Τα τελευταία χρόνια το διεθνές σύστημα δεν θυμίζει ούτε ειρήνη ούτε πόλεμο όπως τους γνωρίζαμε. Η ένταση δεν εμφανίζεται και δεν υποχωρεί. Παραμένει, μετακινείται και γίνεται σταδιακά μέρος της κανονικότητας.
Οι εξελίξεις γύρω από το Ιράν δεν αποτελούν εξαίρεση. Είναι μέρος ενός ευρύτερου μοτίβου, μέσα στο οποίο οι δρώντες δεν επιδιώκουν άμεση σύγκρουση, επιδιώκουν όμως να πιέσουν, να φθείρουν και να περιορίσουν τον αντίπαλο. Κινούνται κοντά στο όριο, χωρίς να θέλουν να το ξεπεράσουν. Αυτό δημιουργεί μια εικόνα ελέγχου, την εντύπωση ότι η ένταση μπορεί να ρυθμίζεται και ότι οι κρίσεις μπορούν να παραμένουν περιορισμένες.
Εδώ όμως βρίσκεται το πρόβλημα.
Δεν υπάρχει έλλειψη στρατηγικής. Όλες οι πλευρές λειτουργούν με σχέδιο, με υπολογισμό και με στόχο να αποφύγουν μια γενικευμένη σύγκρουση. Η αποτροπή, η πίεση και η διαχείριση της έντασης εφαρμόζονται ταυτόχρονα. Και όμως, ακριβώς αυτό το στοιχείο καθιστά το σύστημα εύθραυστο.
Όταν όλοι προσπαθούν να πλησιάσουν το όριο χωρίς να το ξεπεράσουν, το όριο αυτό δοκιμάζεται συνεχώς. Όταν η πίεση γίνεται εργαλείο, η συσσώρευσή της γίνεται αναπόφευκτη. Και όταν κάθε κίνηση προκαλεί αντίδραση, η ένταση αποκτά δική της δυναμική.
Σε αυτό το περιβάλλον εντάσσεται και η εκεχειρία. Δεν αποτελεί λύση και δεν αλλάζει τους στόχους των πλευρών. Δεν μειώνει την καχυποψία και δεν δημιουργεί σταθερότητα. Αποτελεί απλώς μια παύση μέσα στη σύγκρουση, έναν χρόνο που χρησιμοποιείται για ανασύνταξη και προετοιμασία.
Γι’ αυτό και δεν μπορεί να διαρκέσει ουσιαστικά. Όχι επειδή δεν υπάρχει βούληση να κρατήσει, αλλά επειδή το σύστημα μέσα στο οποίο εντάσσεται δεν είναι σταθερό. Οι ίδιες πιέσεις που οδήγησαν στη σύγκρουση παραμένουν ενεργές και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ενισχύονται.
Η εμπειρία δείχνει ότι τέτοιες καταστάσεις σπάνια παραμένουν περιορισμένες. Ξεκινούν με έλεγχο και πρόθεση αποφυγής κλιμάκωσης, αλλά στην πορεία μεταβάλλονται. Εμπλέκονται περισσότεροι δρώντες, αυξάνεται η ένταση και το περιθώριο ελέγχου μειώνεται.
Σήμερα υπάρχει και κάτι ακόμη πιο ανησυχητικό. Η πεποίθηση ότι όλα αυτά μπορούν να ελεγχθούν. Οι δρώντες θεωρούν ότι γνωρίζουν πού βρίσκεται το όριο και ότι μπορούν να το προσεγγίζουν χωρίς να το ξεπεράσουν. Όμως το περιβάλλον γίνεται όλο και πιο σύνθετο, οι αντιδράσεις λιγότερο προβλέψιμες και η απόσταση ανάμεσα σε αυτό που πιστεύεται και σε αυτό που πραγματικά συμβαίνει μεγαλώνει.
Από αυτή την απόσταση προκύπτει και η πραγματική αβεβαιότητα της επόμενης φάσης.
Δεν φαίνεται ότι οδηγούμαστε άμεσα σε έναν γενικευμένο πόλεμο. Εκείνο που διαμορφώνεται είναι μια παρατεταμένη περίοδος έντασης, με διαδοχικές κρίσεις, πολλαπλά σημεία πίεσης και αυξανόμενο ρίσκο λάθους.
Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η κλιμάκωση δεν θα προκύψει απαραίτητα από μια συνειδητή απόφαση. Μπορεί να προκύψει από μια αλληλουχία κινήσεων, από παρερμηνείες ή από ένα γεγονός που δεν θα μπορεί να αγνοηθεί.
Και εκεί βρίσκεται το πραγματικό όριο του συστήματος. Όχι στο αν υπάρχει στρατηγική, αλλά στο αν το σύνολο των στρατηγικών που εφαρμόζονται ταυτόχρονα οδηγεί σε σταθερότητα ή σε ένα αποτέλεσμα που κανείς δεν είχε σκοπό να δημιουργήσει.
Γεώργιος Νικολάκος
Αντιστράτηγος ε.α.
