Σχεδόν 300.000 άνθρωποι στην Ελλάδα εκτιμάται ότι έχουν αναγκαστεί να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους από το 2008, εξαιτίας ακραίων καιρικών φαινομένων. Πλημμύρες, πυρκαγιές, καταιγίδες και παρατεταμένες περίοδοι ξηρασίας μετατρέπουν πλέον την κλιματική κρίση σε άμεσο κοινωνικό ζήτημα, με χιλιάδες οικογένειες να αναζητούν ασφαλέστερο τόπο διαμονής.
Για τον Βάιο Γιατρόπουλο, η νύχτα που άλλαξε τη ζωή του έχει μείνει ανεξίτηλη. Εκείνο που θυμάται πιο έντονα είναι το βλέμμα του γιου του, γεμάτο φόβο και απόγνωση. «Και τώρα τι, μπαμπά; Τα χάσαμε όλα», τον ρώτησε, ενώ γύρω τους η στάθμη του νερού ανέβαινε απειλητικά.
Πατέρας και γιος έμειναν επί εννέα ώρες πάνω στην οροφή της νταλίκας τους, περιμένοντας διάσωση. Η κακοκαιρία Daniel, τον Σεπτέμβριο του 2023, σάρωσε την κεντρική Ελλάδα και βύθισε τον Παλαμά Καρδίτσας σε μια εικόνα καταστροφής. Λάσπη, φερτά υλικά, νεκρά ζώα, κατεστραμμένα σπίτια και διαλυμένες περιουσίες συνέθεσαν το τοπίο της επόμενης ημέρας.
Η οικογένεια Γιατρόπουλου εγκαταστάθηκε τελικά σε άλλο χωριό, σε σπίτι χτισμένο σε υψηλότερο σημείο. Η επιστροφή στον Παλαμά αποκλείστηκε από την πρώτη στιγμή. Ο ίδιος περιγράφει τον φόβο που γεννήθηκε μετά την πλημμύρα ως μια μόνιμη πίεση στην καθημερινότητα. Κάθε βροχή ξυπνούσε την αγωνία μιας νέας καταστροφής.
«Για μήνες φοβόμασταν ότι θα ξαναπλημμυρίσει. Έφτασα στο σημείο να σκεφτώ να μιλήσω με ψυχολόγο», θυμάται. Θεωρεί την οικογένειά του τυχερή, καθώς κατάφερε να βρει γρήγορα νέα κατοικία στην ευρύτερη περιοχή. Πολλοί άλλοι κάτοικοι του Παλαμά οδηγήθηκαν σε γειτονικές πόλεις, στην Αθήνα ή στο εξωτερικό, αναζητώντας σταθερότητα και ασφάλεια.
Η Ευρώπη μπροστά στο φαινόμενο των εσωτερικών κλιματικών μετακινήσεων
Η περίπτωση του Βάιου Γιατρόπουλου εντάσσεται σε μια νέα πραγματικότητα για την Ευρώπη. Οι εσωτερικοί κλιματικοί μετανάστες της ηπείρου αυξάνονται, καθώς η κλιματική κρίση παύει να αποτελεί μακρινή απειλή και μετατρέπεται σε παράγοντα αναγκαστικής μετακίνησης πληθυσμών.
Σύμφωνα με το Internal Displacement Monitoring Centre, τη ΜΚΟ με έδρα τη Γενεύη που παρακολουθεί τις εσωτερικές μετακινήσεις πληθυσμών, περίπου 413.000 άνθρωποι εκτοπίστηκαν στην Ευρωπαϊκή Ένωση από το 2008 έως το 2023 λόγω ακραίων καιρικών φαινομένων.
Το 2023 καταγράφεται ως η πιο βαριά χρονιά μέχρι σήμερα, με περισσότερους από 200.000 Ευρωπαίους να αναγκάζονται να εγκαταλείψουν προσωρινά ή μόνιμα τις κατοικίες τους. Οι βασικές αιτίες ήταν οι δασικές πυρκαγιές, οι καταιγίδες και οι μεγάλες πλημμύρες.
Η εμπειρία των πληγέντων διαφέρει από χώρα σε χώρα. Σε ορισμένες περιοχές, η κύρια απειλή είναι η ξηρασία και η φωτιά. Σε άλλες, ο κίνδυνος προέρχεται από την απότομη συγκέντρωση τεράστιων ποσοτήτων νερού μέσα σε λίγες ώρες.
Στη Γερμανία, οι απειλές διαφοροποιούνται ανάλογα με τη γεωγραφία. Στα βορειοανατολικά, η ξηρασία γίνεται συχνότερη και εντονότερη, ευνοώντας δασικές πυρκαγιές μεγαλύτερης κλίμακας. Η περασμένη χρονιά ήταν η χειρότερη που έχει καταγραφεί στη χώρα ως προς την έκταση των καμένων εκτάσεων.
