Δάνεια: Τέλος στα «ψιλά γράμματα»

Σε δημόσια διαβούλευση τέθηκε το νέο νομοσχέδιο του Υπουργείου Ανάπτυξης για την ενίσχυση των δικαιωμάτων των καταναλωτών, με τον υπουργό Τάκη Θεοδωρικάκο να προωθεί ένα πλαίσιο που επιχειρεί να περιορίσει καταχρηστικές πρακτικές, παραπλανητικές εμπορικές συμπεριφορές και αδιαφανείς όρους σε κρίσιμες συναλλαγές της καθημερινότητας.

Η νομοθετική παρέμβαση ενσωματώνει τέσσερις ευρωπαϊκές οδηγίες που αφορούν την καταναλωτική πίστη, τις συμβάσεις εξ αποστάσεως, την πράσινη μετάβαση και το δικαίωμα στην επισκευή. Το υπουργείο υποστηρίζει ότι το νέο πλαίσιο δεν περιορίζεται στην τυπική ενσωμάτωση των κοινοτικών κανόνων, καθώς προσθέτει πρόσθετα μέτρα προστασίας, με στόχο μια αγορά πιο διαφανή, αυστηρή και ασφαλή για τον πολίτη.

Η ουσία της παρέμβασης αφορά άμεσα την τσέπη των νοικοκυριών. Οι νέες ρυθμίσεις καλύπτουν δανειακές συμβάσεις χωρίς εμπράγματες εξασφαλίσεις επί ακινήτων, δηλαδή δάνεια που δεν συνδέονται με υποθήκη ή άλλο περιουσιακό στοιχείο. Στο πεδίο εφαρμογής εντάσσονται κυρίως τα καταναλωτικά δάνεια, τα επισκευαστικά δάνεια και οι πιστωτικές κάρτες, για ποσά έως 100.000 ευρώ.

Με αυτόν τον τρόπο, το νομοσχέδιο αγγίζει το μεγαλύτερο μέρος της καθημερινής τραπεζικής χρηματοδότησης των νοικοκυριών. Το κρίσιμο ζήτημα είναι αν οι νέοι κανόνες θα εφαρμοστούν με πραγματικούς ελέγχους και κυρώσεις, ώστε να μη μείνουν σε επίπεδο εξαγγελιών, την ώρα που οι πολίτες εξακολουθούν να βρίσκονται αντιμέτωποι με ακριβά δάνεια, σύνθετους όρους και υψηλό κόστος εξυπηρέτησης.

Τέλος στα «ψιλά γράμματα» και πλαφόν στο κόστος δανεισμού

Ένας από τους βασικούς στόχους της ρύθμισης είναι να μπει φρένο στα δυσνόητα συμβόλαια και στις κρυφές χρεώσεις. Οι όροι των συμβάσεων θα πρέπει πλέον να είναι καθαροί, κατανοητοί και προσβάσιμοι στον μέσο καταναλωτή, ώστε να περιορίζονται οι παγίδες που οδηγούν σε απρόβλεπτες οικονομικές επιβαρύνσεις.

Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στη διαφάνεια των τραπεζικών συμβάσεων. Οι τράπεζες θα υποχρεούνται να παρουσιάζουν με σαφή τρόπο όλες τις χρεώσεις, τα επιτόκια, τις προμήθειες και τους κινδύνους που συνεπάγεται ένας δανεισμός. Η πλήρης ενημέρωση του πολίτη καθίσταται βασική προϋπόθεση για μια αγορά χρηματοδότησης που δεν θα λειτουργεί εις βάρος του ασθενέστερου μέρους της σύμβασης.

