Έρευνα και μελέτη της βυζαντινής ψαλτικής παράδοσης

«Η βυζαντινή μουσική, μέσα απ’ την Εκκλησία, ακολουθεί όλο τον κύκλο της ζωής, σφραγίζει κάθε σημαντικό γεγονός. Στην ελληνική παράδοση αυτή η σύνδεση της μουσικής με τη ζωή και η σύνδεση της δημοτικής με τη βυζαντινή είναι μία σχέση ζωντανή και λειτουργική, κι αυτό το βλέπομε πολύ χαρακτηριστικά στα πανηγύρια» έγραφε για την ελληνική μουσική παράδοση ο συνθέτης και ερευνητής Μιχάλης Αδάμης: «Ιστορικά εντοπίζομε την αμφισβήτηση, καλύτερα την άρνηση της αξίας της παραδοσιακής ελληνικής μουσικής στην εποχή της ίδρυσης του νέου ελληνικού κράτους. Οι ιδέες που επικράτησαν τότε στρέφονταν αποκλειστικά προς την Ευρώπη και τον πολιτισμό της». 

Ωστόσο από την ψαλτική τέχνη και τη λατρεία, μέσα από τους ποικίλους ήχους των δημοτικών ασμάτων και των εκκλησιαστικών ύμνων, αναθρώσκει η μνήμη μακραίωνης μουσικής παράδοσης που συγκινεί και τέρπει, κατανύσσει και διεγείρει και ανακαλεί πολύτιμο εκφραστικό θησαυρό, ο οποίος ακολουθεί τον κύκλο του βίου και συνοδεύει κάθε σημαντικό γεγονός, καθώς προσκαλεί και επαναφέρει ήχους και μνήμες και ψαλμωδίες άλλων εποχών. Εποχών που προικοδότησαν τις σύγχρονες γενιές με μια σπάνια μουσική παρακαταθήκη, την οποία αγνοούν ή περιφρονούν και αλλοιώνουν οι νεωτεριστικές τάσεις και αισθητικές απόψεις, όπως άλλωστε καταδεικνύουν οι μουσικές εκφράσεις και οι ερμηνείες ακατάληπτων θορύβων που δημιουργούν απροσδιόριστο, θολό ή και δυσάρεστο αίσθημα.

Ψαλτική τέχνη ή η τέχνη της λατρείας, η οποία απαιτεί έρευνα για τη γνωριμία, την ορθή ερμηνεία και την ασφαλή προσέγγιση του παλαιού υλικού, μελέτη που αποσκοπεί στην ανάδειξη του χαρακτήρα και της ποιότητας της μοναδικής μουσικής παράδοσης. Όπως επισημαίνει ο Λυκούργος Αγγελόπουλος, «προς όσους αγωνιούν ή διερωτώνται για την εξέλιξη της μουσικής, η στέρεη γνώση του συστήματος και της λειτουργίας του θα διαφυλάξει τον χαρακτήρα της, όπως επί αιώνες διαφυλάχθηκε με πολλή στοργή και προσοχή στους κόλπους της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας, για να μελετηθεί και να συνεχίσει την πορεία της». 

Μέσα από την ψαλτική τέχνη οι ύμνοι της Εκκλησίας προσλαμβάνουν άλλη διάσταση, αφού ενσωματώνουν τα βαθύτερα αισθήματα του λαού που εκδηλώνει την πίστη και τη λατρεία του, τη στάση του σε αξίες αλήθειας, κάλλους, αρετής και αγιότητας. Μουσική λατρευτική και ψαλμωδία που συμπυκνώνει όλο το νόημα της ελπίδας και τη βεβαιότητας στην πορεία προς την αλήθεια και τη ζωή.

Στην ψαλτική τέχνη και έρευνα, στην ορθή απόδοση και ερμηνεία της στους ορθόδοξους ναούς, έχει επικεντρώσει το ενδιαφέρον του ο Γιώργος Κωνσταντίνου προκειμένου να αναδείξει τη λάμψη και τον πλούτο της στην ορθή απόδοσή της, στη σωστή παιδεία και την επιστημονική γνώση του μουσικού αυτού πολιτισμού. Ενός πολιτισμού, ενός παλαιού μουσικού υλικού μέσα από χειρόγραφα και παραδόσεις, τον οποίο σκοπίμως αμφισβητούν ώστε με διάφορα προσχήματα, αναθεωρήσεις και εκσυγχρονισμούς να αλλοιώσουν παράδοση αιώνων. Ο Γιώργος Κωνσταντίνου με τις έρευνες και τις εκδόσεις του ανακαλύπτει και αποκαλύπτει το σπάνιο και πολύτιμο αυτό παλαιό μουσικό υλικό.