Πολλοί κάτοικοι αυτών των περιοχών αισθάνονται ακόμη ότι οι πυρκαγιές δύσκολα θα φτάσουν μέχρι τα σπίτια τους. Οι αγρότες, όμως, βιώνουν ήδη τις συνέπειες της μειωμένης βροχόπτωσης, με επιπτώσεις στην παραγωγή, στα εισοδήματα και στη βιωσιμότητα της γεωργικής δραστηριότητας.
Στη νότια και δυτική Γερμανία, το βασικό πρόβλημα είναι η υπερβολική βροχόπτωση. Η IDMC έχει καταγράψει 84.000 εσωτερικούς εκτοπισμούς στη χώρα από το 2008 έως το 2024. Από αυτούς, οι 78.000 συνδέονται με πλημμύρες.
Οι πλημμύρες στην κοιλάδα του Άρ το 2021 παραμένουν μία από τις βαρύτερες φυσικές καταστροφές της σύγχρονης γερμανικής ιστορίας. Οδήγησαν στον θάνατο 134 ανθρώπων και επηρέασαν περίπου 40.000 κατοίκους.
Ο Μάρτιν φον Λάνγκενταλ, ο οποίος συμμετείχε στην αντιμετώπιση της κρίσης ως αναπληρωτής επικεφαλής της Μονάδας Πολιτικής Προστασίας και Διαχείρισης Πόρων της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τον Ερυθρό Σταυρό, εκτιμά ότι τουλάχιστον 3.500 άνθρωποι εκτοπίστηκαν προσωρινά, καθώς τα σπίτια τους χρειάζονταν εκτεταμένες εργασίες επισκευής ή πλήρη ανακατασκευή.
Η ζημιά ξεπέρασε τα όρια της κατοικίας. Οι επιζώντες έζησαν για μεγάλο διάστημα με κατεστραμμένες γέφυρες, προβλήματα στα δίκτυα αποχέτευσης, σοβαρές ελλείψεις σε υποδομές υγείας, περιορισμένη πρόσβαση σε γιατρούς και δυσκολία στην προμήθεια φαρμάκων.
«Πολλοί κατάφεραν να επιστρέψουν σχετικά γρήγορα στα σπίτια τους. Ένα σημαντικό ποσοστό, όμως, βρέθηκε μπροστά σε κατεστραμμένες ή επικίνδυνες κατοικίες», αναφέρει ο Λάνγκενταλ. Για αυτούς δημιουργήθηκαν οικισμοί με κοντέινερ, οι οποίοι σχεδιάστηκαν για προσωρινή στέγαση. Σε αρκετές περιπτώσεις χρησιμοποιούνταν ακόμη και περισσότερο από δύο χρόνια μετά.
Η Θεσσαλία ως προειδοποίηση για την Ελλάδα
Η Ελλάδα βρίσκεται σε ιδιαίτερα ευάλωτη θέση λόγω της γεωγραφικής της θέσης στη Μεσόγειο. Η χώρα εκτίθεται ταυτόχρονα σε πλημμύρες, πυρκαγιές, παρατεταμένη ξηρασία και ακραία κύματα καύσωνα. Η IDMC εκτιμά ότι σχεδόν 300.000 άνθρωποι έχουν εκτοπιστεί στην Ελλάδα από το 2008, κυρίως εξαιτίας δασικών πυρκαγιών, καταιγίδων και πλημμυρικών φαινομένων.
Ο Βλοχός, χωριό της Θεσσαλίας, αποτυπώνει με χαρακτηριστικό τρόπο το νέο δίλημμα που αντιμετωπίζουν πολλές κοινότητες. Χτισμένος στο χαμηλότερο σημείο της περιοχής, είχε διαχρονικά αυξημένη έκθεση σε πλημμύρες. Οι παλαιότεροι κάτοικοι θυμούνται ακόμη τις καταστροφές του 1953 και του 1994.
Η κακοκαιρία Daniel το 2023 άλλαξε την κλίμακα του κινδύνου. Σε πολλά σπίτια, το νερό έφτασε τα δύο μέτρα. Κατοικίες έγιναν ακατάλληλες για διαμονή, οικοσκευές καταστράφηκαν ολοσχερώς και οικιακός εξοπλισμός δεκαετιών χάθηκε μέσα σε λίγες ώρες.