Το νομοσχέδιο καθιστά πιο σαφές και το δικαίωμα υπαναχώρησης του δανειολήπτη μέσα σε 14 ημέρες από την υπογραφή της σύμβασης. Ο πολίτης θα μπορεί να ακυρώσει το δάνειο χωρίς κυρώσεις και χωρίς υποχρέωση αιτιολόγησης, εφόσον κρίνει ότι οι όροι δεν τον εξυπηρετούν ή αν αλλάξει γνώμη. Η λογική της διάταξης είναι απλή: όσο εύκολα εισέρχεται κάποιος σε μια σύμβαση, τόσο καθαρή πρέπει να είναι και η δυνατότητα εξόδου από αυτήν.

Σημαντική παρέμβαση αποτελεί και η ενίσχυση της ανθρώπινης εξυπηρέτησης στις συμβάσεις εξ αποστάσεως. Σε μια περίοδο όπου οι τραπεζικές υπηρεσίες ψηφιοποιούνται με ταχύτητα, ο καταναλωτής θα έχει δικαίωμα να ζητήσει επικοινωνία με φυσικό πρόσωπο και να μην εγκλωβίζεται αποκλειστικά σε αυτοματοποιημένα συστήματα ή chatbots. Η πρόβλεψη αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για ηλικιωμένους και ευάλωτες κοινωνικές ομάδες, που συχνά αδυνατούν να διαχειριστούν πλήρως τις ψηφιακές διαδικασίες.

Από τις πιο κρίσιμες ρυθμίσεις είναι η θέσπιση ανώτατου ορίου στο συνολικό κόστος δανεισμού. Το πλαφόν αφορά το συνολικό ετήσιο πραγματικό επιτόκιο, το οποίο δεν θα μπορεί να υπερβαίνει συγκεκριμένο όριο σε σχέση με το Σ.Ε.Π.Ε. που δημοσιεύεται κάθε τρίμηνο από την Τράπεζα της Ελλάδος. Το ακριβές ποσοστό θα καθορίζεται με κοινή απόφαση του υπουργού Ανάπτυξης και του υπουργού Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών, σε συνεργασία με τον διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος.

Παράλληλα, εισάγονται όρια στην αύξηση του αρχικού κεφαλαίου κατά την αποπληρωμή του δανείου. Για δάνεια έως τέσσερα έτη, το τελικό ποσό που θα πληρώνει ο δανειολήπτης, εξαιρουμένων των πιστωτικών καρτών, δεν θα μπορεί να υπερβαίνει το 60% του αρχικού κεφαλαίου. Για δάνεια άνω των τεσσάρων και έως οκτώ ετών, το όριο τίθεται στο 70%, ενώ για δάνεια άνω των οκτώ ετών στο 75%.

Η ρύθμιση στοχεύει στην αντιμετώπιση της υπερχρέωσης των νοικοκυριών, βάζοντας όρια σε πρακτικές όπου τόκοι, προμήθειες και λοιπές χρεώσεις οδηγούσαν σε δυσανάλογη αύξηση του τελικού χρέους. Για χρόνια, χιλιάδες δανειολήπτες βρέθηκαν να καταβάλλουν πολύ μεγαλύτερα ποσά από εκείνα που είχαν αρχικά υπολογίσει. Το νέο πλαίσιο επιχειρεί να επιβάλει προβλεψιμότητα και έλεγχο στο τελικό κόστος της πίστωσης.

Δικαίωμα στη λήθη, πράσινες δηλώσεις και επισκευή προϊόντων

Ξεχωριστή σημασία έχει η πρόβλεψη για το δικαίωμα στη λήθη για επιζώντες από καρκίνο. Οι πιστωτικοί φορείς δεν θα μπορούν να χρησιμοποιούν προσωπικά δεδομένα που συνδέονται με διάγνωση ογκολογικής ασθένειας για ασφαλιστική σύμβαση συνδεδεμένη με σύμβαση πίστωσης, εφόσον έχουν περάσει πέντε έτη από την ολοκλήρωση της θεραπείας. Με τη ρύθμιση αυτή, επιχειρείται να αποτραπεί η δυσμενής μεταχείριση ανθρώπων που έχουν νοσήσει και να διευκολυνθεί η ισότιμη πρόσβασή τους σε πιστωτικά προϊόντα.