Ερευνητής και διδάσκαλος της βυζαντινής μουσικής και της ψαλτικής τέχνης, ο Γιώργος Κωνσταντίνου έχει ήδη εμπλουτίσει τη γνώση των σύγχρονων μελετητών και ερμηνευτών στον τομέα της μουσικής έκφρασης με τις μελέτες, τις έρευνες και τις εκδόσεις του, αλλά και με τη μοναδική, πρωτότυπη και πρωτοποριακή διατριβή του «Η παρασήμανση της μουσικής έκφρασης μετά την εφαρμογή της Νέας Μεθόδου γραφής της εκκλησιαστικής μουσικής (1814) σε ελληνικές και ρουμανικές πηγές». Έργο με όραμα και στόχο τη συνολική αντιμετώπιση του προβλήματος της διδασκαλίας της βυζαντινής μουσικής, σύμφωνα με την παράδοση, καθώς χειρόγραφοι κώδικες της βυζαντινής μουσικής επιφυλάσσουν στον μελετητή πολύτιμες πληροφορίες και σπάνιες διευκρινίσεις, και οδηγούν σε νέα συμπεράσματα, αλλά ταυτόχρονα βοηθούν τους σύγχρονους ερμηνευτές και ψάλτες στην πιστή απόδοση των μουσικών κειμένων, τα οποία αποκαλύπτουν μοναδική ποικιλία και ωραιότητα των ήχων.

«Έχουν περάσει σχεδόν δύο αιώνες από τη συγγραφή από την έκδοση του Μεγάλου Θεωρητικού του Χρυσάνθου», είχε επισημάνει ο μακαριστός Λυκούργος Αγγελόπουλος, «όταν η οξυδερκής και διεισδυτική ερευνητική ματιά και σκέψη του δρος Γιώργου Κωνσταντίνου, αξιοποιώντας πληροφορία και σχετική πρόταση του γνωστού φιλολόγου Μ.Κ. Χατζηγιακουμή, αναζήτησε αυτόγραφο του θεωρητικού θεμελιωτή της Νέας Μεθόδου, στο οποίο διείδε τη σπουδαιότητα των διαφορών του από το έντυπο και η σημασία του τόσο για την κατανόηση θεωρητικών θεμάτων που δεν περιγράφονται στο έντυπο, όσο και για την προσέγγιση των μουσικών κειμένων».

Η κριτική έκδοση που παρουσιάζει ο Γιώργος Κωνσταντίνου, με την παράλληλη δημοσίευση του αυτόγραφου κώδικα και του εντύπου, γράφει ο Λ. Αγγελόπουλος, έχει τεράστια σημασία για την εκπαίδευση και τη διδασκαλία της ψαλτικής τέχνης ως επιστήμης και για την τεκμηρίωση των μουσικών κειμένων και της προφορικής παράδοσης. Μια έκδοση η οποία σύντομα ο Γ. Κωνσταντίνου πρόκειται να παρουσιάσει με την προσθήκη και άλλων κωδίκων που η έρευνα έφερε στο φως της δημοσιότητας, στηρίζοντας ακόμη περισσότερο τα συμπεράσματά της και, κατ’ επέκταση, τόσο την έντυπη έκδοση του Μεγάλου Θεωρητικού του Χρυσάνθου (1832-της Βατοπαιδινής Βίβλου, Μουσικολογικά Μελετήματα) και την παρασήμανση της ισχύουσας μεθόδου γραφής όσο, κυρίως, την προφορική παράδοση που είναι η πεμπτουσία και το ζητούμενο στην ψαλτική. 

Η ψαλτική τέχνη, ή ένας πλούτος μουσικών κειμένων που εξυφαίνει παράδοση αιώνων, αποκαλύπτει έναν μουσικό κόσμο με μοναδική αισθητική και καθηλώνει το ακροατήριο με την ωραιότητα της μοναδικής ποικιλίας των ήχων. Ο Γιώργος Κωνσταντίνου επαναφέρει αυτήν ακριβώς τη μουσική παράδοση ύστερα από ενδελεχή έρευνα αλλά και μέσα από άριστη γνώση και εμπειρία, με την επίμονη μελέτη μουσικών κειμένων των διδασκάλων της βυζαντινής μουσικής, εκείνων που τήρησαν την παράδοση και τη μεταφέρουν ακέραιη ως τη σύγχρονη εποχή. 

«Η έκδοση του Αυτογράφου του Χρυσάνθου είναι το πρώτο σημαντικό μουσικο-εκδοτικό γεγονός του 21ου αιώνα, το οποίο σε συνδυασμό με άλλες ερευνητικές εργασίες (που ήδη ακολούθησαν) φωτίζουν τις διεργασίες που έγιναν στην περίοδο της μεταρρύθμισης, της ομαλής μετάβασης δηλαδή από την παλαιά μέθοδο στην νεώτερη».

