατικές θέσεις τροφοδοτεί ερωτήματα για την πραγματική απόσταση της Δικαιοσύνης από την εκτελεστική εξουσία.

Η πρόταση της Νέας Δημοκρατίας για την αναθεώρηση του άρθρου 89 προβλέπει ότι μπορεί να ανατίθενται ειδικά διοικητικά καθήκοντα σε δικαστικούς λειτουργούς με απόφαση της Βουλής, όπως θα ορίζει ο νόμος. Παράλληλα, εισάγει απαγόρευση συμμετοχής τους, με οποιαδήποτε ιδιότητα, στην κυβέρνηση ή σε ανεξάρτητες αρχές για τουλάχιστον τρία χρόνια μετά την αφυπηρέτησή τους.

Η ρύθμιση αυτή επιχειρεί να εμφανιστεί ως θεσμικό φρένο στην άμεση μετακίνηση από τη Δικαιοσύνη στην πολιτική εξουσία. Στην πράξη, όμως, το κρίσιμο ερώτημα παραμένει αν η περίοδος των τριών ετών αρκεί για να αποτρέψει την καλλιέργεια προσδοκιών, εξαρτήσεων ή μελλοντικών ανταμοιβών κατά τη διάρκεια της δικαστικής υπηρεσίας.

Η αλλαγή στο άρθρο 90 και οι προαγωγές των ανώτατων δικαστών

Με την πρόταση για την αναθεώρηση του άρθρου 90, και ειδικότερα της παραγράφου 5, η Νέα Δημοκρατία εισηγείται αλλαγή στον τρόπο επιλογής των ανώτατων δικαστικών λειτουργών. Η πρόταση προβλέπει ότι για τις προαγωγές στις θέσεις των ανώτατων δικαστών θα αποφασίζει ειδική κοινοβουλευτική επιτροπή, χωρίς κυβερνητική παρέμβαση, μέσα από κατάλογο τριών δικαστών για κάθε θέση.

Οι τρεις προτεινόμενοι δικαστές θα προκύπτουν από τις οικείες ολομέλειες των ανώτατων δικαστηρίων. Με αυτόν τον τρόπο, το δικαστικό σώμα θα έχει θεσμικό ρόλο στη διαμόρφωση της αρχικής λίστας, ενώ η τελική επιλογή δεν θα γίνεται πλέον από το Υπουργικό Συμβούλιο, όπως ισχύει σήμερα.

Το σημερινό άρθρο 90 του Συντάγματος ορίζει ότι οι προαγωγές στις θέσεις του προέδρου και του αντιπροέδρου του Συμβουλίου της Επικρατείας, του Αρείου Πάγου και του Ελεγκτικού Συνεδρίου γίνονται με προεδρικό διάταγμα, ύστερα από πρόταση του Υπουργικού Συμβουλίου. Η επιλογή γίνεται μεταξύ των μελών του αντίστοιχου ανώτατου δικαστηρίου, σύμφωνα με όσα προβλέπει ο νόμος.

Η σημερινή κυβέρνηση έχει ήδη προσθέσει ένα ενδιάμεσο στάδιο στη διαδικασία, δίνοντας στο δικαστικό σώμα τη δυνατότητα να εκφράζει γνώμη μέσω μυστικής ψηφοφορίας. Ωστόσο, με βάση το ισχύον συνταγματικό πλαίσιο, ο τελικός λόγος παραμένει στην κυβέρνηση και στο Υπουργικό Συμβούλιο.

Από την κυβέρνηση στη Βουλή ή από την εξάρτηση στην πλειοψηφία;

Η πρόταση της Νέας Δημοκρατίας μεταφέρει την τελική αρμοδιότητα από την κυβέρνηση στη Βουλή, με βάση κατάλογο δικαστών που θα προτείνεται από τις οικείες ολομέλειες. Πρόκειται για αλλαγή που παρουσιάζεται ως απομάκρυνση της εκτελεστικής εξουσίας από την επιλογή της ηγεσίας της Δικαιοσύνης.

Η πρόταση πηγαίνει και ένα βήμα παραπέρα, καθώς δεν περιορίζεται μόνο στην ανάδειξη των ηγεσιών των ανώτατων δικαστηρίων. Η διατύπωση περί προαγωγών «ανωτάτων δικαστών» αφήνει ευρύτερο πεδίο εφαρμογής, γεγονός που καθιστά ακόμη πιο κρίσιμη τη θεσμική αρχιτεκτονική της διαδικασίας.

Ο αντίλογος είναι ισχυρός και αφορά την ουσία της ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης. Αν η αρμοδιότητα απλώς φύγει από το Υπουργικό Συμβούλιο και περάσει στην κοινοβουλευτική πλειοψηφία, τότε ο κίνδυνος πολιτικού ελέγχου δεν εξαφανίζεται. Απλώς αλλάζει σημείο άσκησης.

Σε ένα κοινοβουλευτικό σύστημα όπου η κυβερνητική πλειοψηφία ελέγχει κατά κανόνα τη Βουλή, η μεταφορά της τελικής επιλογής σε ειδική κοινοβουλευτική επιτροπή δεν εγγυάται αυτομάτως ουσιαστική αποσύνδεση από την πολιτική εξουσία. Το κρίσιμο δεν είναι μόνο ποιο όργανο αποφασίζει, αλλά με ποιες εγγυήσεις, με ποια πλειοψηφία, με ποια διαφάνεια και με ποιο βαθμό θεσμικής συναίνεσης.

Η σημερινή συζήτηση στην Επιτροπή Αναθεώρησης δεν αφορά μια τεχνική λεπτομέρεια του Συντάγματος. Αφορά το αν η Δικαιοσύνη θα θωρακιστεί απέναντι στις πολιτικές παρεμβάσεις ή αν η εξάρτηση θα μετακινηθεί από το κυβερνητικό κέντρο στη δύναμη της εκάστοτε κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας. Εκεί θα κριθεί αν η αναθεώρηση αποτελεί πραγματική θεσμική τομή ή απλή ανακατανομή πολιτικής επιρροής.