Η πλήρης εφαρμογή της οδηγίας για τις δανειακές συμβάσεις προβλέπεται από τις 20 Νοεμβρίου και μετά. Το νομοσχέδιο, ωστόσο, δεν θα έχει αναδρομική ισχύ, γεγονός που σημαίνει ότι δεν θα καλύπτει δανειακές συμβάσεις που έχουν ήδη συναφθεί. Η απουσία αναδρομικότητας αποτελεί κρίσιμη παράμετρο για χιλιάδες υφιστάμενους δανειολήπτες, οι οποίοι δεν θα ενταχθούν στο νέο προστατευτικό πλαίσιο για παλαιότερες συμβάσεις.

Στο πεδίο της πράσινης μετάβασης, η οδηγία 2024/85 εισάγει αυστηρότερους κανόνες απέναντι σε παραπλανητικές περιβαλλοντικές δηλώσεις και πρακτικές greenwashing. Θεσπίζονται σαφείς ορισμοί για έννοιες όπως ο «περιβαλλοντικός ισχυρισμός», τα «σήματα βιωσιμότητας», η «ανθεκτικότητα» και η «επισκευασιμότητα» των προϊόντων, ώστε οι επιχειρήσεις να μη δημιουργούν ψευδή εικόνα οικολογικής υπευθυνότητας.

Η ρύθμιση επιδιώκει να βελτιώσει την ενημέρωση των καταναλωτών για βασικά τεχνικά χαρακτηριστικά των προϊόντων, όπως η διάρκεια ζωής, η δυνατότητα επαναχρησιμοποίησης και η αντοχή. Μακροπρόθεσμος στόχος είναι η ενίσχυση της κυκλικής οικονομίας και η μείωση του περιβαλλοντικού αποτυπώματος. Η εφαρμογή των σχετικών κανόνων προβλέπεται για τις 27 Σεπτεμβρίου 2026.

Το νομοσχέδιο ενισχύει επίσης το δικαίωμα στην επισκευή, όπως προβλέπει η οδηγία 2024/1799. Ο καταναλωτής θα πρέπει να έχει ουσιαστική δυνατότητα επισκευής ενός προϊόντος, αντί να οδηγείται σε πρόωρη αντικατάστασή του. Ο πωλητής θα υποχρεούται να ενημερώνει τον πολίτη για το δικαίωμά του να επιλέξει ανάμεσα σε επισκευή και αντικατάσταση, καθώς και για την παράταση της περιόδου παραγραφής.

Οι κατηγορίες προϊόντων που εντάσσονται στο νέο πλαίσιο περιλαμβάνουν οικιακά πλυντήρια ρούχων και πιάτων, ψυκτικές συσκευές, στεγνωτήρια, οθόνες και τηλεοράσεις, ηλεκτρικές σκούπες, servers και προϊόντα αποθήκευσης δεδομένων, κινητά και ασύρματα τηλέφωνα, υπολογιστές, tablets και εξοπλισμό συγκόλλησης.

Το νέο νομοσχέδιο διαμορφώνει ένα ευρύτερο πεδίο προστασίας για τον καταναλωτή, από την τραπεζική πίστη μέχρι την πράσινη αγορά και την επισκευή προϊόντων. Η πραγματική του αξία, όμως, θα κριθεί στην εφαρμογή. Οι κανόνες διαφάνειας, τα πλαφόν και οι απαγορεύσεις παραπλανητικών πρακτικών θα αποκτήσουν ουσία μόνο αν συνοδευτούν από ελέγχους, ταχεία παρέμβαση των αρμόδιων αρχών και πραγματικές κυρώσεις για όσους εξακολουθήσουν να μετατρέπουν την αδιαφάνεια σε κέρδος εις βάρος των πολιτών.