Διαβήτης τύπου 1 στα παιδιά: Η άσκηση είναι μέρος της λύσης, όχι εμπόδιο

Ο σακχαρώδης διαβήτης τύπου 1 είναι ένα χρόνιο αυτοάνοσο νόσημα που εμφανίζεται συχνά ήδη από την παιδική ή την εφηβική ηλικία και απαιτεί δια βίου χορήγηση ινσουλίνης. Σε αντίθεση με τον διαβήτη τύπου 2, η εμφάνισή του δεν συνδέεται με την παχυσαρκία, τη διατροφή ή την έλλειψη φυσικής δραστηριότητας.

Το ανοσοποιητικό σύστημα επιτίθεται στα β-κύτταρα του παγκρέατος, τα οποία είναι υπεύθυνα για την παραγωγή ινσουλίνης, της ορμόνης που επιτρέπει στον οργανισμό να ρυθμίζει αποτελεσματικά τα επίπεδα γλυκόζης στο αίμα. Χωρίς επαρκή παραγωγή ινσουλίνης, το άτομο χρειάζεται εξωτερική χορήγησή της, είτε με πολλαπλές καθημερινές ενέσεις είτε μέσω αντλίας.

Ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Θανάσης Τζιαμούρτας, μιλώντας στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων για τον διαβήτη τύπου 1 σε παιδιά και νέους κάτω των 20 ετών, επισημαίνει ότι πρόκειται για νόσημα που αφορά εκατομμύρια ανθρώπους σε ολόκληρο τον κόσμο.

Με βάση τις νεότερες διεθνείς εκτιμήσεις, περίπου 9,5 εκατομμύρια άνθρωποι ζουν παγκοσμίως με διαβήτη τύπου 1. Από αυτούς, περίπου 1,85 εκατομμύρια είναι παιδιά και νέοι ηλικίας κάτω των 20 ετών.

Στην Ελλάδα, σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλείται ο καθηγητής, περισσότεροι από ένας στους δέκα πολίτες ζουν με κάποια μορφή διαβήτη. Για το 2025 υπολογίζεται ότι περίπου 1,23 εκατομμύρια άνθρωποι είχαν διαβήτη τύπου 2, ποσοστό 11,75%, ενώ περίπου 49.000 άτομα είχαν καταγραφεί με διαβήτη τύπου 1, που αντιστοιχεί σε ποσοστό περίπου 0,47%.

Άσκηση και διαβήτης τύπου 1: Τι πρέπει να γνωρίζουν παιδιά και γονείς

Η διάγνωση του διαβήτη τύπου 1 δεν σημαίνει ότι ένα παιδί πρέπει να απομακρυνθεί από τον αθλητισμό. Αντίθετα, η συστηματική φυσική δραστηριότητα αποτελεί σημαντικό τμήμα ενός υγιεινού τρόπου ζωής και για τα παιδιά με διαβήτη.

Οι διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες συστήνουν περίπου 60 λεπτά μέτριας έως έντονης φυσικής δραστηριότητας την ημέρα, όπως ακριβώς και για παιδιά και εφήβους χωρίς διαβήτη. Η άσκηση μπορεί να βελτιώσει την καρδιοαναπνευστική λειτουργία, τη μυϊκή δύναμη, την ευαισθησία στην ινσουλίνη και τη σύσταση του σώματος, ενώ συμβάλλει και στη μείωση παραγόντων καρδιαγγειακού κινδύνου.

Παράλληλα, τα οφέλη είναι και ψυχολογικά. Η συμμετοχή σε αθλητικές δραστηριότητες βοηθά το παιδί να αισθάνεται ότι μπορεί να ακολουθεί την ίδια καθημερινότητα με τους συνομηλίκους του και να μην αντιμετωπίζει τον διαβήτη ως εμπόδιο στη ζωή του.

Η άσκηση, ωστόσο, επηρεάζει τα επίπεδα της γλυκόζης και απαιτεί σωστή προετοιμασία. Κατά τη διάρκεια της σωματικής δραστηριότητας οι μύες χρειάζονται περισσότερη ενέργεια και αυξάνουν την πρόσληψη γλυκόζης από το αίμα.

Σε έναν οργανισμό χωρίς διαβήτη, το πάγκρεας μειώνει αυτόματα την έκκριση ινσουλίνης όταν απαιτείται. Στον διαβήτη τύπου 1, όμως, η ινσουλίνη έχει ήδη χορηγηθεί εξωτερικά και δεν μπορεί να απομακρυνθεί άμεσα από την κυκλοφορία.

Έτσι, όταν τα επίπεδα της ενεργής ινσουλίνης είναι υψηλά και οι μύες καταναλώνουν παράλληλα περισσότερη γλυκόζη, αυξάνεται ο κίνδυνος υπογλυκαιμίας. Το φαινόμενο εμφανίζεται συχνότερα κατά τη διάρκεια παρατεταμένης αερόβιας άσκησης, όπως στο τρέξιμο, την ποδηλασία ή την κολύμβηση.

Η εικόνα μπορεί να είναι διαφορετική στις πολύ έντονες δραστηριότητες. Σπριντ, αγωνιστικές προσπάθειες ή διαλειμματική άσκηση υψηλής έντασης είναι δυνατόν να προκαλέσουν προσωρινή άνοδο της γλυκόζης, εξαιτίας της απελευθέρωσης ορμονών όπως η αδρεναλίνη.