Τις πρώτες εβδομάδες μετά την καταστροφή, η κοινότητα λειτούργησε με έντονο αίσθημα αλληλεγγύης. Νεότεροι κάτοικοι βοήθησαν ηλικιωμένους, οικογένειες μοιράστηκαν τρόφιμα, εργαλεία και διαθέσιμους πόρους. Ο πρόεδρος του χωριού, Βασίλης Καλογιάννης, περιγράφει εκείνες τις ημέρες με περηφάνια και πικρία.
Η ενότητα άρχισε να κλονίζεται όταν τέθηκε το ζήτημα της μετεγκατάστασης. Η έκταση της ζημιάς έφερε στο προσκήνιο την πρόταση μεταφοράς του χωριού σε υψηλότερο σημείο, ώστε να μειωθεί ο κίνδυνος μιας νέας καταστροφής. Η κυβέρνηση έχει αφήσει ανοιχτή αυτή την επιλογή, με προϋπόθεση τη σαφή συναίνεση της πλειοψηφίας των κατοίκων.
Στη γειτονική Μεταμόρφωση, η απόφαση ήταν σχεδόν καθολική. Περίπου το 95% των νοικοκυριών ψήφισε υπέρ της μετεγκατάστασης, καθώς το χωριό είχε πλημμυρίσει επανειλημμένα τα τελευταία χρόνια.
«Οι περισσότεροι θέλουν να φύγουν. Είδαν το νερό να φτάνει στις στέγες. Όταν βρέχει, αρκετοί απομακρύνονται ακόμη και χωρίς άμεσο κίνδυνο», λέει ο πρόεδρος της Μεταμόρφωσης, Πέτρος Κοντογιάννης.
Στον Βλοχό, λίγα χιλιόμετρα μακριά, η συζήτηση έχει διχάσει βαθιά την κοινότητα. Η ένταση φτάνει κατά περιόδους σε οξείς διαπληκτισμούς και επεισόδια. Κάτοικος που ζητά να διατηρήσει την ανωνυμία του περιγράφει την κατάσταση ως συλλογικό μετατραυματικό σοκ μετά την κακοκαιρία.
Πολλοί κάτοικοι έχουν ήδη μετακινηθεί σε άλλες περιοχές, συνεχίζουν όμως να θεωρούν τον Βλοχό πατρίδα τους. Θέλουν το χωριό να μεταφερθεί σε ασφαλέστερο σημείο, ώστε να διατηρηθεί η κοινότητα με μικρότερο κίνδυνο για τις επόμενες γενιές.
Ο Παναγιώτης Παναγιωτόπουλος, που ζει πλέον σε κοντινή κωμόπολη, θεωρεί ότι η γεωγραφική θέση του χωριού επιβάλλει αλλαγή. «Ο Βλοχός βρίσκεται στο χαμηλότερο σημείο της Θεσσαλίας. Από το 1953 ζει διαρκώς με τον κίνδυνο της πλημμύρας», αναφέρει. Υπενθυμίζει επίσης ότι για τη Μεταμόρφωση έχει ήδη δρομολογηθεί μετεγκατάσταση, παρότι βρίσκεται ψηλότερα από τον Βλοχό.
Άλλοι κάτοικοι αρνούνται να εγκαταλείψουν τον τόπο τους. Ο Απόστολος Μάρκης, πρώην αστυνομικός, επιμένει ότι το χωριό πρέπει να παραμείνει στη θέση του. «Πού να πάμε; Εδώ είναι το σπίτι μας», λέει, εκφράζοντας ένα αίσθημα δεσμού με τη γη, την οικογενειακή μνήμη και την τοπική ταυτότητα.
Από τη Γαλλία έως το 2050: Μια ήπειρος που αλλάζει χάρτη
Στη βόρεια Γαλλία, ο 54χρονος Βενσάν Μακινιόν έχασε κάτι που ξεπερνά την υλική αξία μιας περιουσίας. Οι τελευταίες φωτογραφίες της μητέρας του παρασύρθηκαν από τους χείμαρρους λάσπης που εισέβαλαν στο σπίτι του. Στις 2 Ιανουαρίου 2024 είχε μόνο λίγες ώρες για να σώσει έγγραφα και λίγα προσωπικά αντικείμενα.
Για 23 χρόνια ζούσε στο ίδιο σπίτι στο Blendecques. Εκεί μεγάλωσε η οικογένειά του, εκεί συνδέθηκαν οι πιο προσωπικές του μνήμες. «Το σπίτι αυτό κρατούσε όλη την πορεία μας: τα πρώτα βήματα, τα πρώτα δάκρυα», λέει. Το ισόγειο πλημμύρισε με 1,4 μέτρα νερό και η αποχώρηση έγινε αναγκαστική.