«Η λεπτομερής ενασχόλησή μου με τους χειρόγραφους κώδικες της Βυζαντινής Μουσικής με έμαθε να παρατηρώ τα πράγματα σε βάθος, καθώς οι πληροφορίες που παρέχει η έρευνα δείχνουν ότι πολλά από αυτά τα οποία στην αρχή προσπερνούμε ή απλώς εντάσσουμε κάπου, κρύβουν πολύτιμα δεδομένα που αποτελούν ουσιαστικές διευκρινίσεις στα μουσικά κείμενα-συγγράμματα ή και οδηγούν σε καινοφανή συμπεράσματα, επιτρέπουν σε κάθε μελετητή και ενδιαφερόμενο να εμπλουτίσει τις γνώσεις και να επεκτείνει προβληματισμούς, κατανόησης γραμματικής και έκφρασης σε θέματα Ψαλτικής» επισημαίνει στην εισαγωγή του τόμου ο Γιώργος Κωνσταντίνου.

Ο Γεώργιος Κωνσταντίνου γεννήθηκε το 1961 στον Γαλατά Μεσολογγίου. Είναι διδάκτορας του Τμήματος Μουσικών Σπουδών του Ιόνιου Πανεπιστημίου, πτυχιούχος της Μαράσλειου Παιδαγωγικής Ακαδημίας και του ΤΕΦΑΑ Αθηνών. 

Έχει λάβει μέρος σε διεθνή μουσικολογικά και παιδαγωγικά συνέδρια, Masterclasses, στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Μέλος της Ελληνικής Βυζαντινής Χορωδίας από το 1981 και χοράρχης της από το 2014, όπου συμμετέχει στην έρευνα που πραγματοποιείται πάνω στη μελέτη της γραπτής και προφορικής παράδοσης της εκκλησιαστικής μουσικής, στην ερμηνεία της και την αξιοποίηση των αποτελεσμάτων της στη διδασκαλία. 

Στο πλαίσιο της διδασκαλίας της βυζαντινής μουσικής έχει εκδώσει οκτώ τόμους της σειράς «Θεωρία και πράξη της εκκλησιαστικής μουσικής», τα έργα του Κ. Πρίγγου (εκδόσεις της Αποστολικής Διακονίας), τα «Μουσικολογικά Μελετήματα» της ΙΜΜ Βατοπαιδίου (Θεωρητικόν Μέγα της Μουσικής Χρυσάνθου του εκ Μαδύτων -Αυτόγραφο 1816 και έντυπο 1832-, Εἰσαγωγή εις το Θεωρητικόν και Πρακτικόν της Εκκλησιαστικής Μουσικής, αυτόγραφο Χουρμουζίου Χαρτοφύλακος, Σύντομον Αναστασιματάριον Πέτρου Πελοποννησίου, εξήγηση Γρηγορίου Πρωτοψάλτου και επιδιόρθωση Χουρμουζίου Χαρτοφύλακος, με προσέγγιση της παλαιότερης γραφής μέσα από τη Νέα Μέθοδο με κανόνες και παραδείγματα), καθώς και την επιμέλεια όλων των μουσικών εκδόσεών της. 

Επιστημονικός συνεργάτης της ΙΜΜ Βατοπαιδίου από το 1995 στον τομέα της ψαλτικής. Από το 2019 επιμελείται τα «Πρωτόγραφα των Τριών Διδασκάλων» μέσα από τις μνημειώδεις εκδόσεις της ΙΜΜ Βατοπαιδίου (οι πρώτοι τόμοι εκδόθηκαν το 2024), έργο εθνικό, ανυπολόγιστης σημασίας που συμβάλλει στην ανάδειξη και προβολή της μουσικής μας παράδοσης και κληρονομιάς.

Μετείχε με υποτροφία σε τρίχρονο ερευνητικό πρόγραμμα του κοινωφελούς ιδρύματος «Αλέξανδρος Σ. Ωνάσης» με θέμα «Ο Βυζαντινός Μαΐστωρ Ιωάννης Κουκουζέλης» υπό την εποπτεία του Δασκάλου και Άρχοντος Πρωτοψάλτου της Αγιωτάτης Αρχιεπισκοπής Κωνσταντινουπόλεως Λυκούργου Αγγελόπουλου (1941-2014). Δίδαξε βυζαντινή μουσική στις Σχολές Ζωοδόχου Πηγής (οδού Ακαδημίας) και Ι.Μ. Φθιώτιδος, καθώς και στο Ωδείο Αθηνών. 

Υπήρξε υπεύθυνος του Προγράμματος Επιμόρφωσης και Κατάρτισης Εκκλησιαστικής Μουσικής (ΠΕΚΕΜ) από το 2003-2015 που ξεκίνησε στο Ωδείο Αθηνών, αργότερα στη Μητρόπολη Νικαίας (με Παραρτήματα στη Φλώρινα και στην Κατερίνη), με υποτροφίες που χορηγούσε το Ινστιτούτο «Άγιος Μάξιμος ο Γραικός».

Από το 2021, με δωδεκαμελές σχήμα της Ελληνικής Βυζαντινής Χορωδίας, ψάλλει στον Άγιο Γεώργιο (Παπάγου). Οι ακολουθίες μεταδίδονται ζωντανά μέσα από το διαδικτυακό τηλεοπτικό κανάλι www.pemptousia.tv, YouTube και fb του Ινστιτούτου «Άγιος Μάξιμος ο Γραικός».