Η αντίδραση της γλυκόζης, επομένως, δεν είναι ίδια σε κάθε περίπτωση. Επηρεάζεται από το είδος, την ένταση και τη διάρκεια της άσκησης, τη φυσική κατάσταση του παιδιού, το τελευταίο γεύμα, την ποσότητα της ενεργής ινσουλίνης και το επίπεδο γλυκόζης πριν από την έναρξη της δραστηριότητας.

Για τον λόγο αυτό, ο έλεγχος της γλυκόζης πρέπει να γίνεται πριν από την άσκηση, κατά τη διάρκειά της όταν αυτή είναι παρατεταμένη και μετά την ολοκλήρωσή της. Τα συστήματα συνεχούς καταγραφής γλυκόζης, γνωστά ως CGM, έχουν προσφέρει σημαντική βοήθεια, καθώς εμφανίζουν όχι μόνο την τρέχουσα τιμή αλλά και την κατεύθυνση προς την οποία κινείται η γλυκόζη.

Ένα παιδί ή ένας έφηβος με διαβήτη τύπου 1 που αθλείται πρέπει επίσης να έχει άμεσα διαθέσιμους υδατάνθρακες ταχείας απορρόφησης, όπως δισκία γλυκόζης ή κατάλληλο ρόφημα με ζάχαρη, ώστε να μπορεί να αντιμετωπιστεί έγκαιρα μια πιθανή υπογλυκαιμία.

Προσοχή χρειάζεται και τις ώρες που ακολουθούν την άσκηση. Ειδικά όταν η προπόνηση πραγματοποιείται αργά το απόγευμα ή το βράδυ, υπάρχει πιθανότητα να εμφανιστεί καθυστερημένη υπογλυκαιμία ακόμη και κατά τη διάρκεια της νύχτας.

Αντίθετα, όταν τα επίπεδα γλυκόζης είναι πολύ υψηλά και συνυπάρχουν αυξημένες κετόνες, η έντονη σωματική δραστηριότητα πρέπει να αποφεύγεται. Οι προσαρμογές στην ινσουλίνη και στην πρόσληψη υδατανθράκων χρειάζεται να γίνονται εξατομικευμένα και σε συνεργασία με τη θεραπευτική ομάδα.

Από τη διάγνωση στον πρωταθλητισμό

Ένα από τα βασικότερα μηνύματα προς τα παιδιά που διαγιγνώσκονται με διαβήτη τύπου 1 είναι ότι η νόσος δεν αποκλείει ούτε τον αθλητισμό ούτε ακόμη και τον πρωταθλητισμό.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο Γερμανός κορυφαίος τενίστας Alexander Zverev, ο οποίος διαγνώστηκε με διαβήτη τύπου 1 σε ηλικία τεσσάρων ετών. Το τένις είναι ιδιαίτερα απαιτητικό άθλημα, καθώς ένας αγώνας μπορεί να διαρκέσει πολλές ώρες και περιλαμβάνει συνεχείς εναλλαγές ανάμεσα σε πολύ έντονες προσπάθειες και μικρά διαστήματα ανάπαυσης.

Ανάλογα παραδείγματα υπάρχουν και σε άλλα αθλήματα. Ο Αμερικανός κολυμβητής Gary Hall Jr., ο οποίος επίσης έζησε και αγωνίστηκε με διαβήτη τύπου 1, κατέκτησε συνολικά 10 Ολυμπιακά μετάλλια, εκ των οποίων πέντε χρυσά, ενώ στην κορυφή του διεθνούς αθλητισμού έφτασε και ο Ολλανδός Ολυμπιονίκης του βόλεϊ Bas van de Goor.

Η διάγνωση ενός παιδιού αλλάζει αναμφίβολα την καθημερινότητα ολόκληρης της οικογένειας. Η σύγχρονη τεχνολογία, όμως, έχει μεταβάλει σημαντικά τις δυνατότητες ασφαλούς διαχείρισης της νόσου. Οι συνεχείς καταγραφείς γλυκόζης, οι αντλίες ινσουλίνης και τα αυτοματοποιημένα συστήματα χορήγησης έχουν προσφέρει εργαλεία που πριν από μερικές δεκαετίες δεν υπήρχαν.

Σε συνδυασμό με τη σωστή εκπαίδευση και την παρακολούθηση από την ιατρική ομάδα, οι τεχνολογίες αυτές επιτρέπουν σε παιδιά και ενήλικες με διαβήτη τύπου 1 να αθλούνται με μεγαλύτερη ασφάλεια και καλύτερο έλεγχο της γλυκόζης.

Το βασικό μήνυμα, όπως επισημαίνει ο Θανάσης Τζιαμούρτας, είναι ότι η άσκηση αποτελεί μέρος της λύσης και όχι του προβλήματος. Το παιδί χρειάζεται να μάθει να παρακολουθεί το σώμα και τη γλυκόζη του, να προσαρμόζει με τη βοήθεια της θεραπευτικής ομάδας την ινσουλίνη και τη διατροφή του και να συνεχίζει να συμμετέχει στις δραστηριότητες που αγαπά.

Ο διαβήτης τύπου 1 απαιτεί καθημερινή διαχείριση, γνώση και συνέπεια. Δεν χρειάζεται, όμως, να αποτελεί το όριο στα όνειρα, στον αθλητισμό και στις φιλοδοξίες ενός παιδιού.