Η πόλη είχε πλημμυρίσει και στο παρελθόν. Κάθε χρονιά, όμως, η κατάσταση γινόταν πιο βαριά. Η ένταξη της περιοχής σε ζώνη υψηλού κινδύνου πλημμύρας έκανε σχεδόν αδύνατη την πώληση του σπιτιού. Οι κάτοικοι αισθάνονταν εγκλωβισμένοι, με την αξία των περιουσιών τους να καταρρέει και τον κίνδυνο να μεγαλώνει.
Η πλημμύρα του Ιανουαρίου οδήγησε περίπου 800 ανθρώπους στην αποχώρηση από το Blendecques. Ο Βενσάν μετακόμισε με την οικογένειά του σε γειτονική κωμόπολη, σε σπίτι που βρίσκεται σε πιο ψηλό σημείο.
«Είμαστε οι πρώτοι εκτοπισμένοι λόγω κλιματικής αλλαγής στη Γαλλία», αναφέρει. Περιγράφει μια αργή επιστροφή στην αίσθηση ασφάλειας, η οποία διακόπτεται κάθε φορά που ξεκινά βροχή. Ο φόβος επιστρέφει μαζί με τα σύννεφα.
Η Γαλλία αντιμετωπίζει πλέον πολλαπλές κλιματικές απειλές. Ο Βορράς πλήττεται από όλο και πιο έντονες πλημμύρες, ο Νότος δοκιμάζεται από πυρκαγιές, οι ακτές χάνουν έδαφος από τη διάβρωση και οι παγετώνες των Άλπεων υποχωρούν. Οι περισσότεροι δήμοι της χώρας είναι εκτεθειμένοι σε τουλάχιστον έναν σοβαρό φυσικό κίνδυνο.
Πρόσφατη έρευνα της Odoxa δείχνει ότι σχεδόν το ένα τέταρτο του πληθυσμού της Γαλλίας θα εξέταζε το ενδεχόμενο μετακόμισης λόγω των κλιματικών κινδύνων στον δήμο όπου κατοικεί. Το 2022, περίπου 45.000 άνθρωποι εκτοπίστηκαν λόγω περιβαλλοντικών καταστροφών, καθιστώντας τη Γαλλία μία από τις ευρωπαϊκές χώρες που πλήττονται περισσότερο από την κλιματική κρίση.
Το ερώτημα για την Ευρώπη αλλάζει. Η μετακίνηση πληθυσμών εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής θεωρείται πλέον πραγματικότητα σε εξέλιξη. Η κλίμακα, η οργάνωση και η κοινωνική διαχείριση αυτής της μετακίνησης θα αποτελέσουν κρίσιμη πρόκληση για τις κυβερνήσεις.
Τα πιο απαισιόδοξα σενάρια των κλιματολόγων δείχνουν ότι έως το 2050 η Ευρώπη μπορεί να είναι κατά 2,5 βαθμούς Κελσίου θερμότερη σε σχέση με τα προβιομηχανικά επίπεδα. Ο ευρωπαϊκός Νότος αναμένεται να βιώσει μεγαλύτερες περιόδους ξηρασίας και συχνότερους καύσωνες. Η κεντρική και δυτική Ευρώπη θα βρεθούν αντιμέτωπες με εντονότερες βροχοπτώσεις και αυξημένο κίνδυνο πλημμυρών.
Όπως ο Βάιος Γιατρόπουλος στην Ελλάδα και ο Βενσάν Μακινιόν στη Γαλλία, εκατομμύρια άνθρωποι ενδέχεται να αναγκαστούν να αλλάξουν τόπο κατοικίας μέσα στις ίδιες τους τις χώρες. Η αναζήτηση εργασίας, η πρόσβαση σε υπηρεσίες και η ανάγκη για ασφαλές περιβάλλον θα καθορίσουν τις νέες μετακινήσεις.
Ο Παύλος Μπαλτάς, δημογράφος στο Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών, εκτιμά ότι τα επόμενα χρόνια οι εσωτερικοί κλιματικοί μετανάστες θα αυξάνονται. «Αν οι άνθρωποι αδυνατούν να ζήσουν σε έναν τόπο, θα μετακινηθούν», σημειώνει.
Η κλιματική κρίση διαμορφώνει ήδη έναν νέο χάρτη κατοίκησης στην Ευρώπη. Από τη Θεσσαλία έως τη Γερμανία και από τη βόρεια Γαλλία έως τις μεσογειακές ακτές, ο κίνδυνος παύει να αφορά μόνο τις υποδομές. Αγγίζει την ίδια τη συνέχεια των κοινοτήτων, την αξία της κατοικίας, την ψυχική αντοχή των πολιτών και το δικαίωμα των ανθρώπων να ζουν με ασφάλεια στον τόπο τους.
